I экономикалық мәтінді аударудың теориялық аспектілері

1.1 Экономикалық мәтінді аударудың сипаттамасы

Кез келген тілді еркін меңгеру сол тілдің ережелерін жақсы түсініп, оларды еркін пайдалану мүмкін емес.

Аударма ісінде ағылшын тіліндегі ғылыми, эконмикалық жэне т.б. мәтіндерді аударғанда, оқығанда көптеген тілдік, яғни лексикалық, грамматикалық қиындықтарға кездеседі.

Қазіргі кезде, дамып келе жатқан компаниялардың бірде-бірі шет ел жабдықтаушылар немесе тұтынушыларымен байланыссыз күн көре алмайды. Сондықтан да өздерінің кәсіби істерін жақсы атқару үшін, экономистерге батыс елдерінің экономика жүйесіндегі негізгі түжырымдамала мен принциптерді білуі тиіс. Бір сөзбен айтқанда, экономистерге халықаралық квалификация алу, қазіргі кезде, кәсіби қажеттілік болып табылады. Ағылшын тілін меңгерген компаниялардың халықаралық сертификат алу процесін жеңілдетеді. Мамандық бойынша ағылшын тілін білу - бүл қазіргі экономистерге, экономикадан әлемдік тәжірибе мен теорияларға, аудармашылардың ашып берген есігі деп түсінуге болады. Аудармашыларға, ағылшын тілін немесе аударатын тілдін мамандық бойынша жетік меңгерулері қажет.

Кез келген шеттілін, соның ішінде ағылшын тілін мамандық бойынша білу, ол аудармашының жұмысты дұрыс ұйымдастыра білуіне де байланысты. Табыс аудармашының білімін қаншалықты дұрыс қолдана білуімен келеді.

Көптеген зерттеушілердің пікірлері бойынша, кәсіби лексиканы игеру, аударма жұмысын ұйымдарстырудың ерекше жүйесін көрсетеді. Мұндай аудармаларда, негізінен шешуші терминдерге назар аударган жөн, өйткені мәтін аудармасында, басқа сөздермен қатынаста мағыналы блоктар мен кәсіби ақпараттык бірліктерді құрайды.

Мысалы, «есеп-қүжат балансы» термині, мына көрсетілген сөздермен үйлесе жазылуы қажет, - нақты бір датаға баланс, баланс құру, балансқа кіргізу, қорытындылау, т.б. Осылай ұйымдастырылған кәсіби лексика, тәжірибеде жеңіл қабылданатынын көрсетеді.

Шет тілі жүйелі, ретті жұмысты талап етеді, басқаша жақсы нәтижеге қол жеткізу мүмкін емес.

Бұл курстық жүмыста аутентикалық мәтіндер берілген, олар экономист мамандықтары ескере отырылып іріктеліп алынған.

Тіл дыбыстары- дыбыстары белгілі үғымды білдіретін сөз кұрайтын ең кіші тілдік бөлшек. Дыбысты айтамыз және естиміз, ал әріпті жазамыз және көреміз.

Іс -әрекет беруге арналып, сөйлемде қаратпа сөз болса, оның оқылуы сөйлемдегі орнына байланысты болады. Сөйлемнің басында тұрған қаратпа сөз екпінді айтылады. Мыслы: basic earnings per share - базовый доход на одну акцию (без учета дробления акций) - бір акцияга базалық кіріс. және diluted earnings per share - уменьшенный в результате дробления акций /разводненный доход на одну акцию- бөлшектену нәтижесінде кішірейтілген акция.basic net profit per share - чистая базовая прибыль на одну акцию (без учета дробления, разводнения) - бір акцияға нақты базалық кіріс және diluted net profit per share- разводненная чистая прибыль на одну акцию-бір акцияға ажыратылған кіріс. (уменьшенная в результате дробления акций); термин dilutive securities -ценные бумаги, разводняющие капита - құнды қағаздар, ажыратылған капитал.

Экономика мәтіндерін аударуда баламаның жетістіктері, экономика құжаттарына қарағанда кең түсінікті, аудармашының лингвистикалық және мәдениеттанушылық терең біліктілігін білдіреді. Ағылшын, қазақ тілдерін баламалық аударма үшін, аудармашы тіларалық және тіл қатысынсыз аудару механизімін мәтіннің түпнұсқа мағынасын дәл және толықтай жеткізу үшін қолданады.

Ағылшын тілінде етістік мағынасы және сөйлемдегі қызметіне байланысты толық мағыналы, модальды, көмекші және дәнекер етістік болып бөлінеді. Экономика терминдерін ағылшын, қазақ тілдеріне аударуда, осы көрсеткіштер аса маңызды. Өйткені ағылшын тіліндегі сөздер, сөзтіркестері ретінде аударылғанда басқа мағыналы болып шығады да, тіл заңдылықтарын орындау аударылған мәтіннің мағынасына әсерін тигізетін болғандықтан, тілдерге байланысты заңдылықтарды зерттеу жұмысында көрсеттік. Етістіктің ағылшын тілінде төрт түрі бар. Мысалы:

Infinitive Етістіктің гү-йық райы	The past simple tense Жалпы өткен шақ	Participle tense II ЕсімшеІІ Ырықсыз есімше	Participle I Есімше I Жай есімше
To make	Made	Made	Making
(жасау)	(жасаған)	(жасалынған)	(жасалып жатқан)
To take	Took	Taken	Taking
(алу)	(алған)	(алынған)	(алып жатқан)

Сан есім септік және реттік болып екі топқа бөлінеді. Есептік сан есім how many? Қанша? Сүрағына жауап береді. Осы ескертулерді аудармашы , аударма

ісі кезінде әркезде де назардан тыс қалдырмауы керек. Реттік сан есім which ? қайсы ? сұрағына жауап береді.

Rouble shortage - недостача 10000 рублей - 10000 рубль жетіспейді.

Through (for) lack of money - нехватка наличности-қолма -қол ақшаның жетіспеушілігі.

Cash deficit (shortage) - из-за отсутствия денег- ақшаның жоқтығынан.

Inventory shortage - дефицит запасов-қордың жетіспеушілігі.

lack of information-нехватка кредита- кредиттің жетіспеушідігі.

Аударма - тіл қызметінің бір түрі ретінде бір тілде айтылған ойларды басқа тілдің құралдарымен соған сәйкестікте немесе толық құндылықта беру процесі. «Аударма» сөзінің астарында белгілі бір тілдегі сөйлеу тілін - ауызша немесе жазбаша мәтінді, сөзді басқа тілде қайталап жеткізу жатқаны белгілі. Сонымен бірге, аударма - сөйлеу қызметінің бір түрі болғандықтан, оның мақсаты сөз сөйлеу құрылымын қайта құру болып табылады, нәтижесінде мазмұлның өзгеріссіз жоспары сақталумен бірге, ойды жеткізу жоспары да өзгереді, бір тіл екіншісімен ауыстырылады.

Аудару принципі мен аударманың дәлме-дәлдігі туралы ұғым заманалар озган сайын өзгеріп отырады. Мысалы, орта ғасырларда әріпшілдік, сіреспе аударма басым болса, бертін келе, жаңғыру дәуірінде, XVII-XVIII ғасырларда «еркін» аударма етек алды. Одан соң әдебиет әлемінде балама аударма пайда болды.

Алдымен, шетелдік аудармашы, ғалымдардың аударманы қандай түрлерге бөліп, жіктегеніне аз-кем тоқталып өтейік.

1680 жылы ағылшын аудармашысы Дж.Драйден (1631-1700) аударманың 3 түрін ұсынады:

• Біріншіден, «метафраз» - түпнұсқаның дәл жеткізілуі,

• Екіншіден, «парафраз» - түпнұсқаның түріне емес, ерекшелігіне бағдарланып, еркін жеткізілуі,

• Үшіншіден, «имитация» (еліктеу) – түпнұсқа тақырыбына жазылған шығарма.

XX гасырдың екінші жартысында агылшын аударматануының теориялық жагын дамытуға өз үлесін қосқан Т.Сэвори «Аударма өнері» кітабында (Лондон, 1952) аударманың мынадай 4 түрін көрсетеді:

• Кемел құнды аударма - таза ақпаратты фраза хабарландырулардың аудармасы.

• Барабар аударма - мазмұны гана маңызды, баяндалуы аса маңызды емес сюжетті шығармалардың аудармасы. Аударманың бұл түрінде аудармашы мағынасы түсініксіз сөзді немесе тұтас сөйлемдерді түсіріп тастайды да, түпнұсқаны басқаша баяндайды.

• Аударманың үшінші түрінің аты жоқ. Бүл классикалық шығармалардың аудармасы. Онда форманың да, мазмұнның да сақталуы маңызды.

• Аударманың төртінші типі «барабарға» (2-ші типке) жақын. Бүл ғылыми-техникалық материалдардың аудармасы. Олардың пайда болуы тәжірибелік қажеттіліктерден туады. Тәржіменің бүл түрі аудармашыдан түпнұсқада сөз болып отырған жайт туралы көп білуді қажет етеді.