2. Жыныс пен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы

Жыныспен тіркескен белгілер. Доминантты немесе рецессив-ті аллельдерді қандай жыныстың алып келетінінің Мендель заңдылықтары үшін мағынасы жоқ. Гендер екі жыныстың да особьтарында бірдей болатын аутосомаларда болған кезде бүл барлық жағдайлар үшін дүрыс. Гендер жыныс хромосомала-рында болған жағдайда, түқым қуалау сипаты мейоздағы осы хромосомалардың әрекетіне және үрықтану кезіндегі олардың үйлесуіне тәуелді болады. Генетикалық зерттеулер Х-хромосо-мадан өзгеше дрозофиланың Ғ-хромосомасының кейбіреулерін ескермегенде гендері болмайды, яғни оның тұқым қуалайтын-

38-сурет. Дрозофилада жыныспен тіркескен белгілердің (көзінің бояуы) тұ-қым қуалауы. Тікелей шағылыстыру гю+—кезінің қызыл бояуының гені және ш—көзінің ақ бояуының гені.

Сондықтан Х-хромосомадағы бо-латын гендердің аллельдері, әдетте Ү-хромосомаларда болмайды. Гетерогаметалы жыныстың Х-хромосомасындағы рецессивті гендер жеке-дара жалғыз болса да көріне алады. Демек, ген-дері жыныс хромосомаларында орналасқан белгілердің тұқым қуалауы езгеше болуы тиіс.

.Х-хромосомаларда орналасқан гендер анықтайтын белғілер-ді жыныспен тіркескен белгілер деп атайды. Бұл қүбылысты Т. Морган дрозофилден ашқан.

Аталық жыныс гетерогаметалы болғанда, жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы. Ақ.көзді еркек дрозофилдерді қызыл көзді ұрғашыларымен шағылыстырудан бірінші ұрпақ-тың ұрғашылары да, еркектері де қызыл көзді болады (38-су-рет). Демек, қызыл көзділік доминантты, көздің ақ бояуы ре-цессивті. Ғ₂-де 3 қызыл көздіге 1 ақ кәзді қатынасында ажырау жүреді, бірақ үрғашыларының бәрі қызыл кезді, еркектерінің

\ 39-сурет. Дрозофила жынысымен тіркескен белгілердің (көзінін, баяуы) тұқым қуалауы. Кері шағылыстыру. Гендерді белгілеу 38-суреттегідей.

Жартысы ғана ақ көзді болады. Бұл жағдай Мендель заңды-ықтарынаң щегініс сияқты көрінеді.

Керісінше ақ көзді ұрғашыларын қызыл көзді еркектерімен иағылыстырғанда, бірінші ұрпақтың өзінде-ақ көздің бояуы іойынша ажырау 1 : 1 байқалады (39-сурет). Мұнда тек еркек-ері ғана ақ көзді болады да, барлық ұрғашылары қызыл көзі келеді, яғни үрғашы ұрпағы әкелерінің қызыл көзді бояуын, ал :ркек ұрпағы шешелерінің ақ көзді бояуын тұқым куалап ала-(ы. Белгілердің шешелерінен еркек ұрпағына, ал әкелерінен ^рғашы үрпағына берілудің осындай типін крест-накрест немесе ірисс-кросс түқым қуалау деп атайды. Осы шағылыстырудың ⁷2-де үрғашыларының ішінен де, еркектерінің ішінен де тең 1 : І Іатынасында екі белгісі де бар шыбындар түзіледі.*

Белгілердің жыныспен бірге тұқым қуалауының заңды бай-іанысы жыныстың өзі жыныс хромосомалары арқылы тұқым суалайды деген гипотезаға сәйкес келеді. Егер дрозофила кө-:інің бояуын анықтайтын ген Х-хромосомада болса, онда осы белгінің тұқым қуалауы 38 және 39-суретте берілгендегідей кө-ріністе болады. Олардан мынау көрінеді: егер ұрғашысы көздің қызыл бояуының Х-хромосомада болатын доминантты аллель-дері бойынша гомозиготалы болса, онда бұл аллель жыныс хромосомасымен бірге еркек үрпағына І-\ беріледі, сондықтан олар қызыл көзді болып өседі. Қыздары Ғ_где көздің ақ бояуын анықтайтын рецессивті аллелі бар бір Х-хромосоманы әкесінен алады, ал көздің қызыл бояуын анықтайтын доминантты алле-лі бар екінші Х-хромосоманы шешесінен алады. Қызыл бояу-дың доминанттылығына байланысты олар да қызыл көзді бо-лады.

Керісінше шағылыстырғанда ұрғашы ұрпағы әкесінен кездің қызыл бояуының доминантты аллелі бар А'-хромосомасын, ал шешесінен көздің ақ бояуының рецессив аллелі бар екінші Х-хро-мосоманы алады, соыдықтан олар қызыл көзді болады. Еркек ұрпағы шешесінен көздің ақ бояуының аллелі бар жалғыз Х-хро-мосоманы, ал әкесінен қызыл бояудың доминантты аллелі жоқ У-хромосоманы алатындықтан, еркегіндегі ақ көздің рецессив-ті аллелі жалғыз ғана болса да көріне алады. Геннің мұндай күйін гемизиготалы деп, ал мұндай генотипі бар организмді гемозигота деп атайды.

Адамда да жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалау жағдайлары белгілі. Ондай белгілерге рецессивті гендер анық-тайтын дальтонизм (қызыл-жасылды ажыратып кере алмауы) және гемофилия (қанның ұйымауы) жатады. Адамда еркек жыныс гетерогаметалы болатындықтан, мұндай белгілер көбі-несе ер адамда кездеседі, ал мұндай ауруларды беретіндер осы гендерді гетерозиготалы күйде сақтаушы дені сау әйелдер бо-лады.

Аналық жыныс гетерозиготалы болғанда жыныспен тіркескен белгілердің тұқым қуалауы. Бүл жағдайда Х-хромосоманың барлық гендері гемизиготалы күйде еркектерінде емес, ұрғашыларында болады. Доминантты В гені анықтайтын тауық қауырсындарының жолақтығы жыныспен тіркесіп тұқым қуалай-ды. Егер жолақ қауырсынды тауықты (ХҮ) рецессивті қара бояуы бар қоразбен (XX) шағылыстырса, онда Ғ_гдегі жолак қауырсындылықты анықтайтын доминантты гені бар Х-хромо-соманы шешесінен алғандықтан еркек тауықтар жолақ қауырсынды болып өседі (40-сурет). Әкесінен рецессивті аллель алған тауықтар қара түсті болады. Қара түсті тауықты жолақ қауырсындылықтың доминантты гені бойынша томозиготалы қоразбен шағылыстырғанда, Ғ\ кезінде қораздың да, тауықтын, да түсі жолақ қауырсынды болады.Сонымен, қарастырылып отырған мысалда, дрозофила көзінің бояуы сияқты, жыныспен тіркескен белгілердің түқым қуалауы, жыныс хромосомаларының мейоз кезіндегі таралуымен олардьщ ұрықт.ануы кезіндегі үйлесуіне толық сәйкес келеді.

40-сурет Тауық жынысымен тіркескен белгілердін. (қауырсынының бояуы) тұқьм куалауы. Қауырсын бояуының геидеріВ — ала түсті; Ь — ңара түсті.