54. Тура телмәр

j | телмәр берәй кешенең һүҙҙәрен, уй-фекерҙәрен, яҙған­дарын үҙгәртмәйенсә, тормошта нисек булһа, шул көйөнсә, объ­ектив >!^Р^ӨҪ^{лӨГӨ м}енон белдерә. Ошо яғы менән ул ситләтелгән ,,ш айырыла. Тура телмәргә, ғәҙәттә, реаль ысынбарлыҡта әйтеттә'¹' һөйләнгән һүҙҙәр, әле әйтелмәгән уи-фекерҙәр, автор контекс^{|ЛНа килеп} ингән өҙөктәр, хат, белдереү, лозунг, документ текстар!-^{1 Ш1Ә}- Берәй кешенең телмәре, яҙған әҫәре, мәҡәләһе, _ғи1МНТ,|Кшеренеү эше тура телмәр булып бөтмәй әле, тура телмәр баолыҡ!*'¹ килһен өсөн, уларҙан ҡыҫҡамы, оҙонмо өҙөк кенә алы­нырға т'йеш. Тимәк, монологтар тура телмәрҙең бер формаһын тәшкит |^|ТПӘЛӘР ?^ә> улар бөтә осраҡтарҙа ла тура телмәр була атмай |1ерсонаждары булмаған монографик хеҙмәттәрҙән алын­ған б1п;|'^ле ^^еР күләмдәге өҙөктәр, цитаталар, ғәҙәттә, тура тел­мәр ваз1|'1^)апын ҮТӘЙ. Ғөмүмән, монографик характерҙағы ғилми, политик публицистик әҫәрҙәргә тура телмәр хас түгел. Тура тел-'оеһенсә, художестволы әҙәбиәттә осратабыҙ, сөнки хикәйә, повесть |^,оман> ^ШИҒЫР һәм поэмаларҙа персонаждарҙың теле айы­рыуса зүГ УР^ЬШ биләй. Художестволы әҫәрҙәрҙә яҙыусының һүҙ­ҙәре автор ^пҮҘ?^әР^е булып, ә персонаждарҙың һөйләгәндәре, уйла­ғандары ^,!Ҙ^ған яҙыуҙары тура телмәр булып йөрөй.

t_VDa' г^лмәр менән автор һүҙҙәре, ғәҙәттә, билдәле бер мөнә­сәбәттә бУ^ла* Яҙыусының коммуникатив маҡсатына ярашлы рә­үештә т\Г^а телмәр препозитив хәлдә лә, постпозитив хәлдә лә, \ V ,:,еренең уртаһында ла ҡулланылырға мөмкин. Тура тел-мәо зә а'¹-ОР һүҙҙәре лә теге йәки был телдең эске үҫеш законда-

ня !' мматик төҙөлөшөнә, тәбиғәтенә ярашлы рәүештә форма-таша тиь У^лаРҘ^ағы тыныш билдәләрендә генә уртаҡлыҡ бар: башҡорт телендә лә, бүтән төрки телдәрҙә лә, рус телендә лә бео vk тыИ^ыш билдәләре ҡуйыла, ә тура телмәр менән автор һүҙ­ҙәре төрле системалағы телдәрҙә төрлөсә урын ала.

Автор 1п⁷ҘҘ^әР^{енсц т}УР^а телмәр уртаһында килеүе төрки телдәр­гә хас түг'¹' РУ^С теленән башҡортсаға тәржемә ителгән художе­ство ты әҫаГ?^{ә т}УР^а телмәрҙең уртаһында тороусы автор һүҙҙәрен осратырға''^1ӨМКНН' Шул уҡ ваҡытта тура телмәрҙең постпозитив тппгцыи да башҡорт теленә хас күренеш тип иҫәпләй алмай-быз сөнки -елмәр, башлыса, эйә менән хәбәр араһында килеүсе тултырыусь ^,аР менән хәлдәр урынында ҡулланыла.

Шулай ^геп' беренсенән, тура телмәр автор һүҙҙәренең урта-ь^.ипа „им Был — башҡорт теленең грамматик төҙөлөшөнә, уның

п ында кил.' м г- г? г- г- -

эске тәбиғэ ^{110 хас} күренеш. Мәҫәлән: Беҙ барғас та, бабай:

ң_эге; балалар, һыу алып килеп, сәй ҡайнатып ебәрегеҙ әле,

һин Ғабд р ^:ман> бынау балыҡтарҙы әрсеп бешерә башла,— тип япраҡ аҫть,^^а ятҡан балыҡтарҙы күрһәтте (М. Ғафури).

Икенсенән, тура телмәр постпозитив хәлдә тора. Бындай тура телмәр рус теленә айырыуса хас, сөнки унда автор һүҙҙәренең эйә­һе менән хәбәре бер-береһенә йәнәшә килә; тура телмәр автор һүҙҙәре араһында тороусы эйәрсән киҫәктәрҙең урынын ала, йәғ­ни постпозитив хәлдә ҡулланыла. Был типтағы тура телмәр поэ­зия әҫәрҙәрендә өҫтөнлөк итә, тырнаҡтар эсенә алына. Мәҫәлән:

Тау бөркөтә һандуғастың

Тауышына хайран ҡала:

«Ниндәй нәфис моңло тауыш.'

Был моңдо ул ҡайҙан ала?..» (Ҡ. Даян).

Өсөнсөнән, тура телмәр препозитив хәлдә ҡулланыла. Ул йә

тырнаҡтар эсенә алына, йә уның ике яғына ла һыҙыҡ ҡуйыла. Мәҫәлән: «Ҡыҙҙар бөтәһе лә матур була, был ямаҡ бисәләр ҡай­ҙан килеп сығалар һуң?» — тип аптыраған ти бер егет (3. Биише­ва).

Дүртенсенән, автор һүҙҙәре тура телмәрҙең уртаһында килә.

Автор һүҙҙәренең тура телмәр эсендә тороуы төрки телдәренә, шул иҫәптән башҡорт теленә, хас күренеш түгел. Бында рус теле­нән башҡорт теленә тәржемәнең йоғонтоһо юҡ түгел. Мәҫәлән: —Верховойҙың эше бик ауыр эш,— тине Ғәли ағай.— Ундай бейек­лектә бик ныҡ сыныҡҡан, йылғыр, сыҙамлы кеше генә эшләй ала (3. Биишева).

һөйләүсенең уй-фекерҙәрен аңлатыусы тура телмәр, сит кеше­нең — тыңлаусының һүҙҙәрен белдермәгәнлектән, ҙур хәреф менән башланып яҙылмайынса, тик тырнаҡтар эсенә генә алынып, һыҙыҡ-тарһыҙ ғына бирелә. Мәҫәлән: Сөнәғәт һаман ҡайтманы. Сәли­ха уны «ҡайтмай бит, ҡайтмай бит» тип аҙарынып дүрт күҙ менән көтөп йөрөнө (Ж- Кейекбаев).

Кешеләрҙең үҙ-ара хәбәрләшеүҙәре процесында һәм ижад итеү практикаһында ике йәки бер нисә тура телмәр менән автор һүҙ­ҙәре булған ҡатмарлы синтаксик конструкциялар ҡулланыла. Уларҙа тура телмәргә хас булған ҡәҙимге тыныш билдәләре ҡу­йыла. Мәҫәлән: Әсәләре ҡыҙын уңған итеп күргеләре килгәндә: «Ана Саима ал да гөл. Ниңә һин дә шулай булырға тырышмайһың һуң?» — тиҙәр, әйләнергә ҡыҙ һайлаған егеттәр: «Бына, мәҫә­лән, Саима кеүек булһа, ниңә өйләнмәҫкә!» — ти торғандар ине (И. Насыри).

ДИАЛОГ

Тура телмәрҙең үҙенсәлекле бер төрөн диалог тәшкил итә. Ике персонаждың (кешенең) үҙ-ара һөйләшеүе, фекер алышыуы форма­һында килеүсе тура телмәр диалог тип атала. Диалог художество­лы әҫәрҙәргә айырыуса хас. Хикәйә, повесть, романдарҙа һәр бер персонаждың һүҙҙәре яңы юлдан башлап яҙыла, уларҙың алдына, гәҙәттә, һыҙыҡ ҡуйыла. Мәҫәлән:

Унда, һеҙҙең Өфөлә, ошо яҡтан киткән бер агай булырға тейеш.

Барҙыр, әлбиттә, барҙыр. Өфө халҡы төрлө яҡтан йыйыл­ған.

Бик ҙур кеше тиҙәр уны. Ә бынан ни бары ташсы булып кит­кән.

— Ташсы булып? Бынан ниндәй ташсы сыҡһын, ти.

■— Юҡ инде, бынан уҡ түгел. Өфөгә барғас, башта төҙөлөштә эшләгән, буғай, ул. Ташсы булыпмы шунда, бетонсы булыпмы... Шунан үҫеп киткән, тиҙәр уны.

— Ә-ә-ә, улаймы? Булыуы ихтимал. Бик ихтимал. Әҙме ни беҙҙә ташсынан йәки көтөүсенән министрға күтәрелгән кешеләр! Бөтә нәмә кешенең үҙендә (К- Мәргән).

Драма әҫәрҙәрендә һәр бер персонаждың исеменән йәки фами­лияһынан һуң нөктә генә ҡуйыла ла, уның һүҙҙәре ҙур хәреф ме­нән башлап яҙыла. Мәҫәлән:

Мария Ильинична. Ҡәҙерле дуҫым минең, иң һөйөклөм минең, һинең шулай тиеүең сикһеҙ шатлыҡлы.

Ленин. Мин бер нәмәне генә иҫеңә төшөрөргә теләйем... Мөм- кинме? (Н. Погодин). _>