316. Умштн. Нерәдтн. Буулһҗ бичтн. Келлһнә янзсинь цәәлһтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Сурһулин хөөн Деләш үр күүктәһән хаврин тег һәәхв. Үр күүкд ик холас теегин сәәхн кеерүл үзв³.

– Хәлә, Деләш! Яһсн сәәхн бамб цецгв!

– Альд?

– Юу, үзҗәхшийч? Мел мана өмн бәәнә.

– Үзҗәнәв, үзҗәнәв! Нам биший, йир сәәхн!

– Урднь иим цецг үзгдәд уга билә. Берк³ сәәхн зүстә.

– Таслҗ авий? – гиҗ Ноһала сурв.

– Уга, таслҗ болшго. Йиртмҗ¹ харх кергтә. Мана тег цаараннь сәәхрәд бәәтхә! – гиҗ Деләш үр күүкән сөрв.

Зәңгд орҗах үгмүд хоорндан утхарн ниицнә. Үгин ниицлһн һол болн үлмә үгәс тогтна. Һол үгәс үлмә үгд сурвр тәвгднә. Үлгүрнь: Хальмгин тег хаврт сәәхрнә. кенә? × хальмгин тег кезә? × хаврт сәәхрнә (×) – һол үгин темдг

§ 49 Зәңгин һол мөчмүд. Зәңгин сүүр.

317. Умштн. Сурврмуд тәвтн. Зәңгсин сүүр темдглтн.

Зурач хаврин тег зурв. Теңгст кермс усчна. Модн деер керәс сууна.

Зәңгд кен? юн? гисн сурврмудт хәрү өгчәх үгмүд нерлгч болна. Эднә үүлдвр медүлҗәх үгмүд келгч болна. Келгч үүлдәгчин сурврмудт хәрү өгнә. Нерлгч болн келгч зәңгин һол мөч тогтана. Һол мөчмүд зәңгин сүүр болна.

318. Зәңгст ирлцңгү сүүринь орулҗ бичтн.

1 . Хальмг теегәр … … . ноһан көкрнә.

2. … мөрәр хөд … . Баатр умшна.

3. Теңгрт цаһан … … . гөрәсд гүүнә.

4. … соньн дегтр … . Аав хәрүлнә.

5. Хурин хөөн … … . үүлн хурна.

319. Умштн. Нерәдтн. Буулһҗ бичтн. Зәңгсин сүүр татасар темдглтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Батхн альд болв чигн бәәнә. Малын бәәрнд эдн олар хурна³. Батхна³ тавгт олн микробс хурна. Эдн хот деер сууһад, бузр бог унһана. Батхн эс шиңгсн хотан һульһна. Эн³ һульһцд әәмшгтә³ гемин экн бәәнә. Батхн суусн хот эдлхлә, әәмшгтә гем хальдхмн.

320. Умштн. Зәңгсин сүүр буулһҗ бичтн. Темдглгдсн үгмүдин даалһврмуд күцәтн.

Арвн хурһнь күрхш

Шиндән³ ээҗ нүүһәд, Ээҗин бәәсн гер

Шин³ бүүрт орна. Эднәс төрүц йилһрхш,

Өндр гермүд үзәд, Авад экләд тоолхла,

Өврҗ күүкн байрлна³. Арвн хурһнь күрхш.

(Шугран В.)

Ө 321. Зәңгс тогтатн. Сүүринь темдглтн. Тогтсн зәңгстә ахр келвр тогтаҗ бичтн.

1. Серв, эрт, Манҗ, эндр.

2. Нисч ирв, хаврин эклцәр, тоһруд.

3. Белдҗәнә, асхн хот, эк.

4. Сууна, өндр, шаазһа, модн, деер.

5. Кенә, Герлә, герин даалһвран, цеврәр.

322. Умштн. Нерәдтн. Буулһҗ бичтн. Үгин ниицлһсин схем тогтатн. Темдглгдсн үгин даалһвр күцәтн.

Хаврин хар салькн цасиг дарунь хәәлүлнә. Көк ноһан теегиг кеерүлнә. Өвснә үнр хамрт орна. Аңгуд¹ ичәнәсн һарна. Малмуд кеер иднә. Бичкн туһлмуд, хурһд, ишкс тогляд наадна. Деер шовуд дуулна. Байрта бичкдүд теегәр гүүнә. Сәәхн цецгүд эдн түүнә.

323. Ирлцңгү әңгинь орулад, зәңгс төгсәтн.

1. Хавр эклхлә, … .

2. Шовудас хамгин түрүнд … .

3. Ээҗ Цаһана байрт … .

4. Мана мис … .

5. Эркин сурһулян … .

Немх үгмүд: хулһ бәрнә, боорцг белднә, тег сәәхрнә, үкр хармуд нисч ирнә, сәәнәр сурна.

324. Хавсрт бәәх үгмүдиг нерлгчст хүврәһәд, зәңгсин сүүринь буулһҗ бичтн.

1. (Хөөчд) хөд хәрүлнә. 2. (Аавас) йөрәл келв. 3. Элстд сәәхн (хурлын) секгдв. 4. (Айтан) экдән нөкд болна. 5. (Мигмрин) дөрвдгч класст сурна.

6. Ээҗин хашад олн зүсн (цецгүдәр) урһна. 7. Мини (ахар) хурдар усчна.

8. Шатрин дөрлдәнд (Кермнә) диилв. 9. Хурин хөөн (аһарин) цеврднә.