Атама һөйләмдәр

Атама һөйләм—бер составлы һөйләмдәрҙең шулай уҡ-үҙенсәлек-ле бер төрө ул. Башҡа синтаксик конструкциялар менән бергә, ата­ма һөйләм дә телмәрҙә әһәмиәтле урын тота. Миҫал өсөн бер өҙөк: Берда калаһы. Пугачев станы. Сыуак көҙгө көн. Күктә кыр каҙҙары кыйкылдашып осоп үтә. Алыҫта саң каға-лар. Пугачев өйө алдындағы майҙан. Яңы ғына кояш сы­ғып килә (М. Кәрим).

Атама һөйләмдәге баш киҫәктең синтаксик тәбиғәте хәл ителеп бөтмәгән. Баш киҫәктең номинативлығына ҡарап, атама һөйләм­дә эйә йәки эйә составы була тигән фекер уҡыу-методик әҙәбиәт­тә киң таралған. Шуның менән бергә был төр һөйлөмдәрҙә эйә тү­гел, ә хәбәр була тигән ҡараш та йәшәй. Башҡорт теленең акаде­мик грамматикаһында иһә был мәсьәлә ҡәтғи хәл ителмәгән көйө ҡалған ⁸.

Тел факттарынан күренеүенсә, атама һөйләмдәрҙең иң ҙур күп­селегендә предикативлыҡ эйә составы менән белдерелә. Шул уҡ ваҡытта хәбәргә оҡшаған синтаксик конструкциялар ҙа бар. Әй­тәйек, Тән һәм Тән ине йәки 1916 йыл һәм 1916 йыл ине һы­маҡ иштәрҙе сағыштырып ҡарау ошо фекерҙе ҡеүәтләй.

Атама һөйләмдәрҙең урыны, ғәҙәттә, текстың алдында була. Постпозицияла торған атама һөйләмдәр сағыштырмаса һирәгерәк ос­рай. Сөнки улар тасуирлауҙың дөйөм фонын (урын һәм ваҡыт) тыу­ҙыралар, предметтарҙың барлығын констатациялайҙар. Аталыусы компоненттар берәү, йә булмаһа бер нисә булырға мөмкин. Улар­ҙы ҡулланып һөйләүсе (яҙыусы) күп күренештәрҙең панорамаһын тыңлаусының (уҡыусының) күҙ алдынан үткәреп өлгөрә, ваҡиға­лар үҫешен тиҙләтә. Коммуникатив маҡсатҡа ярашлы рәүештә, атама һөйләмдәр әйтелеш маҡсаты яғынан хәбәр һөйләм, ҡайһы берҙә өндәү һөйләм булып реалләшә.

Хәбәр итеү интонациялы атама һөйләмдәр ысынбарлыҡ күре­нештәрен констатациялайҙар. Мәҫәлән:

Урын-ер атамалары: Әхмәди ул тау үрнәктәренең, ҡаялар­ҙың, ҡулҡыларҙың һәр береһенең исемдәрен белә хатта: Ташкиҫ-кән, Акйегет, Әлеш кырлаһы, Аласыкбурған, Калмактар һырты, Каратай-йорт, Саука-йорт уяһы (Ж Кейекбаев); Урман. Икһеҙ-сикһеҙ урман. Көн-төн туҡтауһыҙ ҡойған ямғыр уның эсен батҡаҡҡа әйләндергән (3. Биишева); Алдында, саҡ ҡына һулдараҡ Ҡарауыл тауы (Ә. Вахитов).

Ваҡыт һәм урын: 1922 йыл. Ырымбур калаһындағы башкорт халык мәғариф йорто. Был уҡыу йортона Башҡорт-

J

остандың төрлө мөйөштәренән төрлө йәштәге уҡыусылар йыйылған (С. Агиш).

3) Ваҡыт: Ялкыткыс, быҫкак ямғырлы күңелһеҙ көҙ

(Н. Мусин); Май аҙағы ине. Утау вакыты. Был мәлдә ауылда ир-атҡа ул ҡәҙәре эш булмай (Ә. Вахитов).

Һан, күләм: Сурағоловка егерме алты йәш (Н. Мусин); Шакирҙың килеүенә бөгөн ун биш көн (Ә. Вахитов); Ун йыл... Үҙгәргәне — үҙгәргән, үҙгәрмәгәне — юҡ (С. Шәрипов).

Билдә: Тып-тын. Тик өҫтәлдә Шакир тигән ағайҙың, «бер отделение» балаһын ҡарап үҫтергәнгә хөрмәтләп, уға илле йәш тулған көндә бүләк иткән көмөш сәғәте генә тыҡылдап ултыра (Ә. Вахитов); Рәхәт, ниндәй ҙә рәхәт! (З. Ураҡсин).

Ваҡыт Һәм билдә: Ял көнө ине. Гарнизонда тынлык. Был тынлыҡта хатта хәрби ҡаласыҡ урамына ике яҡлап теҙелгән ағастар ҙа ойоп ултыра (Н. Мусин).

Предметтар, шәхестәр һәм күренештәр: Уның тормош юлы бығаса әллә ни ҡатмарлы булманы. У рта мәктәп, университет' тың тарих факультеты (Ф. Иҫәнғолов); Шәрип контора алды­на сыҡты ла тирә-яғына күҙ һалды, күккә ҡараны. Әсе ел. Боҙла-уык. Көн биҙе һаман бөтмәгән (Ә. Вахитов); — Ғәзиз!.■■ Ғәзиз дә баһа! Үҙебеҙҙең Ғәзиз, һөйөнсө, һөйөнсө! (3. Ураҡсин); Зиннур. Ослоташ ауылыныҡы ул (С. Шәрипов).

Атама һөйләмдәрҙең бер өлөшө хис-тойғо биҙәктәренә эйә була һәм тейешле интонация менән әйтелә. Мәҫәлән: Октябрь! Был тарихи байрам тураһында илебеҙҙә йәшәгән һәр быуындың яҡты, онотолмаҫ иҫтәлеге бар (С. Агиш); Юл ... Ошо һүҙ мине әллә ни тиклем уйҙарға төшөрә. Кемдәр һәм ниҙәр генә һалмай был донъя­ла юлды?! (Н. Мусин); Тыуған ер. Һинең турала күпме йыр йырлан­ған, күпме маҡтау һүҙе әйтелгән (Ә. Вахитов).

Атама һөйлөмдәрҙә дан, сәләм һәм башҡа номинатив берәмек­тәр ҡулланыла. Улар, ғәҙәттә, өндәү һөйләмдәр була: Коммунизм төҙөүсе, тыныслыҡ өсөн эҙмә-эҙ көрәшеүсе бөйөк совет халҡына дан!Коммунистар һәм эшселәр партияларына туғандарса сәләм! Ер йөҙөндәге бөтә балаларға тыныслык һәм бәхет! (миҫалдар «Совет Башҡортостаны» газетаһынан).

Хәйерле көн!Хәйерле юл!тибындағы атама һөйләмдәр ҙә ошо уҡ төркөмгә ҡарай. Күҙ алдына баҫтырыуға, күрһәтеүгә нигеҙлә­неүҙе атама һөйләмдәрҙең тағы ла бер үҙенсәлеге итеп ҡарарға кәрәк. Миҫал өсөн: Бына Мәндем (Ә. Вахитов); Эйе, ана бит, Йә­милә апай үҙе. Мөлкәмән итәгендәге туғайҙан сығып килә ,(3. Ураҡсин); Алда яңы бейеклектәр, яңы киңлектәр, яңы заманалар (М. Кәрим).

39.ҺӨЙЛӘМДЕҢ ЭЙӘРСӘН КИҪӘКТӘРЕ

һөйләмдә, баш киҫәктәрҙән тыш, уларға эйәреп, асыҡлап, тул­тырып килеүсе һәм төрлө хәл мөнәсәбәттәрен аңлатыусы һөйләм киҫәктәре лә була.

Дөйөм тел ғилемендә традиция .буйынса уларҙы аныҡлаусы, өҫтәлмәлек, тултырыусы һәм хәлдәр тип йөрөтәләр.

һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре, ғәҙәттә, үҙҙәре асыҡлаған һүҙ­гә эйәртеү юлы менән бәйләнә, был бәйләнеш һорауҙар ҡуйыу юлы менән асыҡлана, улар, һөйләмдең баш киҫәктәренә йә туранан-тура, йә башҡа һөйләм киҫәктәре аша бәйләнеп, эйә һәм хәбәр составына ҡараған киҫәктәрҙе барлыҡҡа килтерәләр. Күҙҙәрҙе сағылдырған март ҡояшы алтын уҡтар менән ерҙең күкрәген би­ҙәй (Б. Бикбай). Был һөйләмдең эйәһе — март ҡояшы һүҙбәйлә­неше, ә күҙҙәрҙе сағылдырған һүҙҙәре — эйә составына инеп, уны асыҡлап килеүсе тарҡау аныҡлаусы; биҙәй — хәбәр, ә алтын уҡ­тар менән ерҙең күкрәген һүҙҙәре — хәбәр составына инеп, уға ҡарата төрлө мәғәнә мөнәсәбәтендә тороусы эйәрсән киҫәктәр, улар хәбәргә йә туранан-тура, йә башҡа һүҙҙәр аша бәйләнгән­дәр: уҡтар менән, күкрәген һүҙҙәре туранан-тура хәбәргә ҡарай, ә алтын һәм ерҙең һүҙҙәре һөйләмдең хәбәренә башҡа һүҙҙәр аша буйһона.

һөйләмгә синтаксик анализ яһағанда, формаль күрһәткестә­ренә ҡарап ҡына түгел, ә форма менән йөкмәтке берлегенән һәм синтаксик берәмектәр араһында була торған мәғәнә бәйләнешенән сығып та эш итергә кәрәк.