Тұқым қуалаушылықтың материалдық негізі

Өсімдіктер мен жануарлардьң әр түpi бірқатар ұрпақ бойы өзіне ғана тән ерекшеліктерін сақтайды. Мысалы, тауьқ балапан шығарады, қара бидайдан қара бидай өciп шығады т. с. с. Сонымен 6ipre осы түрдің өкілін қайда апарса да, қандай жағдаймен әсер етсе де, егер ол көбейе алу қабілетін сақтаса өзі сияқты ұрпақ; беруде өзі сияқты ұрпақ беруді тұқым қуалаушылық қамтамасыз етеді Осындай сабақтастықты қамтамасыз ететін тұқым қуалаушыльқтьң материалдьқ негізі не болып табылады?Организмнің көбеюінің, негізі клеткалардьң бөлінуі болатындьқтан, қойылған сұраққа жауап беру үщін, клетканьң құрылысын, оның химиялық құрамын, клетка функциясында және көбеюінде онын, жеке құрылымының рөлін қарастыру қажет.

Тұқым қуалайтын информацияньң 6ip ұрпақтан ұpпаққа қандай жолмен берілетіні жөніндегі мәселенің де маңызы кем емес.Табиғатта көбеюдің екі әдісі кездеседі: жыныссыз және жынысты. Олар 6ip-6ipiнен айтарлықтай ерекшеленеді Жыныссыз көбею кезінде 6ip клетка бөлініп, тұтас организм пайда болады. Жынысты көбею кезінде, әдетте, еш жыныс клеткасы (атальқ пен аналық) қосылады да, жаңа 6ip клетка (зигота) пайда болады, кейінен ол клетка бөлініп көбейеді де, тұтас организмі болып қалыптасады. Көбеюдің аталған екі әдісінің өзара ортақ қасиеті бар: екі жағдайда да организм 6ip клеткадан дамиды.Сол сияқты вегетативіг жолмен көбеюді бөледі, бұл кезде жаңа ұрпақ не жеке 6ip клеткадан, не эмбрионалдық клеткалар тобынан, немесе арнаулы дене тканінен: жеке мүшелерден (түйнектерден, пязшықтардан, тамыр-сабақтардан) не мицелий бөлігінен өciп жетіледі Алайда вегетативті көбею де, жыныссыз көбею сияқты клетканың, бөліну процессіне жатады.

I-тарау. КЛЕТКАНЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ

Көп клеткалы жануарлар мен өсімдіктердің дене клеткалары мен жыныс клеткалары және 6ip клеткалы организмдер — аукариоттар — өздерінің құрылысы жөнінен ұқсас (1-сурет). Олар клетка мембранасынан және протоплазмадан тұрады.

Протоплазма құрамына ядро мен түрлі органоидтардан (органеллалар) тұратын цитоплазма кіреді бұлардьң барлық,клеткаларға..Тән құрылымынан өзге, 6ipқатар жалпы функционалды ерекшеліктері болады: энергияны пайдалану және оны өзгерту,

қарапайым заттардан макромолекула синтездеу (түзу), өзін-өзі өндіру және бөліну.

Эукариоттар клеткасының, құрылысы осы тарауда қарастырылады. Алайда басқа организм типтері — прокариоттар болады. Оларға бактериялар, көк-жасыл балдырлар және 6ip қатар саңырауқұлактар жатады. Олардын бірқатар ерекшеліктері бар. Оларда ен, алдымен жіктеліп даяаланған ядро және өзге де органоидтар жоқ,. Олардың, хромосомаларыньң құрылысы да ете қарапайым құрылған. Бұл жөнінде IV бөлімде баяндалады

1. Ядро

Ядро бүкіл клетканың, тіршілік әрекетін басқарушы және координация жасаушы орталық болып табылады (9, 15, 22-тарауларды қараңыз). Ол клетка тіршілігі циклінің әр

1-сурет Жануар клеткасының, құрылыс схемасы, электрондық, микроскоппен Kөpінici

түрлі фазасында өзгеріп отыратын күрделі құрылысты болады. Бөлінбей тыныштықта тұрган (интерфаза) клеткада ядро оның, көлемінің, 10—20% шамасындай болады. Ядроны саңылау тесіктері бар ядро қабығы (мембранасы) қоршап тұрады, ол тесіктер арқылы ядролар мен цитоплазмаларда зат алмасу жүзеге асады.

Ядроның ішінде хроматин, бip немесе бірнеше ядрошықтар және ядро сөі1 (кариолимфа, нуклеоплазма) орналасады.Ядро сөлінен жарық, микроскоппен хроматин қиыршьқтары мен тор құрылымын айыруға болады. Электрондық микроскоптың, мәліметіне Қарағанда бұл тор хромосомалар сияқты клетканьң бөлшуі кезінде ғана жақсы көрнеді

Ядрошьқтар — хромосомалармен байланысқан денешік, оның құрамында көп

мөлшерде рибонуклеин қықшылы (РНК) болады. Оларда клетканьң РНК қышықылдарының 6ipeyi, атап айтқанда рибосома қышқылы синтезделеді, соныменқ қатар клеткада белок синтезі жүретін рибосомалар түзіледі (17-тарауды қараңыз).