1. Жаппай сұрыптау (фенотипі бойынша)

Жаппай сүрыптаудың мэні. Особьтарды сыртқы белгілері (фенотипі) бойынша генотиптерін тексермей сүрыптауды жаппай сұрыптау деп атайды. Мәселен, жаппай сұрыптауда леггорн тауығы тұқымының бүкіл популяциясынан шаруашылықтарда 200—250 жүмыртқа беретін, тірі массасы 1,6 кг, түсі ақ, жұ-мыртқа басу инстинктісі байқалмаған қүстарды көбею үшін қалдырады. Бүл талаптарға сай келмейтін барлық тауықтар тобынан шығарылып тасталады. Бүл жағдайда әр тауық пен қораздың үрпағы жеке-жеке бағаланбайды, яғни бағалау тек фенотип бойынша жүргізіледі. Фенотип генотип реакциясы нор-масының көрінуі болып табылады және күшті дәрежеде сыртқы орта факторларының кездейсоқ ауытқуымен қамтамасыз етіледі, сондықтан фенотип бойынша сүрыптау генотиптерді бағалау үшін жеткіліксіз тиімді болады.

Жаппай сұрыптаудың тиімділігі. Жаппай сұрыптаудың тиім-ділігі едәуір дәрежеде белгінің түқым қуалау коэффициентіне тәуелді болады. Бүл тәуелділікті көрсету үшін мынадай мысал келтіреміз (105-сурет). Жүмыртқалағыштықтың тұқым қуалау коэффициенті /і² = 0,25 болғанда жақсы тауықтардьщ мекиендері орта ёсеппен айына нашар тауықтардың мекиендеріне қарағанда бір жүмыртқадан сәл ғана артық жұмыртқа салып жүреді. Бі-рақ, ірі жүмыртқа салатын аналық мекиендері онан да недәуір ірі жүмыртқалар салып жүрді, а л кәлемі кіші жұмыртқа салатын аналық мекиендері одан да үсақ жұмыртқа береді. Мұның сонғысы жүмыртқа массасының түқым қуалау коэффициенті Я² = 0,75 болуымен түсіндіріледі. Бүл жағдайда жаппай сұрып-тау бірінші ұрпақтың өзінде-ақ тиімді болады, Сонымен, жаппай сүрыптау түқым қуалауы жоғары белгілер үшін ғана тиім-ді. Жаппай сұрыптау жануарлар мен өсімдіктер популяциясын жақсартудың баяу эсер етуші құралы болып табылады, алайда ол қажетті және селекциялық жүмыстың белгілі буындарында пайдаланылады. Мысалы, ол айқас тозаңданатын өсімдіктердің селекциясында кеңінен қолданылады. Онымен халық селекция-сының сорттары жасалды. Оны қолданбаса түқымдар мен

сорттар өз сапасын ауыл шаруашылық өндірісшщпроцестерінде тез жоғалтуы мүмкін.

2. Жеке сұрыптау (генотиш бойынша)

Жеке сұрыптаудың мәні. Нәтижесінде әр түрлі организмдер ұрпақтарының дербестігін жоғалтатын жаппай сұрыптаудан айырмашылығы жеке сұрыптау кезінде ең алдымен жекелеген өсімдіктін, немесе жануардың бірқатар ұрпақтар бойында ұр-пақтары бағаланады. Мұның нәтижесінде индивидуумның тұ-қым куалайтын сапаларын — ұрпақтарына қасиеттерін беру қабілетін бағалау мүмкін болады.

Жеке сұрыптау процесінде популяцияны қолдан жекелеген линияларға ыдыратады. Үрпақтарына қажетті қасиеттер бере-тін особьтарды ғана сұрыптайды, ал қалғандарын шығынға шығарады. Бүл жүмыста инбридингті жиі қолданады, ол белгі-лі бір генотиптерді сұрыптауға, сондай-ақ бағалы гендердің линияларда шоғырлануын жоғарылатуға және осының нәтижесін-де ұрпақта гомозиготалы особьтар санын көбейтуге мүмкіндік береді. Жақсы көрсеткіштері бар линияларды одан әрі селек-циялық жұмыста пайдаланады.

Жеке сүрыптаудың маңызы, генотипі бойынша бағалау, әсі-ресе бір организмнен көп мөлшерде үрпақтар алуға мүмкін-дігі бар өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығының са-лаларында өте зор. Мәселен, қолдан үрықтандыруды пайдалана отырып, сперманы терең мүздатудың көмегімен бір бұқадан35000-ға дейін бұзау алуға болады. Бұл жағдайда сперманын ұрықтандыру қабілеті ұзақ жылдар бойы сақталады, яғни әл-деқашан өліп қалған аталық малдан ұрпақ алуға болады.

Соңғы жылдары көп ұрпақты тек аталықтан ғана емес, сон-дай-ақ аналықтан да, ұрықтанған аналық клетканы бір ұрға-шыдан екіншісіне ауыстырудың жетілдірілген әдісі нәтижесінде ұрпақтың үлкен мөлшерін алу мүмкіндігі туды. Бүл аса көрнек-ті асыл түқымдық малдан сақтаушы — аналыққа зиготаны ау-ыстыруға мүмкіндік береді. Бұл әдіспен бүзаулар мен қозылар алынды.

Егер қазір өте бағалы генотиптер алынатын спермалардың банкасы болатын болса, жүмыртқа клеткалар мен зиготалар-дың банкалары да пайда болатын күн алыс емес.

Жеке сүрыптауды екі әдіс арқылы жүргізуге болады.

Үрпақтары бойынша тексеру. Олардың бірі ұрпақтары бо­йынша тексеру болып табылады. Мысал келтірейік. Туысқан апалы-сіңлілі леггорн түқымының екі тауығы алынды. Бір.еуі (№ 9442) жылына 208 жүмыртқа, ал екіншісі (,№ 9441) 176 жү-мыртқа салды. Екі тауық та бір қоразбен шағылыстырылды. Екі тауықтың да мекиендерінің өнімділігі ескерілді, олар әр түрлі болып шықты, № 9442 тауықтың мекиендеріне қарағанда (орта есеппен 158 жұмыртқа ғана). № 9441 тауық жүмыртқала-ғыштығы ете жоғары (орташа есеппен 230 жүмыртқа) мекнен-дер берді. Егер аналықтарын сұрыптау үрпақтарының жүмырт-қалағыштығын ескермей, тек фенотип бойынша ғана жүргізіл-се, онда № 9442 тауықты қалдырған тиімді болар еді, өйткені ол көп жұмыртқа салды. Алайда үрпағы бойынша тексеріс бол-ғаннан кейін барынша бағалы генотипі бар № 9441 тауығын түқымдыққа қалдыру қажеттілігі айқын болды, өйткені ол көп жұмыртқа салу қасиетін үрпағына барынша сенімді беретін еді.

Сондай-ақ өсімдіктер селекциясында да жеке сүрыптау ке-ңінен пайдаланылады. Методикалық түрғыдан ол әсіресе өзді-гінен тозаңданатындар үшін айрықша қарапайым. Мүнда кез келген өсімдіктің түқымына оның үрпағы бойынша бағалау жүргізу үшін әр дәнді жеке сепкен жеткілікті. Мұндай сүрып-таудың мәні ол бүтіндей Иогансеннің таза линиялар туралы (25-тарауды қараңыз) іліміне негізделеді.

Түқымдық малды үрпағы бойынша бағалау мен сұрыптау — түқымдық сапаларды жетілдірудегі ең сенімді жол.

Сиб-селекция. Жеке сүрыптаудың басқа бір әдісі сиб-селек­ция методы болып табылады. Мүндай жағдайда сұрыптау үр-пақ бойынша емес, керісінше бүйір туысқандары — аға-інілері немесе апа-сіңлілері бойынша жүргізіледі. (Sibling ағылшын тілінде «аға-қарындас» деген үғымды білдіреді).

Сиб-селекция мысалына үялас жас қабандарды бордақылап бақылау негізінде жас мегежіндерге бордақылық сапасы бойынша сұрыптау жүргізу жатады. Бүл жағдайда жас қабандар-дың түқым қуалай анықталатын бордақылау сапасының: тезжетілгіштігі, мал азығының ақысы және т. б. көрсеткіштері бойынша жас мегежіндерді де бағалауға негіз береді. Данияда бордақылап бақылау үшін бірұяластардың әр жынысынан екі торайдан алу қабылданған. Жақсы нәтиже берген жағдайда төлдің қалған бөлігі тұқымдыққа қалдырылады, ал нашар жағ-дайда бүкіл үяластар шығарылып тасталады. Осындай әдіспен дат селекционерлеріне 10 жылда 1 кг массанын, өсіміне жұм-салатын шығын 6,48-ден 5,52 азықтық бірлікке дейін азайтудың сәті түскен. Бүтіндей алғанда бүл үлкен экономикалық тиімділік берді. Мұндай методика жартылау ддісі деген ат пен өсімдіктер селекциясында да қолданылады. Күнбағыстың май-лылығын жоғарылату үшін гүлшоғын (себет гүлін) екіге бе-лед!. Бір жартысынан тұқымының майлылығын тексереді. Егер оның майлылығының проценті жоғары болса, онда түқымның екінші жартысынан үрпақ алынады. Осы процедураны майлылығы қашан анықталғанша түқымдарды сүрыптай отырып, ұрпақтан ұрпаққа қайталай береді (106-сурет).

Сұрыптау тиімдІлігі үшін сыртқы орта жағдайларының ма-

106-сурет. Сиб-селекция схемасы.

Күнбағыс кәрзеңкесінін, сызықсыз белегі майлылығы зерттелмейтін және келесі урпақ алу үшін ғана пайдаланылатын тұқымдардың жартысы; сызықты бөлегі — майлылығына қарай бағаланатын тұқымдардың жартысы маңызы. Жеке сұрыптау белгілі бір генотиптерді бағалаудың және оны жасаудың ең сенімді құралы болып табылады.

Бұл жағдайда тұқым мен сорттың олардың өздері өмір сү-ретін белгілі жағдайлар үшін жасалатынын ескеру керек. Сон-дықтан бір түқымнан немесе бір сорттан әр түрлі жағдайлар-да бірдей өнім беруді күтуге болмайды. Сұрыптау организмнің генотиггін бағалайтынына қарамастан, оның әрекеті сыртқы ортаға тәуелді болады. Сүрыпталатын организмдердің түқым қуалаушылық мүмкіндігін (генотип реакішясының нормасы) барынша айқындайтын орта жағдайларында жүзеге асырылған сүрыптау ең тиімді деп саналады. Өсімдіктердін, қуаңшылыққа төзімділігіне сүрыптауды ылғалды климат жағдайында, аязға төзімділігіне жоғары оң температура жағдайларында жүргізуге болмайды. Сыртқы ортаның сай келетін жағдайлары генотипті бағалауды женілдетеді, оны неғүрлым объективті және дәл ете-ді. Атап айтқанда, генотипті барынша толык бағалау мақсаты-мен сүрыпталатын генотиптерді неғүрлым дәл айқындауға қо-лайлы — немесе өте қолайсыз сыртқы орта жағдайларын жасау көбіне қажет болады.* * *Селекцияның генетикалық негіздерін зерттеу өсімдіктердің, жануарлар мен микроорганизмдер селекциясының эмпирика-лык тәсілдеріне ғылыми база яғни сүрыптау мен шағылыстыру-дың әр түрлі дәстүрлік әдістерінің маңызын түсіндіруге мүмкін-дік берді.

Генетика селекция үшін жаңа формалардың жасалу қарқы-нын тездететін принципті жаңа әдістерді жасады: иондайтын радиациялар мен химиялық мутагендер көмегімен түқым қуа-лайтын өзгергіштікті қолдан тудыру; гетерозис қүбылысын практикада пайдалану үшін линия аралық будандарды өсімдік-терде де, сондай-ақ жануарларда да жасау, гетерозисті бекіту әдістерін жасау; жоғары өнім беретін сорттарды жасау және әріден будандастыру кезіндегі шағылыспаушылықты жеңу үшін авто- және аллополиплоидты формалар мен синтетикалық по-пуляциялар алу әдістерін жасау; айқас тозаңданушылар (жүге-рі, сорго және басқалары) мен өздігінен тозаңданушылардың (бидай) линия аралық будан түқымдарын өндіруге жол ашқан цитоплазмалық аталық стерильділікті қолдану.

Алайда генетиканың айқын табыстарына қарамастан адам игілігіне табиғат резервтерін пайдалану үшін зерттелмеген жұмыстар әліде болса көп.

I таблица

А. Пияз қабығы-нық клеткаларын-дағы митоз фаза-сы:

1— интерфаза; 2профаза; з— мета-фаза; 4— анафаза; 5— телефаза.

Б. Ооцит 1 трито-ныныд ядросында-ғы «лампа щет-калары» типтес хромосомалар.

В. Хромосомалар-дьщ асинхронды репликациясы

A. Жүгерідегі микроспорогенездің мейоздык

Іі. Диплоидты (1) және гаплоидты (2-4) томатта (2п-24) тозаңның пайда

болу кезіндегі I телефаза.

А. Мейоздьң профазасындағы бива-ленттің микрофотографиясы. Төрт хроматид көрініп тұр.

Б. Азиялық шегірткедегі (Locusta mirgaioria) рентгеннен кейінгі хромосома-лардың өзгерісі.

1— хромосомалар ұштарының жабысуы арқасында олардың анафазада ңалуы, жалғастырушы дәнекерлер мен фрагменттердің пайда болуы; 2— ядролардың пик-нозы — хромосомалардың жалпы массаға жабысуы.

В. Фагтардағы рекомбинация. Фотосуретте Es-cherichia coli екі типтегі фагтарды бір мезгілде жұқтыру нәтижесінде пайда болатын негативті колониялар берілген һ+г (үлкен ақ дақтын. пайда болуын тудырады) және һг (кішкентай кара дақтьң пайда болуын тудырады). Рекомбинантты типтегі колониялар көрініп тұр: һ+г+— кішкентай акшыл түстілер және һг — іріқара түстілер.

А. Конъюгацияланатын бактериялар.

Б. Әйелдердің ұртындағы шырышты эпителий клеткасындағы (1) жы-ныс хроматині және онық еркектер клеткасында болмауы (2).

^{f 1<ру,}