4. Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы рөлі

Орта жағдайларының жынысты анықтаудағы ролі туралы мәселені арнайы қарастыру керек. Белгілі дара жынысты орга-низмдердің кепшілігінде орта жағдайлары особьтың жынысын бақыламайды. Жыныс тек генетикалық механизм арқылы анық-талады.

Аздаған теңіз омыртқасыздарында, мысалы, Вопеіііа ьігійіз қүртында особьтың жынысын сыртқы орта анықтайды. Қүрт-тың үрғашылары ірі, микроскоптық мөлшері ғана бар еркекте-рі үрғашыларының жатырында паразиттік тіршілік етеді. Жы-ныстық түрғыдан алғанда индифференттік личинкалар үрғашы-ларының тұмсығына бекінуі мүмкін, бұл жағдайда олар еркек особьтарға айналады, ал еркіндікте тіршілік етіп, үрғашы особьтарға айналуы да мүмкін. Егер үрғашысының тұмсығына қоныстанған личинканы оқшаулап, жеке өсірсе, ол интерсекс болып шығады. Аталық және аналық жынысты анықтайтын гендер тепе-теңдік күйінде болып және орта жағдайлары ба-лансты екі жыныстың біреуінің басым болуы жағына қарай ез-гертетін кезде жынысты бүлайша анықтау әдісі, сірә, үрпақ қалдырудың ең қолайлы мүмкіндігін қамтамасыз ете отырып, осы түр үшін барынша тиімді болса керек. Эволюциялық тұрғыдан алғанда дара жынысты жануарларда бәлкім, бұл өте қа-рапайым әдіс болар.

Жыныс белгілерінің оюыныс диффвренциациясы деп атала-тын онтогенезде қалыптасу процесін жынысты анықтаудан айы-ра білу керек. Корыта келе, тірі табиғат құрылымының барлық деңгейінде организмдер генетикалық жағынан бисексуальды болып табы-лады, яғни олардың екі даму мүмкіндігі болады, және жынысты анықтау олардың сақтау механизмі әр түрлі бола алатын гендер балансының нәтижесі деп айтуға болады. Жыныс хромосомала-рының өзін-өзі реттеу системасы неғұрлым кең таралған.

19-тарау ЖЫНЫС ДИФФЕРЕНЦИАЦИЯСЫ ЖӘНЕ ЖЫНЫСТЫ ҚАЙТА АНЫҚТАУ

Организмнің кез келген басқа белгілері секілді, жыныс бел-гілерінің дамуы да генотип және сыртқы орта факторлары ар-қылы анықталады.

Организмдер генетикалық бисексуальды болғандықтан. жы-ныстың дифференциациялануы процесі күрделі болады. Орга-низмнің бисексуальдық негізі сайып келгенде оның даму бағы-тын өзгертуге, яғни онтогенезде жынысты қайта анықтауға мүмкіндік береді.

1. Жыныстың дифференциациялануы

Жыныс анықталған соң іле-шала дифференциациялану, яғ-ни жыныс айырмашылықтарының даму процесі: көбею система-ларының, сондай-ақ шағылысуды қамтамасыз ететін физиоло-гиялық және биохимиялық механизмдердің қалыптасу процесі жүреді.

Жануарлар эмбриондарындағы жыныстық түрғыдан алған-дағы өсе бастаған индифферентті гонадалардың қосарлы сипаты болады. Олар дифференциация процесінде аналық жыныс клеткалары дамитын сыртқы қабат — кортекстен (согіех) және аталық гаметалар дамитын ішкі қабат — медулладан (тесіиі-1а) түрады.

Жыныс дифференциация барысында гонада қабаттарының бірі дамиды, екіншісі басылады. Аталық жыныста кортекстік қабаттың қызметін тежейтін медуллалық ткань тезірек жетіле-ді, осының нәтижесінде гонадалар аталық безге айналады. Ана-лық жыныста кортекстік кабаттың жетілуі тездейді, осының нәтижесінде медуллалық қабаттың қалыптасуы тежеледі де, гонадалар аналық безге айналады. Осындай өзгерістерге сәйкес жыныс жолдары да дифференциацияланады, олар екі жыныс-тың особьтарында да бірдей болып салынады.

Көптеген жануарларда жыныстың дифференциациялану процесін гормондар қамтамасыз етеді, гормондарды эндокриндік бездер ғана емес, сондай-ақ жыныстық бастаманың кортекстік және медуллалық қабаттары, ал кейініректе — жыныс бездері де бөліп шығарады.

Жыныстың онан әрі дифференциациялануы, әсіресе қосымша жыныстық белгілердің дамуы да әр түрлі гормондардың әсері-мен өтеді. Гормондық секреция дәрежесін гендер, дәлірек айт-қанда, олардың балансы бақылап отырады. Жалпы баланста аталық жынысты анықтайтын гендердің басым болуы аталық гормондар активтілігінің артуына және аталық жыныстың диф-ференциациялануына, гендердің кері арақатынасы — аналық жыныстың дамуына әкеп соғады. Онтогенезде кейде бір жыныс-тың немесе екінші жыныстың гормондық секреция активтілігі-нің алмасуы интерсексуальдық формалардың дамуына әкеп ті-рейді.

Өсімдіктер гормондары — ауксиндер жоғары сатыдағы өсім-діктердің жыныс дифференциациясына айтарлықтай әсер етеді.