2.5. Лексіка беларускай мовы паводле сферы выкарыстання

У лексіцы сучаснай беларускай мовы з пункту гледжання сферы яе выкарыстання вылучаюцца два асноўныя пласты: агульнаўжывальныя словы і словы, абмежаваныя ў сваім выкарыстанні тэрыторыяй або сацыяльным асяроддзем.

Агульнаўжывальная лексіка — ядро лексічнай сістэмы мовы. У яе ўваходзяць словы, якія абазначаюць жыццёва і сацыяльна важныя паняцці, дзеянні, уласцівасці: бацька, вада, вялікі, гаварыць, дзень, добры, зямля, краіна, неба, разумець, святло, чалавек, чуць і інш. Як правіла, агульнаўжывальныя словы маюць акрэсленыя і ўстойлівыя значэнні, якія з'яўляюцца агульнымі для ўсіх носьбітаў мовы і не змяняюцца на працягу доўгага часу.

Дыялектная лексіка — сукупнасць слоў нацыянальнай мовы, якія ўжываюцца на пэўнай тэрыторыі. Дыялектныя словы адрозніваюцца ад агульнаўжывальных не толькі болып вузкай сферай выкарыстання, але і шэрагам фанетычных, граматычных і лексіка-семантычных асаблівасцей. Большасць дыялектных слоў з'яўляюцца мясцовымі назвамі агульнавядомых прадметаў, дзеянняў, прымет, таму ў літаратурнай мове ім адпавядаюць агульнанародныя словы.

Большую частку дыялектнай лексікі складаюць словы, проціпастаўленыя адпаведным словам у іншых дыялектах (гаворках) і літаратурнай мове. Іх проціпастаўленне можа выражацца ў наступных адрозненнях:

• уласналексічных (для абазначэння аднаго і таго ж прадмета, з'явы, паняцця ў розных гаворках выкарыстоўваюцца розныя словы): смéцце — шýма — мýсар — ляда; жарабóк — лашáк — стрыгýн — ланчáк ('двухгадовае жарабя'); рáска — жабурэнне — ці'на;

• семантычных (адно і тое ж слова ў розных гаворках мае рознае значэнне): мышка — 'морква-карацелька' і 'памянш. ад мыш'; журавéль — 'пасудзіна з вузкім горлам' і 'балотная птушка', барáн — 'від гэбля' і 'жывёла';

• словаўтваральных (аднакаранёвыя словы розных дыялектаў адрозніваюцца асаблівасцямі ўтварэння): свáрка — свáрба — свар; дзюба — дзюбáк; рабрó —рабрына — пярэ'брына;

• фанетычных (марфемы ў суадносных словах розных гаворак адрозніваюцца адным гукам): гайдáр — гайдáй — гайдáш ('той, хто гоніць жывёлу'); пуглівы — пужлівы — пудлівы; удáрыць — удырыць — удэрыць;

• акцэнталагічныя (тоесныя словы ў розных гаворках адрозніваюцца месцам націску): барóдаўкі — барадáўкі; валасы' — вóласы — валóсы; нáймітка — наймí'тка.

Мясцовыя гаворкі з'яўляюцца важнай крыніцай папаўнення слоўнікавага складу беларускай літаратурнай мовы ў розныя перыяды яе існавання. Найбольш актыўным гэты працэс быў у 1920-я гг. — у перыяд станаўлення нормаў нацыянальнай мовы.

Дыялектная лексіка актыўна выкарыстоўваецца беларускімі пісьменнікамі з намінатыўна-стылістычнымі мэтамі — для адлюстравання нораваў і звычаяў народа, узнаўлення мясцовага каларыту: — Яўхімко, зяцёк мой даражэнькі, — завіхалася каля малчадога мачыха. — Пі і закусвай, чьм Бог паслаў! Не трэбуй, Яўхімко, калі што якое ненарокам... Чым багаты, тым і рады, са ўсёй душы стараліся... Кеб усё добра було, кеб не горай, як у другіх людзей... I вы, госцечкі, дружына, кумпанія ўся, закусвайце, чаго каму хочацца! (I. Мележ); Адчыніўшы дзверы і выставіўшы наперад прасніцу з барадою недапрадзенае кудзелі, у хату ўвайшла кабета ў шарачковым, завужаным у таліі сачыку (В. Адамчык).

Жаргонная лексіка (фр. jargon) — умоўныя або штучныя словы, якімі карыстаюцца невялікія сацыяльныя групы людзей, аб'яднаных агульнымі інтарэсамі, прафесійнымі заняткамі, узростам, статусам у грамадстве і г. д. Жарганізмы з'яўляюцца экспрэсіўнымі сінонімамі да агульнанародных слоў і выразаў. Яны сустракаюцца ў маўленні шафёраў, студэнтаў, вайскоўцаў, спартсменаў і інш. Актыўна развіваецца сучасны маладзёжны жаргон: жвакаць 'жаваць гумку'; кайф 'стан расслабленасці, які прыносіць задавальненне'; клёвы 'выдатны, цудоўны'; клікуха 'мянушка'; ляснуцца 'упасці' (пра рух), 'не здзейсніцца, раптоўна праваліцца' (пра планы, надзеі); прышпільны 'цікавы, арыгінальны', тусоўка 'сустрэча забаўляльнага характару, неафіцыйная сустрэча', хаваць 'есці', шухер 'небяспека, трывога' і інш.

Да жаргоннай лексікі прымыкае аргатычная лексіка (арго — фр. аrgot) — спецыяльныя словы і выразы, тыповыя для абмежаванай сацыяльнай групы людзей (жабракоў, спекулянтаў, злодзеяў, турэмшчыкаў і інш.). Асноўнае адрозненне паміж жаргонамі і арго заключаецца ў іх функцыях. Жаргоны ўзніклі з мэтай дыстанцыравання пэўнай групы людзей ад астатняй часткі грамадства. Функцыя арго — зрабіць змест паведамлення незразумелым для іншых носьбітаў мовы, каб захаваць пэўныя прафесійныя, цэхавыя, групавыя сакрэты.

3 беларускіх тайных моў вядомыя арго капыльскіх краўцоў, дрыбінскіх шапавалаў (катрушніцкі лемезень), шклоўскіх шаўцоў (патрушніцкі лемез), прафесійных жабракоў і інш.

Сацыяльныя дыялекты (жаргоны і арго), у адрозненне ад тэрытарыяльных дыялектаў, не з'яўляюцца самастойнымі моўнымі падсістэмамі, паколькі іх фанетычныя, марфалагічныя і сінтаксічныя рысы супадаюць з аналагічнымі рысамі нацыянальнай мовы (гл. табліцу 2).

Табліца 2

У літаратурнай мове	У арго
	дрыбінскіх шапавалаў	шклоўскіх шаўцоў	магілёўскіх жабракоў	слуцкіх жабракоў
свет	кусвет			сян
зямля	цыр	цюра	цыруга	цыра
вада	суга	суга	дылька	дэлька
агонь	дуляс, дуль	дульмо	дулес, дуляс

Спецыяльная лексіка — сукупнасць слоў і словазлучэнняў, што называюць прадметы і паняцці, якія адносяцца да розных сфер працоўнай дзейнасці чалавека. Асноўнымі разрадамі спецыяльнай лексікі з'яўляюцца тэрміны, наменклатурныя назвы і прафесіяналізмы.

Тэрмін (лац. terminus 'мяжа, канец') — узнаўляльны моўны знак, які абазначае паняцце спецыяльнай галіны ведаў або дзейнасці, заключае ў сабе дакладную дэфініцыю гэтага паняцця, выкарыстоўваецца ў працэсе пазнання і сістэматызацыі навуковых, прафесійна-тэхнічных аб'ектаў і адносін паміж імі. Напрыклад: клімат 'сукупнасць атмасферных умоў, характэрных для дадзенай мясцовасці'; культура клетак 'вырошчванне асобных клетак або іх невялікіх груп на цвёрдым асяродцзі або ў падвешаным стане ў вадкім асяроддзі'; наміналізм 'кірунак у сярэднявечнай філасофіі, прыхільнікі якога лічылі агульныя паігяцці, што абазначаюць пэўны клас прадметаў, толькі імёнамі, а не рэальнымі рэчамі'. У сукупнасці з іншымі спецыяльнымі найменнямі сістэмы тэрмін з'яўляецца кампанентам навуковай тэорыі пэўнай галіны ведаў.

Тэрміналагічная лексіка — гэта самастойны пласт лексікі агульналітаратурнай мовы. Тэрміны з'яўляюцца адзінкамі агульнай лексічнай сістэмы сучаснай беларускай літаратурнай мовы, у якую яны ўваходзяць у складзе канкрэтнай тэрміналогіі.

Акрамя тэрмінаў, у спецыяльнай лексіцы прадстаўлены даволі шматлікі пласт так званых наменклатурных назваў (номенаў) — узнаўляльных моўных знакаў, што з'яўляюцца найменнямі адзінкавых паняццяў, а таксама канкрэтнай масавай прадукцыі, якая вырабляецца па пэўным узоры вызначаную колькасць разоў: бульба «Скараспелка», ГАЗ-21, кіслата борная, помпавая станцыя СНП 50/80, пыласос «Тайфун», цукеркі «Арахісавыя» і інш.

Тэрміны і номены адрозніваюцца паміж сабой цэлым шэрагам прымет (гл. табліцу 3).

Табліца 3

Крытэрый	Тэрміны	Номены
Паняційны змест	Абазначаюць навуковыя паняцці	Абазначаюць канкрэтныя аб'екты навукі
Функцыі	Называюць і прадстаўляюць навуковыя паняцці	Толькі называюць навуковыя паняцці
Матываванасць	Валодаюць нізкай ступенню матываванасці	Валодаюць высокай ступенню матываванасці
Словаўтварэнне	Пераважае афіксацыя	Пераважае абрэвіяцыя
Адносіны да штучных моў	Уваходзяць у склад натуральных моў	Часткова ўваходзяць у склад штучных моў

Прафесіяналізмы — неафіцыйныя словы і выразы, уласцівыя маўленню прадстаўнікоў пэўнай прафесіі або сферы дзейнасці.

Прафесійнай лексіцы ў значна болыпай ступені (у параўнанні з навуковай тэрміналогіяй) уласцівая экспрэсіўнасць, таму прафесіяналізмы выразна проціпастаўляюцца тэрмінам сваёй недакладнасцю і стылістычнай афарбаванасцю. Так, напрыклад, у ядзернай фізіцы паскаральнік пратонаў з арбітай пастаяннага радыуса доўгі час называўся тэрмінам сінхрафазатрон, а ў вусным маўленні спецыялістаў яму адпавядаў прафесіяналізм каструля (падабенства па форме). Паліграфісты неразборлівае месца ў арыгінале набору называюць мухай, медыкі працэдуру рассячэння рагавой абалонкі вока для паляпшэння зроку пры блізарукасці (керататамію) — насечкай і інш. Значэнне прафесіяналізма звычайна ўзнікае на аснове метафарычнага пераасэнсавання слова або звароту, нярэдка перасякаецца са значэннямі іншых прафесіяналізмаў.

Як і дыялектызмы, прафесіяналізмы складаюць такі пласт слоў у лексіцы агульнанацыянальнай мовы, сфера ўжывання якіх абмежавана. Аднак прафесіяналізмы істотна адрозніваюцца ад дыялектызмаў:

● сфера іх выкарыстання абмежавана не тэрытарыяльна, а сацыяльна;

● яны ўваходзяць у склад лексікі літаратурнай мовы.

Статус прафесіяналізмаў у сучаснай навуцы канчаткова не вырашаны. Асобныя лінгвісты іх адносяць: а) да тэрмінаў; б) да адзінак вытворчай лексікі; в) да спецыяльнай лексікі неназыўнога характару; г) да неўнармаванай спецыяльнай лексікі, абмежаванай ва ўжыванні вусным маўленнем прафесіяналаў.

У асобных выпадках прафесіяналізмы могуць выкарыстоўвацца ў пазіцыі афіцыйных тэрмінаў, іх экспрэсіўнасць пры гэтым заўважна зніжаецца: зуб шасцярні, кадена трубы, плячо рычага і інш.

Да прафесіяналізмаў па сваіх характарыстыках набліжаюцца самыя розныя каламбурныя ўтварэнні, напрыклад, у прафесійным жаргоне праграмістаў: піжамкер — англ. page maker, чэкіст — тэкставая праграма Сhесk It; ямеля, мыла — англ. е-mail; гейміць — англ. game 'гульня'.

Табліца 4

Крытэрый	Тэрміны	Прафесіяналізмы
Час і шляхі ўзнікнення	Ствараюцца мэтанакіравана	Ствараюцца стыхійна
Нарматыўны статус	Афіцыйна ўзаконены	Не ўзаконены афіцыйна
Адносіны да экспрэсіўнасці	Стылістычна нейтральныя	Стылістычна афарбаваныя
Выкарыстанне ў тыпах тэкстаў	Пераважаюць у пісьмовых тэкстах	Пераважаюць у вуснай камунікацыі
Пашыранасць	Могуць мець агульнанацыяналь- ны або інтэрнацыянальны характар	Часта носяць мясцовы характар

Пытанні для самакантролю

1. Якая лексіка адносіцца да агульнаўжывальнай?

2. Як вы разумееце паняцце лексіка абмежаванага ўжытку?

3. Прывядзіце прыклады ўласна лексічных, семантычных, словаўтваральных, фанетычных, акцэнталагічных варыянтаў з вашай роднай гаворкі.

4. 3 якой мэтай выкарыстоўваецца дыялектная лексіка ў мастацкіх творах?

5. У чым адрозненне паміж жаргоннай і аргатычнай лексікай?

6. Што такое тэрмін? Прывядзіце прыклады тэрмінаў і номенаў.

7. Чым прафесіяналізмы адрозніваюцца ад тэрмінаў?