Аналитик-синтетик шарт һөйләм

Ул түбәндәгесә белдерелә.

I. Аналитик-синтетик шарт һөйләм бер составлы билдәле эйә- ле (субъектлы) һөйләм рәүешендә килеп, эйәрсән һөйләмдең ба- шында фарсы теленән ингән әгәр йәки әгәр ҙә теркәүесе ҡулланы- ла. Ул шартлыҡ мәғәнәһен көсәйтә төшә. Мәҫәлән: Әгәр ҙә халыҡ менән дөрөҫ эш алып барһаң, хаталар еңел бөтөрөләсәк (Я. Хам- матов).

II. Аналитик-синтетик шарт һөйләм бер составлы билдәһеҙ эйәле (субъектлы) һөйләм тибында бирелә. Бында ла әгәр ҙә тер- кәүесе урын ала. Мәҫәлән, Әгәр ҙә был урядник урынына үҙебеҙ- ҙең кешене куйһалар, биш артыҡ булған булыр ине (Я. Хамматов).

Аналитик-синтетик шарт һөйләм бер составлы инфинитив-модаль һөйләм сифатында белдерелә. Мәҫәлән: Әгәр ҙә киләсәктә уларға тундра аша атларға, күкте штурмларға, океан төбөнә төшөргә тура килһә, партизан отрядында алған һабаҡ һәр ва­ҡыт кәрәк буласаҡ (Ә. Бикчәнтәев).

Аналитик-синтетик шарт һөйләм ике составлы һөйләм фор­маһында килеп, эйәрсән һөйләмдә әгәрйәкм әгәр ҙә теркәүесе ҡул­ланыла. Миҫалдар: Әгәр умарталағы инә ҡорт үлһә, ҡалған ҡорт­тар бал йыймайҙар, ә теләһә ҡайһы яҡҡа таралышып бөтәләр (М. Өмөтбаев). Әгәр ҙә мин ят ерҙәрҙән килмәгән булһам, мине сит ояның себеше урынына шул саҡлы ҡыйырһытырҙар инеме ни? (М. Кәрим). Әгәр ҙә донъялағы ҡыҙҙар бөтәһе лә сәскә булһалар, мин Асияны һайлар инем (Ҡ. Даян). Әгәр ҙә Ғәбитов бөтә ғәйеп­те минең өҫкә ауҙарырға маташһа, барыһын да танырға (Я. Хам­матов). Әгәр һин дә эргәмдә булһаң, минән дә бәхетлерәк кеше донъяла табылыр инеме икән? (Ш. Янбаев).

V. Аналнтпк-спнтетнк шарт һөйләмдең хәбәре вазифаһын урын-ваҡыт килеш ялғаулы үткән заман сифат ҡылым үтәй. Эйәр- сән һөйләмдәге шарт мөнәсәбәтен көсәйтеү өсөн әгәр йәки әгәр ҙә теркәүесе ҡулланыла. Миҫалдар: Әгәр ҙә эш былай барғанда, емерек хужалыҡты төҙәтеү түгел, бәлки уны тағы емереү буласаҡ (Ғ. Хәйри).

VI. Ахыр сиктә, аналитик-синтетик шарт һөйләмдең дә, баш һөйләмдең дә эйәһе ролен беҙ зат алмашы башҡара. Бындай һөй- ләмдәрҙе бер субъектлы эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкция- лар тип атарға мөмкин. Мәҫәлән: Әгәр ҙә беҙ үҙебеҙҙең әҙәби эш- тең, үҙ һәнәребеҙҙең артабанғы яҙмыштарына битараф түгелбеҙ икән, беҙ бер ваҡытта ла ҙур хәстәрлектән азат булырға тейеш түгелбеҙ (М. Кәрим).

Ҡайһы бер эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкцияларҙа шарт мөнәсәбәте менән һөҙөмтә мөнәсәбәте үрелеп килә, шуға күрә бындай һөйләмдәрҙе шарт-һөҙөмтә һөйләмдәр тип йөрөтөргә була. Миҫалдар: Әгәр ҙә беҙ йәшәйбеҙ икән — тимәк, Салауат тере! (М. Кәрим).

Әгәр беҙҙең батыр космонавта р А йҡай икән серле йыһанды, Тимәк, ошо китап ҡанат ҡушан Күккә күтәрергә уларҙы (Я- Ҡолмон).

Кире һөйләм

Ҡапма-ҡаршылыҡ мөнәсәбәте телдә ҡаршы ҡуйыу теркәүесле теҙмә ҡушма һөйләм менән кире һөйләм ярҙамында бирелә. Кире һөйләм грамматик яҡтан кире хәлгә бик яҡын тора. Уларҙы бута­маҫ өсөн семантик принципты нигеҙ итеп алабыҙ. Кире хәлле ябай һөйләмдә һүҙ бер генә субъект хаҡында бара. Мәҫәлән: Белһәм дә әйтмәнем. Кире һөйләмле ҡушма синтаксик конструкцияла күбеһенсә ике субъект урын алырға тейеш. Мәҫәлән: Саҡырһалар ҙа, барманыҡ. Башҡорт телендәге кире һөйләмдәрҙең синтетик һәм аналитик-синтетик төрҙәре бар.