2. Селекция үшін қажетті бастапқы материал. Тұқым, сорт және штамма

Мәдени өсімдіктердің шығу орталықтары. Жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің қазіргі формаларын же-тілдіру және жаңа тұқымдар сорттар және штаммалар шығару, олардың шығу тегін және эволюциясын зерттемейінше, селекция үшін қажетті бастапқы материалды білмейінше мүмкін бол-майды.

Дүние жүзіндегі өсімдіктер ресурстарын зерттеу Н. И. Ва-виловқа цивилизацияның ертедегі ошақтарына және өсімдіктер-дің алғашқы өсірілген және селекцияға тускен орнына байла-нысты өте бағалы мәдени өсімдіктердің дүние жүзілік ошақ-тарын шығу орталықтарын анықтауға мүмкіндік берді. Ол мәдени өсімдіктер шығуының сегіз орталықтарын белгіледі. Ин-диялық ошақ — күріштің, капт қүрағының, цитрустардың ота-ны; орта азиялық — жұмсақ бидайдың, бұршақтың, бүршақ қындардың және басқа дақылдардың отаны; қытайлық — та-рының, қара қүмықтың және сояның отаны. Алдыңғы азиялық ошақ бидайдың алуан түрлері мен кара бидайдың әр түрлі формаларын енгізеді; жеміс өсірудін, дуние жүзілік потенциалы да осында. Жерорта теңіздік, абиссиндік, оңтүстік мексикалық, оңтүстік америкалық шығу ошақтары да өздеріне ғана тән бо-латын көптеген формаларды енгізеді.

Жануарларды қолға үйретудің осындай ошақтары (шығу ор-талықтары) үй жануарлары бойынша да белгілі болып отыр.

Тұқым, сорт, штамма. Тұқым, сорт, штамма деп адам қолымен жасалған және белгілі бір тұқым қуалаушылық ерекшеліктері болатын организмдердің популяциясын атайды. Тұқым, сорт және штамма ішіндеі\барлық особьтардың тұқым қуалаушылық арқылы қалыптасқан ұқсас қасиеттері болады: өнімді-лігі, физиологиялық және морфологиялық қасиеттердің біркелкі комплексі және сыртқы орта факторларына бірыңғай реакциясы болады. Тауықтың леггорн тұқымыиың массасы шамалы болады, бірақ жүмыртқалағыш келеді. Бағып-күту және азық-тандыру жақсартылған жағдайда олардың жүмыртқалағыштығы артады, тірі салмағы бүрынғы қалпыида калады. Тауықтың лангшан түқымы салмақты келеді, бірақ жүмыртқалағыштығы темен болады. Азықтандырылуы жақсартылғанда олардың сал-мағы артады, бірақ жүмыртқалағыштығы сол күйінде дерлік қалады. Әрбір түқымның өзіне тән белгілі экстерьерлері, жү-■ мыртқасының массасы, ауруға төгзімділігі болады.

Алайда түқымның, сорттың және штамманың қасиеттері ең жақсы жағдайда өсіргенде, бағып-күткенде және азықтандыр-ғанда, агротехника қолданғанда, сондай-ақ белгілі бір табиғи жағдайларда ғана кәрінед*.Күзен терісінің түсін анықтайтын кейбір гендердің комбинациясы

Түсі	Генотиптері
Қоңыр (жабайы тип)	AA BB KK ff PP
Бір геннің мутациясы:
алеут түсті	aa BB KK ff PP
рояль-пастель түсті	A A bb KK ff PP
көкшіл сұр түсті	AA BB KKff psps
платина түсті	AA BB PP ff PP
паломино	AA BB KK ff PP
күміс бұлғын терісі түсті	AA BB KK Ff PP
ақ хедлюнд түсті	AA BB KK ff Ph ph
Екі геннің мутациясы:
көкшіл иркс	aa BB KK ff ps Ps
сапфир	aa BB KK ff pp
пастель «Қөктем тынысы»	AA bb KK Ff PP
Үш геннің мутациясы:
қысқы көкшіл	aa bb KK ff pp
інжу түсті	aa BB kk ff pp

Әрбір тұқым, сорт немесе штамма белгілі бір өнім түрін алу үшін шығарылады. Мысалы, сорттың құндылығы шығымдылы-ғымен, өсімдіктің тағамдық немесе азықтық қасиеттерімен, өнеркәсіп үшін алынатын шикізаттың сапасымен механикалан-дырылған әдіспен өсіруге және жинауға бейімделгендігімен, бе-рілген тыңайтқыштарға жауап бергіштігімен және басқалармен анықталады.

Қазіргі кезде селекция мол өнімді жануарлар түқымдарын, өсімдіктер сорттарын және микроорганизмдер штаммаларын шығару ісінде елулі табысқа жетті. Мысалы, рекордист-сиыр-лардан сауын маусымы кезінде майлылығы 4,5—5,0% болатын 25000 кг-ға дейін сүт алынады; В. С Пустовойт шығарған күн-бағыс сорттарының тұқымдарындағы майлылық 50%-тен ар-тады.

31-тарау. ӨЗГЕРГІШТІК ШТІҚ РЕТІНДЕСҰРЫПТАУ ҮШІН МАТЕРИАЛ РЕТІНДЕ

Бастапқы материалдың комбинативтік және мутациялық өз-гергіштігі жануарлардың жаңа түқымдарын, өсімдіктер сорттарын және микроорганизмдер штаммаларын шығарудың негізі болады.