1.2 Кеден ісі саласындағы әкімшілік құқықбұзушылық туралы істерді жүргізудің құқықтық тәртібі

Кеден ережесін бұзушылық жөнінде істің қаралуы мен жеке тұлғалардың өндірісте қатысуы. Олардың құқы мен міндеттері.

Кеден ережесін бұзған үшін лауазымды тұлға мен жеке тұлғаны жауапкершілікке тартқанда олар іс туралы өндірісте қатысса (КК 306-бабы)

КК 309-бабына сәйкес жуапкершілікке тартылған жеке тұлға кэмелеттік жасқа толмаған, немесе өз құқықтарын психикалық не физикалық жетіспеушіліктен қорғай алмайтын болса, ол өзінің заңды өкілдеріне сүйене алады. (Ата-анасы, өкіл экесі, т.б.)

Жауапқа тартылған тұлғаның заңды өкілі қажетті жағдайда куәгер ретінде сұрастырылуы мүмкін.

Кеден ережесін бұзушылықта жауапкершілікке алынған өнеркәсіптің, мекеме немесе бір үйымның істі қозғау өндірісінде олардың жетекшілері не орынбасарлары өздеріне кэсіби міндеттелген барлық сұрақтарға кеден ережесін бұзған үшін жауап береді.

Кеден ережесін бұзушылықта жауапқа тартылған жеке тұлғаның кэсіпкерлік жүмыспен айналысып, оның заңгерлік білімі болмаса, істі қозғау өндірісінде көрсетілген тұлға қатынасады.

KK 307 бабы бойынша былай делінген: егер жауапқа тартылған жеке тұлға ҚР жерінде тұрмайтын болса, іс қозғау өндірісінде оның ісін қарау үшін басқа бір өкілі, ҚР заңына сәйкес тіркелген жағдайда қатынаса алады.

Іс қозғау өндірісінде және оны қарауда сол жерде түрып жатқан шет мемлекетінің консулды лауазымды адамы кеден ережесін бұзған адамның орнына қатыса алады. Ал егер көрсетілген жағдайда, заң бұзушы тұлғалар болмаса, олардың қатысуынсыз жүргізе береді. (307 бап).

КК 308 бабына сәйкес кеден ережесін бүзып, жауапқа тартылған жеке тұлға мыналарға құқы бар:

- қандай кеден ережесін бұзған үшін жауапқа тартылғанын білу;

-  істі қозғау материалымен өндірістің аяқталғаннан кейін немесе оны қарау уақытында танысу;

- түсініктемелер беру;

- дәлелдемелерді көрсету;

- қайтарып алу өтінішін беру;

- өз өкілінің анықтаушысы мен заңгердің көмегін пайдалану;

-  өз ана тілін немесе білетін ең кең тараған басқа да тілді қолдану, сонымен бірге аударманың көмегін пайдалану;

- басқа да КК көрсеткен басқа құқықтарды қолдану.

Жеке тұлғаға анықтаушы немесе заңгерлік тұлға көмек көрсеткен жеке тұлғалар төмендегілерге құқы бар:

-  жеке ісін қозғауға үшыраған жеке тұлғамен уақыты шектеусіз тұрде кездесе береді;

- кеден ережесін бұзуда іс жүзіндегі өндірісте олардың міндетті тұрде қатысуы;

- істің жүру материалымен және хаттамасымен танысуға;

- істі жүргізу жүйесіндегі хаттамалармен танысу (КК 310 бабы)

- Жауапқа тартылған жеке тұлғаның өкілдері мен ақтаушының өндірісте қатысу үшін және сол істі қарау үшін тиісті тұрде жабдықталу керек. Жабдықтаудың ережесі 306 бапта көрсетілген.

Кеден ережесін бұзған тұлғаның істі қозғау өндірістері міндетті тұрде ҚР-ның заңына сәйкес сенімхатта көрсетілуі керек. Жеке немесе лауазымды тұлғаның өзінің өкіліне берген сенімхатты нотариустан өткізеді. Кеден ережесін бұзуда жеке тұлғаның немесе жауапты тұлғаның тиісті тұрде қатысса, істі жүргізу өндірісінде сенімхатқа мүндай тұлғаға жазбаша өтініш те жазылады.

Кеден ережесін бұзушылық ісін қарауда қажетті жағдайда арнайы барлық заңды білетін маман шақырылады. Сонымен қатар тиісті тұрде 14 жасқа кэмелетке толмаған жас өспірімді сүрастыруда арнайы маман педагог немесе психолог қатысу керек. (312-бап КК).

Сонымен қатар маман тексеруге, қатысуға құқы бар және көрсетілген дәлелдемелерді, жағдайды хаттамада дүрыс мәліметтер беруге көмектесуі керек. Маман ҚР кеден ұйымының лауазымды адамының рүқсатымен кеден ережесін бұзған адамға іс қозғалып жатса, куәгер мен жеке тұлғаға сұрақтарды қоюға құқы бар; табылған дәлелдерді қорытындылауда өтініщ жасау. Дәлелдемелерді тауып жариялау үшін ғылыми-техникалық құралдарды және әдістерді қолдануға құқы бар. Сонымен қатар бақылау жұмыстарын жүргізу, өзі қатысқан істерге, хаттамалармен танысуға және сол хаттамаларға ескерту жасауға құқы бар. Нақты тұлғаның маман ретінде қолдану, оны куәгер ретінде де сұрастыруға мүмкіндік бар.

КК 314 бабына сәйкес куәгер ретінде де тек ақтаушы мен заңгерлі көмек көрсетіп отырған тұлғаның өкіліне сұрау ісі жүргізіледі.

Түсініктеме беру міндеттемесінен жеке тұлғаның немесе лауазымды адамның тұлғаның кеден тәртібін бұзғаны үшін жауапкершілікке алынған жұбайы мен жақын туыстары да босатылады.

Кеден ережесін бұзу ісін қарауда өндіріске тиісті тұрде шақырылады. Оның міндеттері мен құқықтары 311 бапта берілген.

Эксперт іске қорытынды жасауға деректер жетіспесе, ол істі бекітуден бас тарта алады, сонымен бірге өзіне жүктелген міндеттерді орындауға қажетті білімі жетіспесе де бас тартады (КК 311 б).

Жоғарыда атап өтілгендей істі өндіруде және қарастыруға кейбір жағдайларда аудармашы да қатысады. КК 313-бабына сәйкес ол ҚР кеден басқармасының лауазымды тұлғасы болып істі қарауда тағайындалады. Аудармашы ретінде ҚР кеден ұйымының қызметкері де бола алады.

ҚР кедендік кодексі бойынша (315 бап) тауарларды көруде, көлік құралдарын, оның құжаттарын қарауда, тауарларды кәмпескелеуге, басқа кедендік тексерулерде куәгерлердің болуы тиісті.

Куәгерлер өздері қатысқан өндіріс барысындағы іс-әрекеттердің мазмүны мен нэтижелеріне дәлел болу керек. Олар хаттамаға енетін іс-әрекеттерге ескертулер жасауға құқы бар.

КК мынандай жағдайлар көрсетілген: кеден ережесін бұзу істерін қарауда немесе іс қозғау өндірісінде ақтаушының, тексерушінің, эксперттің жауапкершілікке алынған тұлғаның қатысуынсыз өтуі.

Істі қарауда және өндіріске қатысуға жауапкершілікке тартылған -ақтаушылар, заңгерлік тұлғалар мынадай жағдайларда жіберілмейді: егер олар бір уақытта бірнеше тұлғаларды қорғаса; егер олар бүрын осы істе ҚР кеден ұйымының жауапты адамы ретінде қатысса (317 бап), жауапқа тартылған тұлғаның өкілі болып кеден жүйесінің қызметкері, сот немесе заң сақтаушы үжымдар бола алмайды, сонымен қатар үжымнан ақтаушы ретінде шығарылған тұлғалар істі қарауда заңды өкіл ретінде қатыса алмайды.

Кәмелетке толмағандар да жеке тұлғалардың өкілі бола алмайды (317 бап) Кеден ережесін бұзу туралы істі қарауда тексерушілердің, эксперттің және мамандардың қатысуға тиым салынатын жағдайлар КК 318-бабында берілген.

Тексеруші, маман, сараптамашы өндірісте және істі қарауда жауапқа тартылған жеке тұлғаның туысы болса, қатыса алмайды. Сонымен қатар эксперт осы берілген істе бүрын арнайы маман немесе тексеруші ретінде болған болса, істі қозғауға қатынаса алмайды.

Кеден ережесін бұзушылық ісі жөніндегі дәлелдемелер Өндірістегі   кеден   ережесін   бұзушылық   ісінде   алдына   қойылған мәселелердің   жетістіктерге   жету   үшін   іс   қозғау   жұмыстарына   заң бұзушының нақты жағдайлары берілуі керек.

Кеден ережесін бұзушылық істеріне дәлел болатын жағдайлардын нұсқалары КК 320 бапта нақтыланған. Оларға мыналар жатады:

1) Заң бұзушылықтың уақиғасы (уақыты, болған жері, кеден ережесін бұзудың тәсілдері мен басқа да жағдайлары).

2) Лауазымды тұлға мен міндеттелген тұлғаның айыбы.

3)  Кеден ережесін бұзған кэсіпорынның мекеменің немесе үйымның кеден тәртібін бұзудағы дәлелдемелер.

Сонымен қатар кэсіпкерлікпен айналысатын тұлғаның заңгерлік білімі болмаса.

Кеден ережесін бұзуға итермелеуші шарттар мен себептер. 321 бапқа сәйкес кеден ережесін бұзу ісінде дәлел болып кез келген дәлелдемелер есепке алынады; ал осы істі дүрыс шешу үшін басқа да жағдайлар дәлелге алынады.

Бұл мәліметтер хаттамада және кедендік бақылау кезінде, кеден тәртібін бұзу ісіндегі өндірісті жүргізуде және оны қарауда куәгерлердің түсініктемелерінде, зерттеу тіркеулерінде, басқа да осы сияқты қүжатпен тіркеледі.

Кеден ережесін бұзғаны үшін жауапқа тартылған тұлға, өзінің заң бұзудағы барлық жағдайға түсініктеме беруге құқы бар.

325 бапта сәйкес кеден ережесін бұзған жеке тұлғаның куәгерден болған барлық жағдайды сүрастырады. Егер куәгер нақты көрсеткіштер бермесе, оның айтқан дәлелдемелері іске аспайды.

Эксперт ретінде қорытындысын білуге тартылған кез-келген жеке тұлға шақырыла береді. Эксперизаның шешімі экспертке тиісті тұрде қажет, сонымен бірге эксперт жүмыс істеп жатқан кәсіпорынның міндеттелген адамдарына да, мекемелерге және ұйымдарға да қажет. Эксперт өз атынан жазбаша тұрде қорытынды шағарады. Бұл қорытындыда экспертпен өткізілген зерттеу жұмыстарының қорытындылары мен берілген сұрақтарға нақты жауаптары берілген.

Эксперттің шешімі бойынша ҚР кеден ұйымының лауазымды тұлғасына аса маңызды қажет емес, бірақ эксперттің шешімі бойынша істегі қарама-қайшылықтар істі қарауда көрсетілуі керек. Қажетті жағдайда сараптауды қайта жасатуға немесе қосымша жасауға ұйғаруы мүмкін.