Билдәһеҙ эйәле һөйләмдәр

Билдәһеҙ эйәле һөйләмдәрҙең мәғәнәһе билдәһеҙлек менән бәйле була. Был мәғәнә билдәһеҙ эйәле һөйләмдәрҙең структур-грамматик үҙенсәлектәренән барлыҡҡа килә. Ғәҙәттә, бер состав­лы һөйләмдәрҙең был төрөнөң хәбәре булып ҡылым һөйкәлештәре­нең өсөнсө зат күплек формаһы сығыш яһай. Уны ошо рәүешле аңлатырға мөмкин: өсөнсө зат иң билдәһеҙ зат, сөнки ул һөйләү­сене лә, тыңлаусыны ла белдермәй. Өҫтәүенә, күплек үҙе үк бил­дәһеҙлек идеяһын аңлата.

Ғилми-методик әҙәбиәттә бер составлы һөйләмдәр генә түгел, ике составлы һөйләмдәр ҙә билдәһеҙ була ала тигән фекерҙе осра­тырға мөмкин ⁶. Ысынлап та, лексик мәғәнәһе менән билдәһеҙлек­те аңлатҡан һүҙҙәр бар (мәҫәлән, билдәһеҙлек һәм юҡлыҡ алмашта­ры). Шулар ике составлы һөйләмдә эйә була икән, уның лексик мәғәнәһе эшмәкәр булараҡ, әлбиттә, билдәһеҙ көйө ҡала.Мәҫәлән: Бер аҙҙан һуң ҡаяға ғәжәп етеҙ үрмәләп берәү менде лә тирә-яғына күҙ һалды (Ә. Вахитов). Кемдер уның төбөндәге ҡара туп­раҡты каҙып алып китте (3. Ураҡсин). Ләкин ике составлы һөйләм дә бер составлы һөйләм кеүек билдәһеҙ эйәле була тип танып, беҙ билдәһеҙ эйәле тигән терминды үҙебеҙ ҙә һиҙмәҫтән ике төрлө мәғәнәлә ҡуллана башлайбыҙ, йке составлы һөйләм билдә­һеҙ эйәле була тигәндән һөйләмдең грамматик нигеҙен тәшкил иткән баш киҫәктәрҙең эйәһе лексик мәғәнәһе буйынса ғына бил­дәһеҙ булыуы аңлашыла. Ғөмүмән, эйәнең һөйләмдә булыуы мәж­бүри шарт булып ҡала. Ә бер составлы билдәһеҙ эйәле һөйләмдә мәсьәлә башҡасараҡ тора. Уларҙа эйә бирелмәй, һәм ул һөйләү­сегә лә, тыңлаусы өсөн дә билдәһеҙ булып ҡала. Бындай һөйләм­дәрҙе төп иғтибар һөйләүҙең предметына түгел, бәлки эш-хәрәкәт­кә йүнәлтелә, ҡылым хәбәр актуалләштереп бирелә. Тимәк, бил­дәһеҙ эйәле һөйлөмдәрҙә баш киҫәктәрҙең ҡылым хәбәр составы ғына ҡатнаша. Уның грамматик бирелешенең түбәндәге типик төр­ҙәре бар.

Хәбәр һөйкәлешенең хәҙерге заманы: Ауылда минең бала саҡты бик күңелһеҙ итеп һөйләйҙәр (С. Агиш); Мине ауылда «Һы­ңар ҡолаҡ Хисами» тип йөрөтәләр (Ш. Насыров); Логикала пре­дикат тип фекер йөрөтөүҙең бер киҫәген әйтәләр («Башҡортостан уҡытыусыһы»); Әйтсе, Бурыл, ә һуң йәшәү өсөн Ҡайһы һуҡмаҡ менән баралар? (Ғ. Сәләм).

Үткән заман хәбәр һөйкәлеше: Таң алдынан ишек шакыны-лар (А. Карнай); Колхоз председателдәрен кәңәшмәгә сакырҙы-лар (С. Агиш); Бынан һуң мине бер нисә мәртәбә операцияға алып барҙылар (Ғ.Әмири); Үрләттеләр минең бер һабаҡта­шымды (3. Ураҡсин).

Хәбәр һөйкәлеше ҡылымының киләсәк заманы: һин — ҡу­наҡ кеше, шуның өсөн һиңә бер күнәк һыу алырға рөхсәт итер­ҙәр (әкиәттән).

Шарт һөйкәлеше ҡылымы: Әгәр ҙә Тоняны ошо көндәрҙә больницанан сығарһалар, Сергей уны ауылға алып китер ине (А. Абдуллин).

Йәнле һөйләү телендә, шулай уҡ яҙма телмәрҙә билдәһеҙ зат­тың эш-хәрәкәте тураһында һүҙ барғанда, йә булмаһа берлектең тәьҫирлелеген арттырыу, ихтирам һәм башҡа мәғәнә төҫмөрҙәрен биреү маҡсатында затлы ҡылымдарҙың күплек формалары ҡулла-нылыусан. Миҫал өсөн: һиңә нисә тапҡыр әйтәләр? (һөйләү те­ленән); — һеҙгә кәңәш бирәләр, ә һеҙ ауыҙ йыраһығыҙ (Н. Мусин).

Айырым осраҡтарҙа синтаксик конструкцияларҙы тышҡы бил­дәләренә генә ҡарап билдәһеҙ эйәле һөйләм тип тамғалау дөрөҫ булып бөтмәй. Әйтәйек, һаксылар алмаш-тилмәш котелок сите­нән һемерәләр. Ашыкмайҙар. Сәбәләнмәйҙәр (М. Кәрим) ти­гән өҙөктә, контекстуаль шартлылыҡҡа ярашлы рәүештә, Ашык­майҙар. Сәбәләнмәйҙәр тигән һөйләмдәрҙе бер составлы бил­дәһеҙ эйәле һөйләм итеп түгел, ә ике составлы кәм һөйләм итеп ҡарау дөрөҫөрәк булыр.

ДӨЙӨМ ЭЙӘЛЕ ҺӨЙЛӘМДӘР

Дөйөм эйәле һөйләмдәр бер составлы эйәле һөйләмдәрҙең өсөнсө төрө. Улар белдергән эш-хәрәкәт, хәл-торош дөйөмләште­релгән затҡа ҡарай. Бөтә заттарға ла бер тигеҙ таралған эш-хә­рәкәт формаль планда икенсе зат аша реалләштерелә. Икенсе зат (тыңлаусы, адресат) ҡалған заттарҙың урталығында тороу менән бергә, коммуникатив маҡсатҡа ярашлы рәүештә, билдәлелектәнбилдәһеҙлек (дөйөмләштереү) мәғәнәһенә күсештә мөһим урын тота. Уның дөйөмләштереп бирелеү мөмкинлеге бар.

һәр төрлө тормош күренештәренә, хәл-ваҡиғаларға баһа би­реү, уларҙы дөйөмләштереү һәм аксиомалаштырыу рәүешендә барлыҡҡа килгән мәҡәлдәрҙең бер ни тиклеме үҙҙәренең төҙөлөшө буйынса дөйөм эйәле һөйләмдәргә тап килә. Миҫалдар: Көҙгө аш­лыҡты кәлгә сәс, яҙғы ашлыҡты боҙға сәс; Кешене кейеменә ҡарап баһалама, эшенә ҡарап баһала; Сәсән барҙа телең тый, оҫта барҙа ҡулың тый һ. б.

Дөйөм эйәле һөйләмдәр һирәкләп булһа ла художестволы әҙә­биәттә, публицистикала осрай. Миҫал өсөн: Ҡыҙ уларға бик оҡ­шай булырға кәрәк. Ғәҙәттә, шулай бит ул, яҡын барыу ҡыйын, сөнки һәйбәтерәк, аҡыллыраҡ һүҙ эҙләйһең. Ә уртасараҡ булһа, бараһың да өндәшәһең, һүҙеңде кире ҡаға икән, артыҡ юғалтыу күрмәйһең (С. Агиш).

ЭЙӘҺЕҘ ҺӨЙЛӘМДӘР

Эйәһеҙ һөйлөмдәрҙә ысынбарлыҡ күренештәре эйәһеҙ (эшмәкәр­һеҙ) генә түгел, хатта субъектһыҙ ҙа күрһәтелә ала, шуның өсөн бындай һөйлөмдәрҙә грамматик эйә ҡулланылмай һәм һөйләмдәр­ҙең формаль төҙөлөшө йәһәтенән уның кәрәклеге лә талап ителмәй.

Хәбәренең ниндәй лексик-грамматик формаларҙан килеүенә ҡарап, хәҙерге башҡорт телендәге эйәһеҙ һөйләмдәрҙе түбәндәге­сә төркөмләргә мөмкин.

1) Тәбиғәт күренештәрен, кешенең хәл-торошон тасуирлаған эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре йөкмәтеү йүнәлешендәге ҡылымдар- ҙан килә. Мәҫәлән: Яңыны тектереп алһаң, о ялды ра (С. Агиш). Аяҡ өҫтө ҡоролай ғына ҡапҡылап алғайныҡ — һыуһатты (Ф. Иҫән- ғолов); Аяҙытып ебәрҙе. Ерҙең өҫтөн туңаҙытты (Н. Мусин); Һағындырған. Тыуған төйәген һағынмаған кеше буламы һуң?! (С. Шәрипов).

2) Эйәһеҙ һөйләмдең хәбәрен төшөм йүнәлешендәге ҡылымдар

билдәләй: Миҫал өсөн: Ун йыл буйы укылған. Иншалар яҙырға, математиканан ауыр-ауыр мәсьәләләр сығарырға, чертеждар һыҙыр­ға өйрәнелгән (3. Биишева); Иртән иртә торолдо (М. Ғафури); Иртәрәк киленгән, ахырыһы (С. Агиш); Артелдең ике йөҙ һум аҡ­саһын йәлләп, көн буйы һатыулашмаһаң, әллә ҡасан өйҙә булына ине... (Н. Мусин); — Эй, бабай, ус ҡысый бит, эште һағынылған (3. Ураҡсин).

Күренеүенсә, эйәһеҙ һөйләмдәрҙең ҡылым хәбәрҙәре йә йөк­мәтеү, йәки төшөм йүнәлеше ялғауҙарын ҡабул итеп, күсемле мәғә­нәгә эйә булғандар. Ләкин ана шул төшөм килеш менән башҡарыу һәләтлеге һәр осраҡта реалләштерелмәй, киреһенсә, тоноҡлана төшә. Был мөмкинлектең һаҡланыуы эйәһеҙ һөйләм барлыҡҡа кил­терә лә инде.

3) Эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре вазифаһында теләк-өндәү һөй- кәлеше ҡылымдары сығыш яһай. Миҫалдар: а) Өйгә инге килмәй

(Н. Мусин); Шул минутта уның (Туҡайҙың) балаларса шаярғы­һы, аҡҡайындарға үрмәләп менгеһе һәм ҡояшҡа йымылдап ятҡан йәшел үләндәргә ятып аунағыһы килде (С. Ҡудаш); Батыр күрһәм, шул батырлыҡ тигән тауға менгем килде; Дан ҡапҡаһы күрһәм, шул ҡапҡаны Шаҡып ингем килде (М. Кәрим). Был төр эйәһеҙ һөйлөмдәрҙә эш-хәрәкәттең субъекты эйәлек килештә тора. Шуға күрә лә лингвистик әҙәбиәттә уларҙы билдәле эйәле һөйләм эсен­дә ҡарау күренеше бар; б) Йәшәйһе бар, һаҡла үҙеңде, тиһең ... (М. Кәрим); Хәҙер Тәршәнән килгән батыр менән көрәшәһе кал-ған (Ж-Кейекбаев); Ләкин әле байтаҡ ер атлайһы бар (3. Ураҡ­син).

Тағы ла эйәһеҙ һөйләмдәрҙең хәбәре -ып/ -еп аффикслы хәл ҡылым + була/булмай мөнәсәбәт һүҙе ҡушылмаһынан тө­ҙөлә. Бында бөтә хикмәт була /булмай мөнәсәбәт һүҙенә ҡайтып ҡала: ул ҡушма хәбәр составына инеп, грамматик эйә булырҙай һүҙ формаларын төшөм, төбәү һәм башҡа килештәрҙә торорға дусар итә". Миҫал өсөн: Бер юлы ике кәмәнең ҡойроғон тотоп булмай (мәҡәл); Ауыл күп иҫкә төшмәй, тик үҙебеҙҙең өй эсендәге кешеләрҙе һәм Фәхри бабай менән Ғәлимә апайҙарҙы иҫтән сығарып булмай ине (М. Ғафури); Ә еҙнәләр менән бөтә нәмәләр хаҡында асыҡ­тан-асыҡ һөйләшеп була (Ж- Кейекбаев).

Хәбәре тик рәүештән генә йәки рәүештән һәм уға ҡараған пне, бул, булып кит, булып кал кеүек ярҙамсы ҡылымдарҙан кил­гән эйәһеҙ һөйләмдәр. Бындай һөйләмдәр тәбиғәт, тирә-йүн күре­нештәрен, кешенең физиологик һәм психологик торошон белдереп йөрөйҙәр: Бүлмәлә бөгөн йылы. Иртәнсәк туғайҙа тыныс ине. Йәшенле ямғыр ваҡытында нисектер куркыныс булып китте.