67.Басқарушылық шешімдер түрлерін сипаттап, жіктеу жасаңыз.

Басқару қызметі прцесінде шешім қабылдау ең түйінді мәселе. Ш.қ.басқару процесінің міндетті, қажетті бөлігі. Басшының кез- келген әрекеті іс жүзінде белгілі бір шім қабылдаудан басталады.

Кәсіпорындардың, ондағы бөлімшелер қызметінің нәтижешесі басшының дер кезінде шеім қабылдау қабілетіне, әрі оны ж.асыра білуін, ал оның жеделдігі мен дұрыстығын басшының тәжірибесі мен біліміне байланысты. Егер ол өндірісті, технологияны, адамдарды жақсы білетін болса, жұмыс тәжірибесі мол болса, онда оған шешім қабылдау қиын болмайды. С.қатар жете ойластыруы жоқ деректерді болжай білуі, дұрыс қорытынды жасай білуі және соның негізінде жағдайға сәйкес келетін шешім қабылдауы тиіс.

Басқару шешімі термині 2 негізгі мәнде қолданылады: бірінші жағдайда олбелгіленген басқару актісін , қабылдаған іс- әрекет жоспарын, қаулы- қарарларды, екінші жағдайда мәселелер мен н міндеттер шешім қабылдаудың және жүзеге асырудың ең қолайлы вариантын білдіреді.

Басқару шешімінің ең маңызды белгісі, объектісі: өндіріс не басқару жүйесінің өзі болып саналады. Шешім туындвғвн мәселе болған жағдайда қабылд. Мәселе деп- жүйенің қажетті және қолданылып жүрген қалпының арасындағы сипатталатын жағдай. Жалпы әрекеттесетін жүйелерде (басқарушы және басқарылатын) шешім қабылдамаса да болады. Алайда іс жүзінде бұлай болуы мүмкін емес, өйткені өндірісте түрлі ауытқулар, тері ықпал ету жағдайлары (ауа райы жағдайы, техникалық ақаулар, еғбек тәртібінің нашарлығы)

кездесетіндіктен оны түзету үшін шешім қабылдауға тура келеді. Басқару шешімдерін жіктеудің теориялық және практикалық мәні зор.Басқару шешімдерінің табиғаты алуан түрлі. Олардың алуан түрлілігін жүйелеу, реттеу үшін түрліше белгілері бойынша жіктейді. Басқару субъектісі бойынша шешімдерді былайша бөлуге болады:

1. Әкімшілік шешімі

2. Қоғамдық ұйымдар шешімі

Басқару объектісі бойынша шешімдерді жалпы және жекелей, күрделі және қарапайым деп бөледі. Жалпы шешім бүкіл шаруашылықтың мүддесін қозғайды. Жекелей шешімнің жедел сипаты болады, бұл көбінесе басқарудың төменгі буынына тән.

Ықпал ету объектісі бойынша шешімді сыртқы және ішкі деп бөледі.

Сыртқы шешім халық шаруашылығы өндірісінің ерекшелігін айқындап, сол шаруашылықтың жоғарғы ұйымдарымен, сондай-ақ туристік өнімдерді өңдейтін кәсіпорындармен қарым-қатынасты қарастырады. Ішкі шешім туристік кәсіпорынның өзіндегі қызмет саласына жатады.

Уақыт өлшеміне қарай шешімді: перспективалық, күнделікті және жедел деп бөлінеді.

Б.ш. ұйымдастырылуына қарай жекелей, алқалы, ұжымдық б.б.

Жекелей ш. Күрделі емес мәселелерді қозғайтын жедел ш. не өндірісті дамытудың принципті мәселелерін қозғамайтын ш. төтенше жағдайда бұл да маңызды болуы мүмкін. Ж.ш.сипаты мен мазмұны басқарудың орталықтандыру деңгейңне қарай айқындалады.

А.ш. әртүрлі басшылардың жекелей жауапкершілігіне нұқсан келтіретін жайттар болмауы тиіс.

Қызметтің мақсатына орай шешімдерді жоспарлау-экономикалық, технологиялық қаржы және әкімшілік сипатта бөледі.

Шешімдерді шығару және қабылдау технологиясы

Шешім қабылдау процесінің интуитивтік, пайымдауға негізделген немесе тиімді сипаты болады.шешімді жасау процесі үш негізгі кезеңнен тұрады: шешімді әзірлеу, қабылдау және жүзеге асыру

. Әзірлік кезеңінде кез келген деңгейдегі басшы өндірістік, экономикалық, әлеуметтік жағдайларды бағалау керек. «Жағдай» ұғымына шешім қабылдауға тура келетін, әрі басқару жүйесіне ықпал етіп, оны жаңа жағдайға ауыстыратын ішкі және сыртқы жағдайлардың барлық жиынтығы енеді. Оксфорд сөздігі тәуекелге «зиянға не шығынға ұшырау мүмкіндігі» деген анықтама береді. А.М.Омаровтың анықтамасы бойынша тәуекел- қауіп-қатер төнген жағдайда қоғамға пайдалы нәтижеге жету мақсатында әрекет ету. Тәукел етудің өзіндік сипаты – нәтиженің тым көп не мүлде шамалы болатындығының белгісіздігі. Тәуекел ету шаруашылык нақты жағдайдан ауытқығанда, шығынға ұшырату қатері төнгенде және пайда табу мүмкіндігі туғанда п.б.

Отандық және шетелдік тәжірибелердің көрсеткеніндей іскерлік тәуекел ету, белгілі бір принциптерге сәйкес әрекет ете білуге байланысты. Тәуекел ету әртүрлі белгілері бойынша жіктеледі. М: т. Пайда болу орнына қарай бөл: шаруашылықтың өзінділігі; адамның жеке басына байланысты; табиғат факторларына байланысты.

Пайда болу себебіне қарай: болашақтағы; әріптестер әрекетінің белгісіздігі; мәліметтердің жеткіліксіздігі;

Әрбір жағдайда басшы қабылданған шешімді жүзеге асыру нәтижесінде мүмкін болатын ұтыс пен ұтылысты теңестіреді. Мұндайда шешімнің әртүрлі варианты, параметрлері, оның ішінде сандық бағасы бойынша салыстырылып, ең қолайлысы таңдалады. Талдау барысында тәуекел ету дәрежесіне баға беріледі. Ықтималдық және зардаптың сандық мәні, мүмкін болар қауіп-қатер анықталады. Қалыптасқан нақты жағдайда қауіп қатерді меңгеретін мәліметтер алынады.

Турбюро дегеніміз негізгі қызметі туристік қызметтерге делдалдық жасау болып табылады. Туризм бұл тікелей делдалдық қызмет, себебі өндіруші мен тұтынушы арасының үлкен аймақтық ара қашықтығының болуымен (қонақ үй мен демалушы арасындағы) , сол нарық түсінігінің болмауы(бұғанға дейін болмаған ел ұсынысы туралы тұтынушы білмеуі не аз білуі), қызмет өндірушілер щектеулігінде алдын- ала брондау қажеттілігімен түсіндіріледі. Турделдалдар келесідей критериялар бойынша сипатталады: кәсіпорын ассортименті, құқықтық және экономикалық жағдайы мен көлеміне байланысты.

Қызметтер ассортименті. Ассортимент – турделдалдарды ерекшелейтін негізгі критерий. Ол қандай және қанша туроператор және қызмет орындаушылармен серіктестікте екендігі арқылы анықт. Бұл жағдайда кәсіпорынның 8 түрлі типтері айқындалады.

1. Толық қызметтер жиынтығын ұсынатын турбюро. Бұл тип түрі өз қызметін лицензия арқылы жүрг. Әуебилеттерді сату үшін хал.әуе көлігі ассоциациясының лицензиясы және теміржол билеттерін сатуга лицензиясы болады. Барлық туропер. Мүддесін ұсын.

2. Саяхат және экскурсия бюролары паушалды турларды сатуға маманданады, кейде әуе және теміржол билеттерін сатады.

3. Мамандандырылған турбюро белгілі бір тур түрі өндірісімен жоғары кәсібі бағытта айналысады (м, студенттік, балалар турлары).

4. «горячие» жолдамалар сату не ұшаққа арзан билеттер сатумен айналысатын турбюро (әуе билеттерін сатуға лицензиясы жоқ).

5. турбюро – филиал мамандануы өте тар, жиі щетелде орн.

6. Брондау бір туропер. турларын сату мүмкін не бір құрылымы ретінде жұмыс істеуі мүмкін я кез келген кәсіпорын түріне жатуы мүмкін.

7. Туристерді қабылдаушы турбюро. Туропер. басқа аймақтардан ұсынылатын турқызметтер.

8. Тур.бөлім туркәсіпорын болып таб. Негізгі қызметі туризм болып табылмайды.

Құқықтық – экономикалық статусы. Туроператорға жататын турбюро және брондау бөлімі бұндай статусқа ие бола алмайды. Лицензиясы бар кәсіпорын толық мүмкіндігі бар.

Жұмыс көлемі. Көлеміне байланысты туристік салада шағын және орта көлемді жұмыс іст.

Арнайы көлік кәсіпорындары. Бұлар арнайы туристерді тасымалдауға арналған. Бару арақашықтығы мен қанша уақытқа бұл маңызды емес. М, чартерлік әуекомпаниялары, тау шаңғышылар үшін лифттер мен подъемниктер тасымалдаушы кәсіпорындар жатады. С.қ. теміржол, паром айлақтары, экскурсиялық және круиздік кораблдер, аспалы жолдар к.

Қонақ үйлік к. Бұл қонақ үй. Бұл топқа ірі кешендер қонақ үй, пансионат, демалыс үйлері және шағын қ.үй типтес кемпинг, жастар турбазалары, пәтерлер жат.

Басқа да туркәсіпорындар. Олар несие мекемелері (кредиттік карточкалар), сақтандыру компаниялары (шарттық міндеттемелерден шыққан жағдайда, жүк, ауырған жағдайда), спортинвентарь (су қ.ж. серфинг тақтайшалары) жалға алу станциялары және спорт мектептері (туристер қолданатын болса), туризм және демалыс орындары, жарнама агенттігі (сувенирлер) жат.