2.2 Экономикалық мәтіндерді аударудағы көпмағыналық пен көпнұсқалық

Аударма бірліктерінің негізіне тек қана сөз емес, сонымен қатар тіл бірліктері де: фонемадан бастап фразадан тыс бірліктерге дейін кіреді. Аудармаға жататын бастапқы бірлікті дүрыс анықтаудағы басты шарт - сол не одан басқа бастапқы бірліктің мәтіндік қызметін анықтау болып табылады. Сөзбе сөз аударманың бүрыстығы осындай тілдік бірліктердің мәтіндік қызметін дүрыс анықтамағандықпен байланысты: ауызша немесе жазбаша түрдегі сөздік жағдаятқа түскен сөз тілдік бірлік ретінде негізгі мэтіндегі өзге сөздермен жүйелі эрекеттерімен байланысты болады, яғни мэтінге, жағдаятқа шартты түрде тэуелді болады. Бүл тэуелділіктер, жоғарыда айтылғандай, жүйелі кейіпте болады жэне минимумнан (көршілес сөзден) максимумға (түтастай мэтін немесе тіпті мэтіннен тыс байланысқа) дейін контекстік басшылықты қүрайды.

Сөздің контекстік тэуелділік феномені мэтіннің сөздік қүрамының кеңістіктік, уақыттық жэне себеп-салдарлық кейіпін анықтайды, және де эртүрлі тілдерде бүл тэуелділіктердің берілуі эрқилы болады. Шын мэнінде, аудармашы бөлек сөздермен бірге бастапқы мэтінге сэйкес сөз аралық жүйелі тәуелділікпен кезігеді. Жаңа бастаушы аудармашының жіберетін қатесінің бірі - жеке тэуелділіктер жэне түтас тэуелділік жүйесін анықтап бағалай алмауы.

Мэселен, «Ол Алматыда түрады» деген хабарлама тілдік қүрамы жағынан ағылшын тіліндегі «She lives in Almaty» фразасымен сэйкес келсе, ал «Ол «Астория» қонақ үйінде түрады» деген хабарлама «She is staying at the Astoria» деген лексико-грамматикалық жинаққа өзгереді. Екінші мысалдағы қазақ тілінен ағылшын тіліне сөзбе сөз аударма жасау негізінен хабарламаны бүрмалайды, өйткені бүл жағдайда аударманың бірлігін жекелеген сөздер деңгейінде емес, түтас сөз тіркесі деңгейдегі кеңістіктік, уақыттық, себеп-салдарлық нақты тэуелділіктерге негізделген сөз тіркестері деңгейінде анықтау қажет болады. Қазақ тілінде «тұрады» сөзі «жергілікті орында тұру» не «қонақ үйде тұру» сынды сөз тіркестерінің қүрамына кіргенімен, яғни кеңістіктік, уақыттық жағынан кең қолданысқа ие болса, ағылшын тілінде бү_л хабарламалар эртүрлі тілдік бірліктерді талап етеді. Бірінші жағдайдағы мэтін уақытты нақтылауды қажет етпейтін кеңістіктік тэуелділікке негізделген «белгілі бір жергілікті орында түрақты түру» сөз тіркесін білдіріп, ағылшын тіліндегі «to live» сөзіне сай болады.

Нақты уақыттық тэуелділіктің болмауы аудармада «to live» жэй уақыттық түрмен қанағаттандырса, екінші мысалдағы мэтін «арнайы мекемеде түру» нақты кеңістіктік тэуелділік жэне «уақытша тұру» нақты уақыттық тэуелділікті тудырып, ағылшын тілінде өзгегде сөзді қолдану мен уақыттық түрді нақтылауды талап етеді. Жас аудармашының жіберетін қателерінің бірі -бастапқы тәуелділіктерді дүрыс бағалай алмауының нэтижесінде «She lives in the Astoria» деп аударып, шынайы мэнін өзгертіп, «Ол эрдайым Асторияда тұрады» деп аудару арқылы жағдаятқа сай аударма жасай алмауы.

Егерде бастапқы мәтінді бағалаудағы басты контекстік тэуелділіктердің түрлерін қарастыратын болсақ, онда олардың қатарына ең алдымен не? қайда? қашан? қалай? сүрақтарына жауаптарды жатқызу керек. Тэуелділіктердің басқа тобы қалай айтылды? (тема) жэне не айтылды? (рема) деген сүрақтарға жауаптардан түрады.

Белгілердің бірізділігіне сэйкес аударма жасау - осы тэуелділіктердің тобын бағалауда жіберілетін қате. Мұндай жағдайларда үйлесімділікті дұрыс қүрудың өзі жеткіліксіз болады, өйткені аудармаға жататын бірлік жоғары деңгейдегі синтаксистік құрылым - ағылшын жэне қазақ тілінде эдетте қызметі, тэсілдері сэйкес келе бермейтін, маңызды сөйлем мүшелеріне талдау аспектісіндегі сөйлем болуы қажет.

Мэселен, ағылшын тіліндегі «А few students of our university were reported to take part in the competition)) сөйлемін аудару теморематикалық тэуелділіктерді есепке алуды талап етеді: «А few students of our university)) сөз тіркесі ағылшын тілінде рема болып табылады, яғни не айтылды? деген сүраққа жауап береді. Ағылшын тілінде реманың сөйлемнің басқы жағында түруы сынды қүрастырулар орынды болса, қазақ тілінде ремалық тэуелділіктер сөйлемнің екі бөлігінде де орналасуы мүмкін. Осы сияқты айырмашылықтарды ескере отырып бастапқы сөйлемнің қүрамдас бөліктерінің бірізділігін өзгерту арқылы осы сөйлемді былай: «Хабарлама бойынша, сайысқа біздің университеттің бірнеше студенттері қатысыпты» аудару керек.

Аударманың бірліктерін анықтаудағы қиын жағдайлар максималды түрдегі контекстік тэуелділіктермен тығыз байланысты, яғни өзінше тілдік тэуелділіктердің белгілік қызметі сөйлемнен тыс, кейде тіпті толық мэтіннен де тыс жағдайда анықталады.

Сөйлемге мэтіндегі дербес бірлікті құрау міндетті де емес: ол тілдік сипаттамалары жөнінен белгілі бір шамада біртүтастыққа тэуелді күрделірек фразадан тыс бірліктерге жатуы мүмкін, жэне бүл тэуелділік түрлі тілде эртүрлі тілдік шешімдерді талап етеді. Льюис Кэроллдың «Айна артында» шығармасында басты кейіпкер Алиса эртүрлі фантастикалық, таңғажайып тіршілік иелерімен кездесіп, оларды өзіне таныс жэндіктердің есімдерімен салыстырады:

"And then there's the butterfly," Alice went on ...

"Crawling at your feet," said the Gnat (Alice drew her feet back in some alarm), "you may observe a Bread-and-butter-fly. Its wings are thin slices of bread-and-butter, its body is a crust, and its head is a lump of sugar."

"And what does it live on?"

"Weak tea with cream in it."

A new difficulty came into Alice's head. "Supposing it couldn't find any?" she suggested.

"Then it could die, of course."

"But that must happen very often," Alice remarked thoughtfully. "It always happens, said the Gnat."

Студенттің аудармасы бойынша мэтін мынадай сипатта болады:

«Тағы, бізде кобелек бар», деп Алиса эңгімесін эрі жалғастырды.

«Аяғыңның астында», деді Маса (Алиса қорқыныштан сэл кейін шегінді), «сен Бутербродты бақылай аласың. Оның қанаты май жағылған бутербродтан жасалса, денесі тэтті наннан, ал басы бір шағым қанттан жасалынған.»

«Ал ол немен қоректенеді?»

«Кілегей қосылған сұйық шәймен».

Алисаның басына жаңа қиындық түсті. «Ал егерде ол оны таба алмаса ше?» деп ойлана қалды.

«Онда ол, эрине, өліп қалады».

«Олай болса, мүндай жағдай жиі кездесуі керек қой», деп Алиса ойындағын айтты.

«Бұлай эрдайым болып түрады», деді Маса.

Бүл аудармада жеке дара лексико-грамматикалық қате жіберушіліктен бөлек, мэтіндегі маңызды нэрсе тысқары қалған. Мүнда бастапқы мэтінге тэн ирония, сөздерді ауыстыру жэне сөйлемнен күрделі, дербес мэтін бірліктері болып табылатын эпизодтар жоқ. Эпизод тэуелділіктерін есепке ала отырып, орыс тіліне аудармада Н.Демурова бастапқы мэтінді айтарлықтай өзгертеді:

«Міне, мэселен, бізде кобелек бар», деді Алиса.

«Ә-иэ, - деп Маса сөзін созды. - Ана бір бұтаға қарашы. Бүтағында кім отырганын білесің бе? Бао-көбелек! Ол түтастай ағаштан жасалынған, ал оның мүртшалары жас бүтақтың өркендері сияқты жасыл жэне нэзік!»

«Ал ол не жейді?» - деп, Алиса қызыға сүрады.

«Жоңқалар мен үгінділер», - деп, Маса жауап берді.

Н.Демурованың айтуынша, «Кэроллдың кестесі мүнда біршама жүрнақ пен жалғаудың эсерінен күрделенеді. «Жабыстыру» сол бір қағида бойынша жүреді. Баобаб пен кобелек сөздерін қосудың нәтижесінде баокөбелек шығады. Н.Демурова аударма барысында бастапқы мэтінді қарапайым тілдік бірліктермен бергеннен гөрі қүрамы күрделісіне ауыстырып, сөздерді ауыстыру арқылы өзгерту қажеттігін де атап көрсетеді.

Мэтіннен тыс тэуелділіктер аудармашыдан кең түрде жалпы мәдени, арнайы білімдерді білуін талап етеді. Оларсыз адекватты аударма жасау мүмкін емес. Кейбір жағдайларда бүл тәуелділіктер тобы аударма мэтінінде транслитерация, калькалау немесе аудармашы түсіндірмесінің қолданылуын алдын ала айқындайды. Әсіресе бастапқы мэтіндегі мэдениеттің ерекшеліктерімен байланысты аударма аса маңыздылыққа ие.

Сонымен, бастапқы мэтіннің аударма бірліктерін анықтап, сөйлем мүшелеріне талдауда, біз оларды мэтіннің ішіне енетін сөздердің мазмүндық жэне қүрылымдық - функционалдық қасиеттерін анықтайтын тәуелділіктер жүйесі бойынша анықтаймыз.