Сағыштырыу һөйләме

Сағыштырыу, ҡаршы ҡуйыу мәғәнәһе телдә сағыштырыу хәле менән сағыштырыу һөйләме ярҙамында белдерелә. Башҡорт телен­дәге сағыштырыу һөйлөмдәренең синтетик, аналитик һәм аналитик-синтетик төрҙәре бар.

Синтетик сағыштырыу һөйләме

Ул түбәндәгесә белдерелә.

I. Синтетик сағыштырыу һөйләменең хәбәре булып -ғансы аф­фикслы хәл ҡылым килә. Мәҫәлән: Халыҡ көсө серегәнсе, ми­нең башым сереһен (Х. Ғиләжев).

II. Синтетик сағыштырыу һөйләмәнең хәбәре вазифаһын шарт һөйкәлеше формаһы үтәй, ләкин ул шартлыҡ идеяһын белдермәй. Миҫалдар: Ҡояш яҡтыһында һалҡын ҡар иреһә, һине яратып көл­гән ҡыҙ ҡаршыһында һинең йөрәгең ирей (Ғ. Хәйри). Әхмәт ағай күпте күргән ат кеүек һәлмәк (һалмаҡ.— Ғ. С.) хәрәкәтле булһа. Тимер аҙ егелгән тай кеүек тилбер ине (И, Ғиззәтуллин). Күсей ауылыныҡылар бөтәһе йырсы һәм бейеүсе булһа, Төрөкмәндекс-ләр — ауылы менән һунарсы (Ә. Чаныш).

Берәү кешеләрҙе ҡырыу өсөн

Ядро һынауҙары үткәрһә,

Ике бөркөт йөҙә киң йыһанда

Фәнгә яңылыҡтар өҫтәргә (Б. Валид).

Урыны менән, контраслыҡты көсәйтеү өсөн, сағыштырыу һөйләмендә элек рәүеше, әбаш һөйләмдә хәҙер инде һүҙҙәре ҡул­ланыла. Мәҫәлән: Элек бай ҡыҙҙар менән бай кейәүҙәр данлы бул­һа, хәҙер инде алдынғы кеше, хеҙмәте менән дан алған кейәү һәм ҡыҙҙар данлы (Ә. Вәли).

Синтетик сағыштырыу һөйләменен хәбәре ролен -дай ' -дәй ялғаулы үткән заман сифат ҡылым башҡара. Миҫалдар: Быға тик­лем сабыр булырға тырышҡан Рауза ла, өҫтөнән ауыр йөк төш­кәндәй, иркен тын алды (Ш. Янбаев). Бер тарынан бутҡа булма­ғандай, бер Ҡылысбаев ҡына баянистар ансамбле була аламы ни? (Ф. Иҫәнғолов). Өйрәктәр балаларын башлап йөҙөргә өйрәтергә алып төшкәндәй, Әхмәҙулла бабай бураҙнаны үҙе ярып бирергә уйланы (Р. Низамов).

Контексҡа ҡарап, синтетик сағыштырыу һөйләме бер составлы эйәһеҙ һөйләм рәүешендә бирелә. Мәҫәлән: Бала саҡҡа кайтып булмағандай, китеп булмай икән йәшлектән (Ғ. Рамазанов). Әгәр эйәрсән һөйләм баш һөйләмдең хәбәре менән йәнәшә торһа, ул тыныш билдәһе менән айырылмай. Мәҫәлән: Хәмзин ҡорт сак-кандай ырғып торҙо (Ә. Бикчәнтәев).

Аналитик сағыштырыу һөйләме

Ул түбәндәге формаларҙа килә.

I. Аналитик сағыштырыу һөйләменең хәбәре үткән заман сифат ҡылым һәм кеүек бәйләүесе менән белдерелә. Бындай сағыштырыу һөйләме поэзиянан бигерәк проза әҫәрҙәренә хас. Миҫалдар: Киң даръялар тамсы һыуҙарҙан йыйылған кеүек, иген йылғаһы ла бөр- төктәрҙән йыйыла (Ш. Янбаев). Яҡшы йыр йөрәккә йәшен тиҙ- легендә ингән кеүек, утыҙ егеттең батырлығы тураһындағы хәбәр ҙә ғәскәрҙәргә шунда уҡ барып етте (Ә. Ихсан). Ҙур йылға инеш- тәрҙән яралған кеүек, халҡыбыҙҙың бөйөк Еңеүе лә миллиондар- ҙың батырлығынан тыуҙы (Ә. Хәкимов).

II. Аналитик сағыштырыу һөйләменең хәбәре вазифаһын үт- кән заман сифат ҡылым менән һымак бәйләүесе үтәй. Миҫалдар: Мәрәһим дә ҙур-ҙур усмаларҙы, ҡарағош канат елпегән һымак, һелтәп артына йышыраҡ әйләнеп һала башланы (М. Кәрим). Яңы тыуған йондоҙ яҡтыһы бик оҙаҡтан һуң ғына ер өҫтөнә килеп ет­кән һымак, Аргынбаев та шул яңы йыл кисендә Вәсилә менән ос­рашыу йылыһын, хистәр сафлығын бөтә йөрәге менән әле генә той­ҙо (Ш. Янбаев).

III. Аналитик сағыштырыу һөйләменең хәбәре ролен үткән заман сифат ҡылым менән шикелле бәйләүесе башҡара. Миҫалдар: Индрилдың һуңғы һүҙҙәренән ҡатын кеше ҡорт саккан шикелле тертләп китте (Д. Юлтый). Ҡайһы ваҡыт, күл өҫтөндә ҡаҙҙар менән өйрәктәр аралашып киткән шикелле, ҡыҙҙар менән егет- тәр ҙә аралашып китәләр (Ғ. Хәйри). Кеше үҙенең әсәһен һәм Вата- нын һайламаған шикелле, ул үҙенең заманын, йәшәгән дәүерен дә һайлап алмай (Р. Бикбаев).Диңгеҙ тамсыларҙан торған шикелле, дөйөм халыҡ бәхете лә айырым-айырым бәхеттәрҙән тора (И. Аб- дуллин). Бүтән миҫалдарҙан айырмалы рәүештә, өсөнсө эйәртеүле ҡушма синтаксик конструкцияла һүҙ фәҡәт бер генә субъект (кеше) тураһында бара.

IV. Аналитик сағыштырыу һөйләменең хәбәре булып үткән заман сифат ҡылым менән төҫлө бәйләүесе килә. Миҫалдар: Фә- н йәнең ошо бер күҙ ҡарашы, яҙғы ҡояш тәбиғәтте ҡышҡы йоҡо- нан уяткан төҫлө, мине йәнләндереп ебәрҙе (Ә. Вәли).

Тын торған диңгеҙ өҫтөндә Көслө шторм купкан төҫлө,

Янкиҙарға ләғнәт уҡып

Сайҡала майҙан өҫтө (Ш. Бикҡол).