8. Негізгі өндірістік қорларының экономикалық мәні, олардың құрамы және құрылымын түсіндіріңіз.

Негізгі қорлар – бұл материалдық құндылықтың ұзақ кезеңдегі жұмыс істеп тұруы ретіндегі негізгі қорлардың бағалануы. Негізгі қорлардың ерекшелік топтардың жалпы жиынтығы негізгі қорлардың өндірістік құрылымын көрсетеді. Өнеркәсіптің негізгі өндіріс қорлары бұл өзінің біркелкілігіне қарамастан мақсаты ж/е қызмет ету мерзімімен ерекшеленетін еңбек құралдары б.т. Табиғи заттық құрамына байланысты негізгі қорлар мыналардан тұрады: ғимараттар, құрылыстар, қондырғылар, жабдықтар, өндірістік шаруашылық құрал –саймандар, көп жылдық егістер ж/е т.б.

Негізгі өндірістік қорлардың құнында жабдықтар үлесі жоғары болған сайын өнім шығарылымы да, қор қайтарымдылығы да жоғары болады. Сондықтан негізгі өндірістік қорлардың құрылымын жақсартуы өндіріс ж/е қор қайтарымдылық көрсеткішін жақсаруына, кәсіпорынның ақшалай жинақтарының ұлғаюына әкеледі. Негізгі өндірістік қорлардың құрылымы өндірістің әркелкі салаларында бірдей емес.

Кәсіпорынның негізгі өндірістік қорлары өндірістік ауыспалы айналым жасайды. Олар мынадай сатылардан тұрады:

• Негізгі қор-ң тозуы

• Амортизация

• Негізгі қор-ы толық қалпына келтіру үшін қаражаттардың жинақталуы

Негізгі өндірістік қорлардың құрылымына әсер ететін ең маңызды келесі факторлар б.т.: шығарылған өнім сипаттамасы, шығарылым көлемі, автоматизация ж/е механизация деңгейі, кәсіпорынның географиялық ж/е климаттық жағдайы.

Қазіргі Қазақстан өндірісіндегі негізгі қорлардың құрылымы Кеңес Одағында қалыптасқан ерекше топтардың жиынтығынан өзгешелеу болып келеді. Бұл, жабдықтар мен машиналар үлесінің кемуінде, сәйкесіншк транспорттық құралдар ж/е басқа да негізгі қорлар үлесінің артуында көрінеді. Бұл жылдары өнеркәсіптің бірнеше салаларында өндірістік қуаттылықтың нақты төмендеу, станоктарды экономиканың басқа секторларына өткізілу процестері орын алды.

9. Негізгі қорлар амортизациясының мәнін және есептеудің әдістерін түсінідіріңіз. Негізгі қорлардың кез келген объектілері табиғи және сапалық тозуға ұшырайды, яғни адам күшімен техникалық және экономикалық факторлардың ықпалы арқылы олар өзіндік ерекшелігін, үлгісін бірте бірте жояды, жарамсыздыққа әкеледі, сөйтіп алдағы кезде өз бернелерін орындауға мүмкүндіктері болмайды. Тозудың екі түрі:

Табиғи тозу түсінігінің астында негізгі қорлардың тек қана қызмет ету ғана емес, сонымен қатар әрекетсіздік нәтижесінде өзінің бастапқы құнының сатылай жойылуы түсіндіріледі.

Сапалық тозу бұл машиналар мен жабдықтардың құнының олардың қайта өндіруіне кететін қоғамдық қажетті шығындардың кемуі, олардың құнының жаңа және экономикалық тиімді машиналар және жабдықтардың енгізуі арқылыы кеміту.

Амортизациялық аударымның мөлшері олардың қызмет мерзімін есепке алғанда бастапқы негізгі қорлардың құны амортизацияның мөлшерімен анықталады.

М_а

Мұндағы:

М_а -Негізгі қорлардың жыл ішіндегі амортизация мөлшері

Қ_бк -негізгі қорлардың бастапқы құны

Қ_ж -жойылу құны

М_к -негізгі қорлардың қызмет мерзімі.

Негізгі қорлардың толық құнын қалпына келтіретін қажетті амортизациялық аударымдар сомасын келесі формула арқылы септеуге болады:

А_а

Мұндағы:

А-амортизационды аударымдар;

М-амортизация мөлшері;

К-негізгі қорлардың орташа жылдық құны;