2. Мутациялық өзгергіштік

Мутациялардың селекциядағы маңызы. Тұқымдар мен сорт-тар Өздерінің жабайы тегінен тұқьш қуалайтын ерекшеліктері-мен айрылады. Егер жабайы формаларды үй жағдайында үс-тап оларға қолайлы жағдай туғызса, олар үрпағында мәдени туыстастарының өнімділігі мен қасиеттерін өндІріп бере алмай-ды. Жабайы банкив тауығын қалай азықтандырсақ та біз олар-дан жыл ішінде 250—300 жүмыртқа беруіне, сондай-ақ қауыр-сыны түсінің, тірілей салмағының, жетілгіштігінің және басқақасиеттерінің тауық тұқымдарындағыдай болуына жете ал-мас едік.

Спонтанды мутацияларды және шағылыстыру жолымен олар-дың комбинацияларын қолдан сұрыптауды тиісті бағып-күту мен өсіру жағдайларында жүргізе отырып адам көп жүздеген үрпақтардан жануарлар мен өсімдіктердің жаңа формаларын жасай алды.

Мутацияларды эксперименттік жолмен алу селекцияда бас-тапқы материал жасау үшін шексіз перспектива ашады. Селек-цияның қарқыны артуда және оның сапалық мүмкіндіктері де үлғайып келеді.

Кейбір жағдайларда жаңадан алынған мутанттар сорттар-дың дүние жүзілік коллекциясында белгілі болып отыр. Г. Штуббе бірқатар өсімдіктердің спонтанды және индукциялан-ған мутацияларын культурадағы формаларымен салғастырды. Арпаның (Hordeum vulgare) белгілі 170 мутан табиғатта кез-десетін 192 түршелерінің белгілері системасына жатқызуға бо-латындығы айқын болды. Эксперимент арқылы алынған му-тациялар қазіргі кезде бар арпа түршелерінің белгілерімен ге-нетикалық жағынан үқсастырылады. Демек, арпаның қолдан жасалған және оның табиғатта кездесетін сан алуан формалары арасында айта қаларлыктай айырмашылық болмайды.

Сонымен Н. И. Вавиловтың гомологиялық қатарлар заңы мәдени өсімдіктердің эволюциясын талдау ісінде нақты көрініс табады.

Селекцияда соматикалық мутацияларды пайдалану. Веге-тативті жолмен көбейетін өсімдіктердің селекциясында көбеюі үшін мутантты тканьдер (қалемше, бүр т. б.) пайдаланылған жағдайда вегетативті үрпақтарында шексіз үзақ мерзім сақта-латын соматикалық мутациялардың маңызы зор болады. Мы-салы, Мичурин алманьщ могилевтік Антоновка сортының аға-шында жемісі өте ірі ақ бүтақтың өсіп түрғанын көрді, осы бү-тақ алты жүз грамдық Антоновка сортының негізін қалады.

Индукцияланған мутацияларды өсімдіктер селекциясында пайдалану. Қазіргі кездегі селекцияда индукцияланған мута-циялардың манызы ерекше артып отыр. Өсімдіктер селекциясында иондайтын сәулелердін, және химиялық мутагендердіқ қолданылуы себепті жаңа бөлім — мутацияльщ селекция пайда болды.

Селекцияда мутагендерді қолдану арқылы қол жеткен табыстың болашағы мол. Қазірдің өзінде-ақ арпаның, сүлының, қара қүмықтық, рапстыц 50-ге тарта жапырылмайтын сорттары алынды. Бидайдыц, ас бүршықтың, үрме бүршақтың, томаттар-дың және т. б. бағалы сорттары мен формалары шығарылды. Алынған мутанттардың әр түрлі ауруларға төзімділік қабілетІ жоғары болады және ол гриб ауруларына тезімділігі жағынан сүрыптауға материал береді, бүл өсімдік шығымдылығын арттырудьщ ең сенімді жолдарыньщ бірі.

Индукцияланған мутацияларды микроорганизмдер селекциясында пайдалану. Индукцияланған мутациялардың маңызды роль атқаратынына антибиотиктердің — зең саңырауқұлақтар-дың продуценттері селекциясында қол жеткен табыстары айқын дәлел бола алады. Олардың активтілігін арттыру жолындағы селекция табиғи популяция штаммаларын сұрыптауға негізделді, көп кешікпей-ақ бұл тәсілдің барлық мүмкіншілігі таусыл-ды, сөйтіп, көптеген елдің, соның ішінде біздің елдің зкономика-сы алдына дәрі-дәрмек өнеркәсібін елеулі түрде өркендету, бол-маса антибиотиктердің продуценттерінің активтілігін арттыру әдісін табу міндеті қойылды. Екінші жол үнемділеу болғандық-тан генетиктер мен селекционерлер өз күштерін индукцияланған мутациялар алуға жұмсады. 9-таблицада бастапқы штаммалар

9 - т а б л и ц а