Ү.Тарихи синтаксис

Синтаксистік құрылыстың даму ерекшеліктері. Синтаксистік құрылыстағытарихи өзгерістердің тілдің басқа салаларына әсері мен ықпалы.

Синтаксистік байланыс тәсілдерінің дамуы. байланыс түрлерінің қалыптасуы. Қабысу – түркі тілдері тарихындағы ең ежелгі түрі екендігі. Байланыстың басқа түрлері (матасу,меңгеру) байланыстырушы морфологиялық тәсілдерінің қалыптасуының жемісі екендігі. Етістіктердің м еңгеруі және есімдердің меңгеруі. Соңғы түрдің тілдің синтаксистік жүйесінің даму нәтижесі екендігі, оның себептері.

Сөз тіркесінің дамуы. Ескі түркі тіліндегі есімді тіркестердің қалыптасқан түрлері және құрамы (зат есім мен зат есім, сан есім мен зат есім, сын есім мен зат есім т.б.) тіркесу тәсілдері.Кейінгі дәуірлерде есімді тіркестер аумағының ұлғаюы. Изафеттік тіркестер, олардың түркі тілдеріндегі үш түрі. Изафеттің үш түрінің түркі тілдері дамуының үшкезегіне тәндігі. Предикативтік тіркестердің атрибуттық тіркестермен тарихи байланыстылығы.Етістіктердің дамуындағы ерекшеліктер, олардың көп салалығы. Меңгеруші сөз құрамындағы семантика-грамматикалық өзгерістермен ұштасып жататындығы. Қазіргі қазақ тіліндегі кейбір етістіктердің бірнеше жалғауы меңгеруі, оның себептері.

Сөйлем құрамының дамуы. Түркі тіліндегі сөйлем номинативті екендігі, оның тарихи себептері. Сөйлем баяндаушы – сөйлемді ұйымдастырушы мүше. Есім баяндауыштарының тарихи құрамы мен түрлері, дамуы. Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібінің қалыптасуы. Сөздердің орын тәртібінің қалыптасуына сөйлеу тілінің, поэзиялық үлгілер тілінің ықпалы.

Ескі түркі тіліндегі жай сөйлемдердің түрлері, олардың құрылымдық ерекшеліктері. Қазіргі қазақ тіліндегі сондай құбылыспен ұқсастығы мен өзгешеліктері. Қазақ тілі синтаксисінің көне заманғы даму тарихында негізінен ауызекі тіл мен фольклорлық шығармаларға тән аз сөзді, қарапайым сөйлемдердің басым болғандығы, ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы жазба нұсқалар мен іс қағаздарында, мерзімді баспасөзде шұбалаңқы сөйлемдердің кездесе бастағандығы.

Оқшау сөздердің құрамы мен түрлерінің дамуы. Оқшауланған мүшелердің қалыптасуы.Олардың көп түрлілігінің жазба тілмен байланыстылығы. Оқшау сөздердің жеке түрлерінің қалыптасуы, бұл процестің сөйлем құрлысының дамуымен, жазба тіл құрамындағы жіктеліспен ұштасып жататындығы.

Есімшелік және көскмшелік шумақтар, олардың қалыптасуы.Құрмалас сөйлем жүйесінің дамуы, құрмалас сөйлесмнің алғашқы салаласа байланысқан түрі жай сөйлемдердің мағыналық ішк жақындықтарына қарай бірігуінен пайда болады деген пікір.Жай сөйлемдердің іргелес құрмаласқа бірігіуі. Қазіргі тіл құрамындағы іргелестік байланыстың салалас құрмаластың басқа түрлерінен ерекшелігі. Құрмаластырушы грамматикалық тәсілдердің қалыптасуы, оның құрмалас сөйлем жүйесін дамытудағы мәні мен

27	Сан категорияларының дамуындағы тарихи өзгерістер	Тест тапсырмалары
28	Рай категорияларының дамуындағы тарихи өзгерістер	Тест тапсырмалары
29	Шақ категорияларының дамуындағы тарихи өзгерістер	Тест тапсырмалары
30	Сөз тіркесі-тарихи құбылыс	Баяндама
31	Жай сөйлемнің даму тарихы	Баяндама
32	Құрмалас сөйлемнің даму тарихы	Баяндама

Негізгі әдебиеттер

1. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. А.-А.,

1959,1997. тарихи грамматика курсына керекті материалдар. А.,1984.

2. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. А.,1981.1988;

3. Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. А.,1988.

4. Қордабаев Т. Тарихи синтаксис мәселелері. А.,1965.

5. Ағыманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі. А.,1986.

Қосымша әдебиеттер:

1. Аманжолов С.Глагольное управление в языке древнетюркских

памятников. М.,1969.

2. Базылхан Б. Монғол қазақтарыны « тілі және оны» кейбір алтай тілдеріне қатысты. Фил.ғыл.докт. ат. алу үшін жазылған ғылыми баяндама. А., 1993.

3. Байтұрсынов А.Шығармалары.Үшінші бөлім. А.,1989.

4. Баскаков Н.А. Введение и изучение тюрских языков. М.,1962; Историко –типологическая характеристка структуры тюрских языков. М.,1975.

5. Благова Г.Ф. Тюрское склонение в истерико-ареальном освещении. М.,1982.

6. Богородский В.А. Введение в татарское языкознание в связи с другими тюрскими языками. Казань,1934; изд.2,М.,1953.

7. Владимиров Б.Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и халхасского наречия. Л.,1929.

8. Гаджиева Н.З. Оснавные пути развития синтаксической системы тюрских языков. М.,1973.

9. Гаджиев Н.З. Проблемы тюрской ареальной лингвистики. М.,1976.

10. Дмитриев Н.К. Грамматика башкирского языка.М.,1948. строй тюрских языков. М.,1962.

11. Древнетюркской словарь. Л.,1969.

12. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер. А.,1983.

13. Жолдасбеков М. Асыл аналар. А.,1990.

14. Жұбанов Х.Исследование по казахскому языку.А.,1966.

15. Ибатов А. Сөзді морфологиялық құрылымы (ХІҮ ғасырда Алтын Орда

мен Египетте жазылған ескерткіштер тілі негізінде). А.,1983.

16. Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргиского наречия. Казань,1961.

17. Исследование по сравнительной грамматике тюркских языков. І,ІІ,ІІІ,ІҮ.М.,1955,1956,1961,1962.

18. Историческое развитие лексики тюркских языков. М.,1961.

19. Кажибеков Е.З. Глагольно-именная корреляция гомогенных корней в тюркских языках. А.-А., 1986.

20. Қайдаров А.Т. Структурва односложных корней и основ в казахском языке. А.-А., 1986.

21. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштеріндегі тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар. А., 1999.

22. Кононов А.Н. Происхождение прошедшего категорического времени в тюркских языках \\ Тюркологический сборник. І, 1951; О фузии в тюркских языках\\ Сб. Структура и история тюркских языков. 1971.

23. Корш Ф.Е. Происхождение настоящего времени в западных турецких языках\\ «Древности восточные». Т.ІІІ,вып. І,1907.

24. Котвич В. Исследование по алтайским языкам. М.,1962.

25. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. А.,1977.

26. Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздіг. А.,1966.

27. Қалиев Ғ.,Сарыбаев Ш.Қазақ диалектологиясы. А.,1979,1991.

28. Қордабаев Т.,Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері. А., 1975.

29. Құрышжанов А.К. Исследование по лексике старокипчакского письменного памятника ХІІІв.- «Тюрскорабского словаря ), А.-А.,1970.

30. Малов С.Е. К истории казахского языка \\ «Известия АН СССР»отд.яз.и лит.,№ 3,1941; Древние и новые тюркские языки \\ «Известия АН СССР», отд.яз. и лит., вып.2; т. ІХ, 1952; Памятники древнетюрской письменности, Л., 1951.

31. М.Қашқари.Түрік сөздігі. (Девону луғотит турк). І,ІІ,ІІІ том. А., 1998.

32. Мелиоранский П.М. Араб-филолог о турецком языке.СПб.1990; краткая грамматика казак – киргизского языка,ч.І.1894.ч.ІІ,СПб.1897; Памятник в есть Кюль-Тегина.ЗВОРА.Т.12,2-3,1890.

33. Мусаева М.К. К истории тюркского вокализма \\ « Вопросы языкознания», 2,1966.

34. Мусаев К.М. Лексикология тюркских языков. М..,1984.

35. Мусаев К.М. Қазақ тілі мен грамматикасы тарихынан. 1 бөлім А.,1966.

36. Мусабаев Ғ.Ғ. Тюркоязычный памятник ХІХ века «Гулистан»Сейфа Сараи и его язык. Часть первая. А.-А., 1975; часть вторая, А.-А.,1975; Историко-сравнительной словарь тюркских языков ХІХ века.

37. Өмірәлиев Қ. VІІІ-ХІІ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. А.1985.

38. Проблемы этимологии тюркских языков. А.,1990.

39. Панзарбеков Ө.,Алтаев Б.Ту+ гю-туркул.А.1999.

40. Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен Т.З. СПб.1870; Опыт словаря тюркских наречии. Спб., 1888-1911\в 4-х томах\; 0 языке команов. Спб.,1884.

41. Рамстедт Г.И. Введение в алтайское языкознание. М.,1957.

42. Расянен М. Материалы по исторической фонетике тюркских языков. М.,1955.

43. Сағындықов Б. Қазақ тілі лексикасы дамуыны » этимологиялық негіздері. А.,1994.

44. Сауранбаев Н.Т. Қазақ тілі біліміні» проблемалары. А.,1982.

45. Севортян Э.В. Фонетика современного турецкого литературногоязыка.М.,1956; Аффиксы глаголообразования в азербайджанском языке. М.,1962; Аффиксы именного словообразования в азербайджнском языке. М.,1966; этимологический словарь тюркских языков. І т.М.,1974; ІІт.,1978;Ш т., М.,1980.

46. Серебренников Б.А О некоторых проблемах исторической морфологи тюркских языков А Сб. Структура и история тюркских языков. 1971.

47. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. А.1994.

48. Ысқақаов А. Қазақ тілінің фономорфологиялық құрылысын тарихи тұрғыдан сараптау Алматы, 1999.

Авторлары: Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті

Жалпы тіл білім және қазақ тілі тарихы кафедрасы М.Томанов., Ғ.Қалиев., Г.Қосымова.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

Ш.ЕСЕНОВ АТЫНДАҒЫ атындағы КАСПИЙ МЕМЛЕКЕТТІК ТЕХНОЛОГИЯЛАР ЖӘНЕ ИНЖИНИРИНГ УНИВЕРСИТЕТІ

Педагогикалық технологиялар институты

Қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасы

" Бекітемін"

Институт директоры:

П.ғ.д.,проф. Ахметов А.К.

------------------------------------

"_____"_____________2011 ж.

СИЛЛАБУС

Пән: Қазақ тілінің тарихи грамматикасы

Мамандығы: 5В011700 Қазақ тілі мен әдебиеті

Оқыту түрі: күндізгі

Барлығы: 2 кредит

Курс: 4 Семестр: 8

Дәріс сабақтар: 15 сағат

Тәжірибелік сабақтар: 15 сағат

Зертханалық практикум:

Барлық аудиториялық сабақ: 30 сағат

СОӨЖ: 15 сағат

СӨЖ: 45 сағат Көлемі: 90 сағат

Емтихан: 8 семестрде

АҚТАУ, 2011

Жұмыс бағдарламасына негізге алынған құжат: Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті Қазақ филологиясы факультетінің Кеңесі ұсынған (29.09. 2006 ж. Хаттама №1) типтік бағдарлама

Құрастырған: «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының проф.м.а., ф.ғ. к. Б.Ә.Көшімова

Ш.Есенов атындағы Каспий мемлекеттік технологиялар және инжиниринг университетінің «Қазақ тілі мен әдебиеті» кафедрасының 2011 ж. 26 тамыздағы отырысында талқыланды. Хаттама №1

Кафедраның меңгерушісі: ф. ғ. к., доцент Ә.Д.Қабылов

Институт әдістемелік кеңесінің 2011 ж. 9 қыркүйектегі мәжілісінде мақұлданды.

Хаттама № 1

ОӘК Төрағасы: п. ғ. к., доцент Г.Қалиева