58. Жәлил кейекбаев

(1911—1968)

XX быуат башҡорт тел белемендә баһалап бөткөһөҙ оло мираҫ ҡалдырған, һәр береһе үҙ аллы ғилми мәктәп тыуҙырып, дөйөм төркиселек фәне үҫешенә ғәйәт ҙур өлөш индергән айырыуса ҡәҙерле бер нисә исем бар. Шул арҙаҡлы исемдәр араһында башҡорт теленең тәүге ғилми грамматикаһының авторы, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты профессор Н. К. Дмитриев менән йәнәш иң элек уның талантлы шәкерте, атаҡлы лингвист һәм яҙыусы Ж. Ғ. Кейекба-евты ҙур хөрмәт менән иҫкә алабыҙ. Профессор Ж. Ғ. Кейекбаев башҡорт тел белеменең бөтөн йүнә­лештәрендә лә ҙур уңыш менән эшләне, төркиселек һәм урал-алтаистика фәнен өр-яңы теоретик ҡараштар менән байытты, ул хәҙерге башҡорт тел белеменә нигеҙ һалыусы булараҡ киң танылыу тапты.

Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев 1911 йылдың 25 ок­тябрендә элекке Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури ра­йоны) Ҡаранйылға ауылында тыуған. Күршеләге Сәйет­баба ауылында башланғыс, Маҡарҙа крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлай. 1929—1932 йылдарҙа Өфөлә педа­гогия училищеһында уҡый. 1937 йылда, 1-се Мәскәү дәүләт сит ил телдәре институтының герман филоло­гияһы бүлексәһен тамамлап, бер уҡыу йылы Мәскәү әлкәһенең Рошаль ҡалаһында урта мәктәптә немец те­ле уҡытыусыһы булып эшләй. Башҡортостанға ҡай­тып, төрлө мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында сит ил телдәрен уҡыта. 1943—1944 йылдарҙа Башҡор­тостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире булып эшләй. 1948 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһы

яҡлағандан һуң, Башҡорт дәүләт педагогия институ­тына эшкә килә. Бында ул өлкән уҡытыусы, доцент ва­зифаларын башҡара, сит ил телдәре факультеты дека­ны була. 1951 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тик­лем Ж. Ғ. Кейекбаев ошо уҡыу йортонда (1957 йылдан башлап — Башҡорт дәүләт университеты) башҡорт тел белеме кафедраһы мөдире, 1957—1961 йылдарҙа уни­верситеттың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректо­ры була. 1960 йылда СССР Фәндәр академияһы Тел бе­леме институтында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1961 йылда уға профессор исеме бирелә.

Жәлил Кейекбаевтың ижади эшмәкәрлегенең тәүге осоро 30-сы йылдарға тура килә. Башта ул Ж. Табын тигән ҡушамат менән шиғырҙар баҫтыра. Мәскәүҙә ин­ститутта уҡыған йылдарында Гёте һәм Гейне шиғыр­ҙарын, В. Бред ель һәм Ф. Вольф әҫәрҙәрен, бер туған

Гриммдарҙың әкиәттәрен немец теленән башҡортсаға тәржемә итеү менән шөғөлләнә. Шул уҡ осорҙа Мәскәү дәүләт консерваторияһының Башҡорт студияһында башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. 1944 йылда Совет­тар Союзы Геройы Зөбәй Үтәғоловҡа арналған күләмле очеркы айырым китап булып баҫылып сыға. Хикәйә­ләр, ҡобайырҙар яҙа. Ижадының артабанғы осоронда ул балалар өсөн күп кенә әкиәттәр ижад итә, уның әкиәт йыйынтыҡтары кескәй уҡыусылар араһында киң танылыу таба.

1946 йылдың июлендә Жәлил Кейекбаев үҙенең ҙур күләмле проза әҫәрен — «Туғандар һәм таныштар» ро­манын тамамлай. Әҫәр үҙ ваҡытында донъя күрмәй, бары тик әҙип үлгәс, 1975 йылда ғына тәү башлап баҫылып сыға һәм һуғыштан һуңғы осорҙағы башҡорт романистикаһының ҙур ҡаҙанышы тип баһалана. Ро­ман башҡортса һәм русса бер нисә тапҡыр ҙур тираж менән баҫылып сыҡты. «Туғандар һәм таныштар» — XX быуат башында башҡорт халҡының тормошон, көнкүрешен, үҙенең хоҡуҡтарын яҡлау мәнфәғәтендә алып барған фиҙаҡәр көрәшен колоритлы картиналар, сағыу образдар аша ҙур художестволы оҫталыҡ менән тасуир итеүсе әҫәр. Уны белгестәр ысын мәғәнәһендә халыҡ романы һәм халыҡсан роман тип атаны.

Ж. Ғ. Кейекбаевтың киң профилле төркисе-линг-вист булып формалашыуында бер нисә фактор айырыу­са хәл иткес роль уйнай. Беренсенән, ғалим, әҙип һәм шәхес булараҡ ул һәр ваҡыт тыуған тупраҡҡа, үҙ халҡының бай һәм үҙенсәлекле рухи-мәҙәни донъяһы­на, туған телгә таянып эш итә, шул сығанаҡтан һут һәм илһам алып йәшәй. Икенсенән, күңелендәге баш­ҡорт лоҡ рухын һаҡлап, ул ысын мәғәнәһендә европаса белем һәм әҙерлек алыуға өлгәшә, аҙаҡ ошо әҙерлек ни­геҙендә үҙ туған телен өйрәнеүҙә заман һәм донъя фәне кимәлендә торған капиталь хеҙмәттәр ижад итә.

СССР Фәндәр академияһы Тел белеме институтын­да Н. К. Дмитриев етәкселегендә аспирантурала уҡыуы ысын мәғәнәһендә төркисе-лингвист булып китеүендә хәл иткес роль уйнай. Аспирантураны уңышлы тамамлап, 1948 йылда ул Мәскәү дәүләт уни­верситетында «Башҡорт әҙәби теленең дөрөҫ әйтеле­ше» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Был уның башҡорт тел белеме үҫешенә индергән тәүге үҙенсәлекле хеҙмәте була. 1968 йылда ул айырым ки­тап булып баҫылып сыга һәм башҡорт теленең орфо­эпияһы әлкәһендә хәҙергә тиклем берҙән-бер һәм ғәйәт ҡиммәтле тикшеренеү булып ҡала.

1958 йылда Ж. Ғ. Кейекбаевтың «Башҡорт диа­лекттары һәм уларҙың тарихына ҡыҫҡаса инеш » тигән күләмле ғилми мәҡәләһе баҫылып сыға. Был хеҙмәт башҡорт диалектологияһының артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһаны. Шул уҡ йылда Ж. Ғ. Кейекбаевтың «Башҡорт теленең фонетикаһы» тигән монографияһы нәшер ителә. Тиҙҙән, I960 йылдың ғинуарында, ошо уҡ темаға ул СССР Фәндәр академияһы Тел белеме ин­ститутында докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1961 йылда уға профессорлыҡ дәрәжәһе бирелә, 1967 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән исемгә лайыҡ була.

Ғалимдың тел белеме өлкәһендәге тағы бер ҙур ҡаҙанышы — «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (Өфө, 1966) тигән хеҙмәте. Бында туған телебеҙҙең лексик байлығы ғәйәт тулы һәм киң планда тикшерелә. Ғалим шулай уҡ фразеология, лек­сикография, стилистика мәсьәләләренә ентекләп туҡ­тала, башҡорт яҙмаһы һәм яҙма әҙәби тел тарихына ҡарата үҙ дәүере өсөн оригиналь ҡараштар менән сығыш яһай. Уның башҡорт әҙәби теленең фонети­каһы, лексикаһы, грамматикаһы, шулай уҡ башҡорт яҙмаһы һәм әҙәби тел тарихына арналған төп фе­керҙәре тәү башлап 1966 йылда донъя күргән коллек­тив хеҙмәт — педагогия училищелары өсөн «Башҡорт теле» дәреслегендә лә ғәйәт үҙенсәлекле сағылыш тап­ты. Ғалим башҡорт теленән юғары кимәлдәге мәктәп дәреслектәре әҙерләү эшенә күп көс һалды. Ауыр тота­литар режим йылдарында, асылда, Ж. Ғ. Кейекбаев­тың тырышлығы һәм фиҙаҡәрлеге һөҙөмтәһендә башҡорт мәктәптәре өсөн тотороҡло, оҙаҡ ваҡыттар уңышлы ҡулланылып килгән дәреслектәр донъя күрҙе.

Профессор Ж. Ғ. Кейекбаев хаҡлы рәүештә Баш­ҡортостанда урал-алтай телдәрен сағыштырма-тарихи