4. Туристік бизнес нарығы

Туристік бизнес дегеніміз аталған бизнеспен айналысатын және туристік саланың жұмысына әсерін тигізетін ұйымдармен (әсіресе, инфрақұрылыммен айналысатын), бизнес серіктестерімен қарым-қатынас (турфирмалар, жолаушыларды тасымалдаушы агенттіктер, мәдени қызмет көрсетуші компаниялармен), туристік ұйымдар мен осы қызметті тұтынушылар арасындағы қарым қатынас. Туристік бизнес – арақатынастың күрделі жүйесі, ол өзіне туристік индустрияның дамуын әсер ететін осы бизнеспен айналысатын және басқа құрылымдардағы тұлғалар арасындағы қатынасты, туристік ұйымдар мен бұл қызметтерді тұтынушылар арасындағы қатынастарды біріктіреді. Туристiк нарық – туристiк қызмет төңiрегiдегi тауарлар, жұмыстар, қызметтер және ақшаның айналымы. Туристік нарық – бұл туристік қызметті сатушы (жеткізіп беруші) және  сатып алушы мен (сұраныс жасаушы) бірге табыстыратын институт немесе механизм. Туристік нарық кез-келген басқа бір жай тауар нарығына қарағанда тауар қозғалысын сатушыдан сатып алушыға болжамайды. Керісінше, сатып алушы кейінге қалдырылған қызметті алу үшін белгіленген орынға аусып отырады.Нарық – бұл ауысу саласы. Туристік нарықта ауысу саласы болып табылатындар: туристік қызметтер, яғни туристік индустрия (қонақ үй, ресторандар, саяхат ұйымдастыру және т.б) саяхаттаушылардың әр түрлі қызметтермен қанағаттандыру.

Туристік нарықты бірнеше түрге классификациялауға болады:

• географиялық - әлемдік, аудандық, жеке елдің ел ішіндегі аудандар, қалалық және тағы басқа нарықтар;

• халықтық территорияға қатысты – халықаралық туризм нарығы (шығу, кіру), ішкі туризм;

• қозғалыс бағыты бойынша – нарықтар: келуші туристік лектер және  туристерді қабылдаушылар.

№11 Емтихан билеті

1. Айналым қорларын қалыптастыру көздері

Әуелі кәсіпорын құрылғанда айналым қаражаттары жарғылық қордың бір бөлігі ретінде қалыптасады (капитал). Олар тауарлық өнімдерді өндіруге байланысты өндірістік босалқы қорларды сатып алу үшін жұмсалады.

Айналым қаражаты ретінде кәсіпорын орнықты пассивтерді пайдаланады.

Орнықты пассивке жататындар:

• жалақы жөнінде ең аз ауыспалы берешек және әлеуметтік сақтандыруға, зейнетақы қорына, медицина сақтандыруына, жұмыспен қамтуға жәрдемдемдесу қорына аударым жарнасы;

• ақы төлеудің мерзім ішіндегі келіп түспегендегі фактурасы жоқ жеткізушінің және акцептелген есеп айырысу құжаты бойынша жеткізушіге берешегі;

• аванс және өнімге ішінара ақы бойынша тапсырыс берушілерге берешегі;

• салықтардың бірсыпыра түрлері бойынша бюджетке берешегі.

Айналым қаражаттарын қалыптастырудың басқа да көздеріне пайда есебінен құрылған арнаулы қордың уақытша пайдаланбаған қалдығын жатқызуға болады.

2. Кәсіпорынның баға саясаты

Кәсіпорынның баға саясаты нарықтық бағаның бет алысы көптеген жағдайда нарық құрылымының бәсекеге жарамдылығына байланысты. Әдетте, нарық төрт тұрпатқа бөлінеді (еркін бәсеке, монополистік бәсеке, олигополистік бәсеке және таза бәсеке), олардың әрқайсысы салалық және кәсіпорындар шығарған өнімдердің бағаларын қалыптастырудың ерекше жағдайларын сипаттайды.

Еркін бәсекедегі нарық бағалары

Еркін бәсеке нарығы былай сипатталады:

• фирмалардың көптеп болуы, әрі әрбір фирманың өнімге нарықтық ұсыныс көлеміндегі деңгейі соншалықты аз, не бағаның артуы немесе кемуі оның кез келген қимылы бағаның нарықтық тепе-теңдігін көрсете алмайды;

• өндірілген бәсекелі тауарлардың бір тектілігі және өзара алмасушылығы;

• бағаның шектілігінің болмауы;

Еркін бәсеке жағдайында бірде бір кәсіпорын баға құрылымына елеулі ықпал ете алмайды, тауардың бағасы тек қана сұраныс пен ұсыныс жиынтығының ықпал жасауынан қалыптасады. Жеке кәсіпорындарда баға саясаты реттеу қабілеттілігі болмайды. Ол тек қана нарықтық бағаға бейімделеді.

Монополистік бәсеке жағдайындағы баға құрылымы

Монополистік бәсеке нарығы нарықтық бағаға бірыңғай емес мәмілеме, сонымен қатар кең түрдегі ауқымды баға жасайтын көптеген сатып алушылар мен сатушылардан тұрады. Баға мәмілемесінің бар болуы сатушылардың сатып алушыларға тауарлардың түрлі нұсқаларын ұсыну қабілетінің болуын түсіндіреді.

Нақты бұйымдар бір-бірінен сапасы, ерекшелігі және сыртқы ресімдеуімен көзге көрінеді.

Бәсекелестердің көп болуы олардың әрқайсысы бағаны бақылауға шек қояды. Өндірілген тауарларды елеулі саралау кәсіпорынның баға саясаты арасындағы өзара тығыз тәуелділігінің жоқтығын түсіндіреді және бағаның жеке деңгейі жөніндегі келісімге шек қойылады.

Олигополия жағдайындағы баға құрылымы

Олигополия түрлі нарықтық жағдайларды қосады, аз санды сатушылар, жалпыға бірдей өндірушілердің өзара тәуелділігі, сол сияқты кейбір кәсіпорындардың бағаларының өзгеруіне немесе өндіріс көлеміне бәсекелестердің жауапты әрекет жасауларын алдын алу болжау болып табылады.

Әдетінше, олигополиялық баға құрылымының бірнеше жалпы шегі бөлінеді:

• олигополиялық бағалар толымды бәсеке жағдайындағы бағаларға монополиялық бәсеке немесе тіпті кейбір жағдайда таза монополияға қарағанда аз өзгереді;

• олигополиялық жағдайда баға «қатал» немесе икемділік тенденциясында болады;

• егер де баға бір өндірушіде өзгеруі ықтимал болған жағдайда, сонымен қатар одан басқа өндірушілер де бағаларын өзгертеді;

• олигополия бағаларды ынталандырудағы және бағаны бекіту немесе өзгерту кезіндегі әрекетін құптайды.

Таза монополия жағдайындағы бағалар

Нарықтағы таза монополия кезінде бір-ақ сатушы болады. Монополист ретінде мемлекеттік мекемелер, меншіктің реттейтін монополиясы немесе меншіктің реттелмейтін монополиясы болады. Келтірілген жағдайлардың әрқайсысында баға құрылымы түрліше құрылады.

Егер де тауар сатып алушылар үшін маңызды болып, оны толық құнына сатып алуға мүмкіншілігі болмаған жағдайда, мемлекеттік монополиядағы баға өзіндік құнға қарағанда төмен белгіленуі мүмкін. Баға шығынды өтеуге немесе орта табыс алу есебінен бекітілуі мүмкін.

Реттелетін монополия жағдайында мемлекет кәсіпорынға бағалау және тарифтерді белгілеуге рұқсат етеді. «Пайданың әділ нормасын» алуды қамтамасыз етеді. Бұл өндірісті қолдауға, ал қажет болған жағдайда оны кеңейтуге мүмкіндік жасайды.

Реттелмейтін монополия бағаға елеулі бақылауды жүзеге асырады және нарықтық бағаны ұсынуы мүмкін. Алайда кәсіпорын-монополист еш уақытта ең жоғары баға белгілей алмайды.

Сонымен, қорыта айтқанда, нақты экономикалық жағдайда көрсетілген баға үлгілерінің қайсысы болмасын таза түрінде анықтау едәуір қиын. Кәсіпорын өзінің бір тауарымен нарыққа таза монополиямен шығуы мүмкін, ал басқасымен – бәсекелестік нарықта. Қиындау болатын жай – ол олигополиямен, өйткені, жер қойнауында қалай монополия, солай еркін бәсекенің шығуы мүмкін.

Бағаның бәсекелестік құрылымын талдау өзінен-өзі бағаны белгілеуде дайын рецептер бере алмайды, ол ең алдымен сұраныс пен ұсыныстың арақатынастарына байланыстылығы баға құрылымының заңдылықтарын анықтауда қажет.