- •Генетика жэне селекция негіздері
- •Мазмұны
- •Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі
- •1. Ядро
- •2. Цитоплазма
- •Цитологиялық негіздері
- •I. Клетканың бөл1нуі
- •2. Хромосомалардың құрылысы және олардың репродукциясы
- •3. Кариотиптің түр ерекшелігі
- •1. Мейоз
- •2. Жануарлар гаметогенезі
- •3. Өсімдіктер спорогенезі мен гаметогенезі
- •4. Ұрықтану
- •5. Жынысты көбеюдің тұрақсыз типтері
- •6. Тіршілік циклінде гаплофаза мен диплофазаның алмасуы
- •1. Гибридологиялық әдістің ерекшеліктері
- •2. Шағылыстыруды жазу ережесі
- •Тұқым қуалау
- •21Сурег. Бұршақ гүлінің қара қошқыл және ақ түсі-нін. Тұқым қуалауы:л— гүлдің ңара ңошңыл түсінің факторы; о— гүлдің аң түсінің факторы.
- •I. Моногибридті шағылыстыру
- •2. Қайыра шағылыстыру
- •3. Доминанттылықтың толық болмауындағы тұқым қуалау. Доминанттылық сипатының өзгеруі
- •4. Ажырау заңын қамтамасыз ететін жағдайлар
- •5. Ажыраудың статистикалық сипаты
- •12 Буданды өсімдіктер ұрпағындағы ажырау
- •6. Гаметалық ажырау және тетрадалық анализ
- •7. Тұрақсыз типті жынысты және жыныссыз көбею деп тұқым қуалаушылық ерекшелігі
- •I. Дигибридті шағылыстыру
- •2. Дигибридті ажыраудың цитологиялық негіздері
- •3. Полигибридті шағылыстыру
- •Будандардың гаметалар түзуінің сандық заңдылықтары және шағылыстырудың әр түрлі типтері кезінде олардың ұрпақтарындағы ажыраулар
- •1. Гендер әрекетінің көрінісі
- •2. Гендердің өзара әрекеттесу типтері
- •3. Гендердің көп жақты (плейотропты) әсері
- •1. Жыныс бойынша ажырау және жынысты анықтаудағы хромосоманың рөлі
- •2. Жыныс пен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы
- •3. Жыныс хромосомалары тарамаған кездеп тұқым қуалау
- •9 Тарау. Тіркесу және корссинговер
- •1. Тіркесіп тұқым қуалау құбылысы
- •2. Кроссинговер және оны генетикалық дәлелдеу
- •3. Айқасудың мөлшері және гендерДіҢ хромосома бойынша тізбектеле орналасуы
- •Анализдеуші шағылыстыруда тіркескен гендері бар жүгері үшгетерозиготасының ұрпағындағы ажырауы
- •4. Генді локализациялау
- •5. Генетикалық карталар
- •6. Тетрадалық анализ кезінде кроссинговерді есептеу
- •7. Кроссииговердің цитологиялық дәлелдері
- •8. Хромосомалардың генетикалық карталарьш салыстыру және цитологиялық
- •9. Кроссинговер механизмі
- •10. Хромосомалардың айқасуына әсер ететін факторлар
- •1. Ядро мен цитоплазманың тұқым қуалау кезіндегі салыстырмалы рөлі
- •2. Хромосомасыз, яғни цитоплазмалық тұқым қуалау
- •3. Цитоплазманың предетерминациясы
- •4. Инфекция және эндосимбионттар арқылы тұқым қуалау
- •5. Хромосомасыз тұқым қуалаудың генетикалық анализі
- •1 Мендельдщ тұқым қуалау заңдары және олардан шығатын тұқым қуалаушылықтың принциптері
- •2. Морганның тұқым қуалау заңдары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •3. Цитоплазмалық тұқым қуалаудың заңдылықтары және олардан келіп шығатын тұқым қуалаушылық принциптері
- •1. Генотиптік өзгергіштік
- •2. Фенотиптік өзгергіштік
- •1. Мутациялар классификациясы
- •С о л ж а ң т а және о р т а д а — қысқ аяқты еркек қойжәне саулық оң ж а қ т а — аяңтары ңалыпты жетілген саулық.
- •2. Гендік мутациялар
- •3. Хромосомалық мутациялар
- •4. Геномдық мутациялар
- •5. Цитоплазмалық мутациялар
- •8. Мутацияларды есепке алудың кейбір методтары
- •7. Спонтанды мутациялық процесс және оның себептері
- •8. Индукцияланған мутациялық процесс және оның заң-дылықтары
- •1. Модификациялық өзгерпштік ұғымы
- •2. Модификациялық өзгергіштжтің заңдылықтары
- •1. Молекулалық генетиканың зерттеу объектісі ретіндеп микроорганизмдердің ерекшеліктер!
- •3. Плазмидтер. Эписомалар
- •1. Аллелизм және аллелизм критерийі
- •2. Геннің құрылымы
- •2. Белок синтезін генетикалық бақылау
- •3. Өзгерпштіктің молекулалық негіздері
- •4. Генетикалық инженерия
- •V бөлім Жыныс генетикасы
- •1. Жыныс биологиясы
- •2. Жынысты анықтаудың хромосомалық теориясы
- •3. Жынысты аиықтаудың баланстық теориясы
- •4. Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы рөлі
- •1. Жыныстың дифференциациялануы
- •2. Онтогенезде жынысты қайта анықтау
- •1. Жыныстардың табиғи жағдайлардағы арақатынасы
- •2. Жыныстардың арақатынасын қолдан реттеу
- •Онтогенездің генетикалық негіздері
- •1. Алғашқы дифференцировка
- •2. Дифференцировканың генетикалық механизмдері
- •3. Эпигенетикалық өзгергіштік
- •1. Биосинтез тізбегі
- •2. Геннің әрекет ету уақыты
- •1Тұқым қуалайтын реакция нормасы. Онтогенезді басқару
- •2. Экспрессивтілік және пенетранттылық
- •3. Онтогенездік адаптация (бейімделу)
- •4. Мінез-құлық бейімделу ретінде
- •1. Даму кезеңдері
- •2. Ауыспалы кезеңдер (критические периоды). Фенокопиялар және морфоздар
- •3. Генетикалық процестерді жүйелі бақылау. Онтогенездің біртұтастығы
- •1. Мутациялық процесс
- •2. Сұрыптау
- •3.Популяцияның саны
- •4. Изоляция
- •1. Генетикалық гомеостаз
- •2. Түр ішіндегі дивергенция
- •VIII бөлім Адамның генетикасы
- •1. Адам генетикалық зерттеулердің объектісі ретінде
- •2. Генеалогиялық метод
- •3. Цитогенетикалық метод
- •4. Егіздік метод
- •5. Онтогенетикалық метод
- •6. Популяциялық метод
- •1. Хромосомалық аурулар
- •2. Иммундік генетика
- •3. Медициналық генетиканың маңызды міндеттері
- •2. Селекция үшін қажетті бастапқы материал. Тұқым, сорт және штамма
- •І. Комбинативтік өзгергіштік
- •2. Мутациялық өзгергіштік
- •Индукцияланған мутанттардан бөлініп алынған антибиотиктер продуценттері штаммаларының
- •3. Полиплоидия
- •1. Шағылыстыру типтері мен өсіру әдістерінің классификациясы
- •2. Туыстас емес шағылыстыру (аутбридинг)
- •3. Туыстас шағылыстыру (инбридинг)
- •4. Әріден будандастыру
- •5. Гетерозис
- •1. Тұқым қуалау коэффициенті
- •2. Селекция үшін тұқым қуалау коэффициентінің маңызы
- •1. Жаппай сұрыптау (фенотипі бойынша)
- •2. Жеке сұрыптау (генотиш бойынша)
1. Мутациялық процесс
Популяциялардың мутациялармен қанығуы. Популяциядағы тендер жиілігінің салыстырмалы тұрақтылығы олар мутацияға ұшырамайды деп жорамал жасағанда ғана сақталуы мүмкін. Алайда мұның осылай болмайтыны белгілі.^Иутация тұқым қуалайтын өзгергіштіктің эволюциядағы бастапқы қайнар бұ-лағы болып табылады және әрбір геннің спонтанды мутацияға сирек ұшырайтынына қарамастан әр түрлі мутациялардың жал-пы санының көп болуы мүмкін, өйткені гендердің саны орасан зор.
[Популяциядағы организмдер генотиптері түрлі мутациялар-ға қаныққан болады, олар көбіне гетерозиготалы күйде кезде-седі. Мәселен, жүгерінің әр түрлі сорттарында мутациясы гетерозиготалы болатын есімдіктер «көкшіл өркен» 34-тен 66%-ке дейінгі аралықтағы, ал «сарғыш өркен» 1-ден 4%-ке дейінгі аралықтағы жиілікте кездесіп отырады. Популяцияда мутация-лар концентрациясы артқан сайын гетерозиготалы өсімдіктер-дің бірі-бірімен шағылысуы нәтижесінде олардың гомозиготалы қалыпқа түсу мүмкіндігі көбейе береді.
Популяциялардың мутантты гендермен орасан мол қанық-қандығы мәдеі-ш өсімдіктер мен үй жануарларына ғана емес, С. С Четвериковтың алғашқы рет керсеткеніндей, табиғи по-пуляциялардың бәріне тән.
Мутациялық қысым. Әрбір үрпақта генофонд кептеген жаңа мутациялармен толықтырылып отырады. Бүл процесс мутация-лық қысым деп аталады. Демек, популяциядағы әр түрлі тендер аллельдерінің жиілігі мутациялық қысымға яғни тіке және ке-рі мутациялар жиіліктерінің қатынасына қарай езгеріп отырады.
Мутацияның популяцияда таралуы осы локустың мутацияға түсу қабілетіне ғана емес, сонымен бірге оның особьтың әмір-шеңдігі мен өскелеңдігіне қандай эсер ететіндігіне де байла-нысты болады.
Жаңадан пайда болған мутацияның қайсысы болсын геио-типтің. біртүтас системасына езгеріс енгізеді. Осыған орай му-тациялардын, басым көпшілігі алғашында зиянды болады, ете сирек жағдайда ғана оның біршама оңды маңызы болады, ал осыныц өзі түр үшін бірден пайдалы болып кетуі мүмкін.
2. Сұрыптау
Сұрыптау жөніндегі түсінік.-Тенотиптері ортаның жағдай-ларына неғүрлым бейімделгіштігін қамтамасыз етуі арқылы организмдердің тірі қалу процесін сұрыптау деп атайды. Сүрып-таудың негізгі үш түрі бар. Түрақтандырғыш сұрыптау норма үшін жүмыс жасайды және одан ауытқуларды жойып жібереді. Қозғаушы сұрыптау, керісінше, бұған дейінгі қалыпты особь-тарды жоя отырып нормадан ауытқулардың пайдасына жүмыс жасайды. Ақырында дизруптивті сұрыптау әр түрлі генотиптер-ге қолайлы эсер етеді және аралық формаларды жойып отырады.
Организмнің тірі қалуы және үрпақ беру мүмкіндігі оның ортаға бейімделу дәрежесіне байланысты болады. Организмдер-дің бейімделу қабілеті неғұрлым кең болған сайын олардың сақталу жәие популяциядағы даму мүмкіндігі молая түседі. Ге-нотиптері тіршілік ету жағдайларына бейімделуді неғүрлым жақсы қамтамасыз ететін организмдер бейімделуі шамалы ор-ганизмдерге қарағанда кебірек үрпақ береді, ал осыған байланысты белгілі бір геннің популяциядағы жиілігі (кездесуі) пе табиғи сүрыптаумен анықталады.
Генотиптердің селекциялық бағалылығы. Популяцияның ге-нетикасын білу түрлі генотиптердің селекциялық бағалылығын анықтауға мүмкіндік береді. Рецессивті гені бойынша гомозиготалы болатын особьтар (аа) гендері доминантты организмдер
{AA және Аа) беретін әрбір 100 ұрпақтың орнына, 99 ұрпақ бе-реді делік. Доминантты гендері бар организмдердің селекциялық бағалылығын 1,00 деп алсақ, онда рецессивті гомозиготалардікі 0,99 болады. Осы шамалардың айырмашылығы сүрыптаудың коэффициенты — S-ті көрсететін болады, айтылып отырған жағдайда ол S= 1,00—0,99 = 0,01-ге тең.
Егер әр түрлі генотиптер особыардың тірі қалуымен өсім-талдығының тең болуын қамтамасыз етсе, онда сұрыптау коэффициент! нольге тең болады. Егер генотиптердің біреуі толық жойылып кетуді немесе стерильділікті туғызса, онда сұрыптау коэффициенті бірге тең болады.
Егер белгілі бір генотипті организмдер сұрыптаумен жарам-сыз болып шықса, онда популяцияда тиісті геннің жиілігі кеми-ді. Демек, сұрыптау зиянды гендердің таралуын шектеп оты-рады.
Сұрыптаудың мутациялар концентрациясына тигізетін әсерк Популяцияда неғұрлым зиянды мутациялардың концентрация-сы үрпақ сайын зияндылығы шамалы болатындарға қарағанда кеміп отырады. Бұған керісінше, елеулі бейімделгіштік мацызы бар мутациялардың концентрациясы пайдалылығы бұлардан кем болатындарға қарағанда арта түседі.
Доминантты және рецессивті аллельдердің популяциядан шығарылып тасталу жылдамдығы әркелкі болады. Гендері доминантты летальды болатыи немесе стерильділікті туғызатын организмдер сүрыптау арқылы тіпті гетерозиготалы күйде-ақ жойылып жіберіліп отырады, яғни доминантты ген әрбірүрпақ-та сүрыптаудыц бақылауында болады.
Рецессивті мутация доминантты мутациядан өзгеше популяцияда жасырын күйде, яғни гетерозиготалы күйде болып, онда жинала беруі, орасан зор мутациялық резерв жасауы мүмкін. Рецессивті мутация, егер ол популяцияда белгілі бір дәрежеге дейін көбейіп, гомозиготалық қалыпқа ауысып кетсе ғана сү-рыпталатын болады.
Популяцияда рецессивті аллельдердің жиілігі кем болған сайын гетерозиготалардың саны гомозиготалардан соғұрлым басым бола түседі. Бұл Гарди-Вайнбергтің формуласынан шыға-ды. Популяциядағы рецесснвті гомозиготалардың саны (1—q)2, ал гетерозиготалардың саны 2q(\—q) болатынын еске сала кете-лік. Сұрыптау арқылы гомозиготалар популяциядан неғұрлым көп шығарылып тасталса, келесі үрпақтар үшін рецессивті ал-лельдерді беріп отыратын гетерозиготалардың ролі арта тү-седі.
Демек, рецессивті гендерді сұрыптаудың тиімділігі доми-нанттыларға қарағанда темен болады. Тіпті рецессивті гомози-готаларды популяциядан әрбір үрпақ сайын толық шығарып тастағанның өзінде олардың саны жүзінші үрпақтыц өзінде де мүлде жойылып кетпейді, өйткені гетерозиготалы особьтар го-мозиготалы рецессивтерді үнемі беріп отырады.
Гетерозиготалы Аа формасы гомозиготалы болатын АА және аа формаларына қарағанда өмірге бейімдеу келеді (бұл жө-нінде кеңірек айтылған 32-тарауды қараңыз). Осыған орай гетерозиготалардың селекциялық артықшылығы болады және олардың популяцияда сақталып қалып отыруы мен таралуы сұ-рыптау арқылы қамтамасыз етіледі. Сонымен бір кезде рецессив-ті гомозиготаларды шығарып отыру мүмкіндігі арта түседі.
Сонымен сурыптау түрдің дивергенциясы үшін шешуші фактор болып саналады, өйткені ол эволюцияның бүкіл процесін бақылап отырады. Табиғи сұрыптаудың өзін жеке организм үшін де, сондай-ақ бүкіл популяция үшін де сыртқы орта болып табылатын абиотикалық және биотикалық факторлар қамтама-сыз етеді.