3. Тейлоризм қағидаларын талдау (тәжірибедегі қолданысы)

Ғылыми менеджменттің пайда болуы Фредерик Уинсдоу Тейлордың (1856-1915жж) есімімен байланысты. Оның басты еңбектері «Фабриканы басқару»(1903), «Ғылыми менеджмент принциптері»(1911), «Конгрестің арнайы комиссиясы алдында көрсету»(1912). Филадельфиядағы оның зиратының басына «ғылыми менеджмент атасы» деп жазылған. 1880 жылдары өздігінен инженерлік білім алған американдық Фредерик Тейлор еңбек процесін зерттей бастады. Тейлор еңбек процесін өздігінен жүзеге асатын іс ретінде қарастырмай, оған терең ден қойып, зерттей бастаған тұңғыш адам болды. Ф. Тейлордың ғылыми менеджменті ұдайы бақылау, эксперименттеу және логикалық топшылау арқылы анықталған нормативтер көмегімен бизнесті жандандыратын менеджмент түрі болып саналады. «Миндвейльде», кейіннен «Бетлехем Стилде» жұмыс істеген кезде Ф.Тейлор ғылыми менеджментті төрт салада дамытты: нормалау, уақыт пен міндетті зерттеу, ұдайы сұрыптау және баулу, ақшалай ынталандыру. Тейлордың пікірінше, еңбек өнімділігінің артуы қожайынға, жұмысшыға да молшылық әкеледі. Ол үшін қожайынның да, жұмысшының да психологиясын түбегейлі өзгерту қажет. Екі жағы да қосымша өнімді өзара бөлуге назар аудармай, бар күш-жігерін оны молайтуға жұмсауы тиіс. Ф.Тейлор өз теориясын тұжырымдай отырып, мынадай тоқтамға келді: «дәстүрлі әдістің орнына ғылым; қарама-қарсылықтың орнына үйлесімділік; дербес жұмыстың орнына ынтымақтастық; еңбек өнімділігін шектеудің орнына еңбек өнімділігін барынша арттыру; әрбір жұмысшының еңбек өнімділігін барынша арттыру, оларға барынша қолайлы жағдай жасау».

Тейлор концепциясының негізгі қағидалары:

1. Практикада қалыптасқан ескі, дәстүрлі жұмыс тәсілдерінің орнына ғылыми іргетасты құру, оның әрбір элементін ғылыми тұрғыда зерттеу. Ол былай деді: басқаруда да көпір салу секілді асқан дәлдік керек.

2. Жұмысшыларды ғылыми критерий бойынша таңдау, оларды жаттықтыру және баулу.

3. Еңбекті ұйымдастырудың ғылыми ойластырылған жүйесін практикаға енгізу әкімшілік пен жұмысшылар арасындағы ынтымақтастық.

4. Еңбекті біркелкі бөлісу және әкімшілік пен жұмысшылар арасындағы жауапкершілік.

Еңбек өнімділігін барынша арттыруды басты мақсат етіп қоя отырып, Ф.Тейлор жұмысшы еңбегі мен өндіріс құралдарын пайдалануды; материалдар мен аспаптарды үнемдеп жұмсауды, аспаптарды, жұмыс операцияларын стандарттауды, жұмыс уақытын дәл есептеуді қарапайым операцияларға бөліп, кейіннен хронометраждау арқылы еңбек процестерін зерттеуді, әрбір операцияға бақылау орнатуды, бірыңғайландырылған еңбек ақыны қолдануды, т.б. көздеді.

4. Ұйымның сипаты.

Ұйым дегеніміз жалпы мақсат және мақсаттардың орындалуын қамтамасыз ететін әрекеті саналы түрде біріккен адамдардың тобы.

Ұйымның жалпы сипаттамасы

1.Ресурс-қаржы,материал,технология,адам және еңбек,ақпарат.

2.Сыртқы ортаға тәуелділігі-бәсекелестер,экономиканың саяси факторлар, қоғамдық көзқарас.технология,технологиялық факторлар.

3.Еңбек бөлінісі.тік және көлденең.

Көлденең еңбек бөлінісі-қызметтер немесе бөлімдеоге бөлінеді. Күрделі ұйымдарда өндіріс, маркетинг,қарсылық бөлімдерден басталады. БҰл бөлімдер арнайы нақты тапсырманы орындайды.Тік еңбек бөлінісі-басқарудың мәні тік еңбек бөлінісінде көлденең еңбек бөлінісі қызмет-ң үйлестірілуі.

4.басқару қажеттілігі-басшының міндеттері, жауапкершілігін болуы қажет.кәсіпорын ұлғайған сайын басшының міндеті де жауапкершілігі де арта түседі.

5.Функция-қайталанатын іс-әрекеттер.Функциялар 2 –ге бөлінеді:

1.коммерциялық,техникалық,қаржылық,сатып алу және логистика.

• даму

• Маркетинг

• Өндіріс

• Басқару

5.Ғылыми пән ретіндегі басқару эволюциясы. Басқару – адамдардың кәсіптік қызметі. Бұл қызметтің мән-мазмұнын анықтау үшін оның анықтамасын берейік. Басқару – бұл ұжымдағы адамдарға және жекелеген адамдарға олардың бірлескен жұмыс процесінде мақсатты жүйелі ықпал ету. Осы анықтамадан бірқатар қорытынды жасауға болады. Басқару ең алдымен ықпал ету, демек мұның өзі сол әрекетке билік ету қажеттігін көрсетеді. Мақсаттылық анықтамасы басқару міндетін ұжымның алдына қойған мақсатына жетуін қамтамасыз етуді көздейді. Оның үстіне мақсат қою да басқару міндеті. Әр түрлі деңгейде басқару процестерінің күрделілігіне қарамастан Д.Н.Бобрышев осы категорияға басқару процесіне жалпы анықтама берді. Басқару процесі-бұл шешімді шығаруды, қабылдауды қабылданған шешімді орнындалуы жөніндегі жұмыс барысын үйлестіруді, қабылданған шешімнің орындалуын бақылауды бірізділікпен жүзеге асыру. Бұл анықтама басқару процесінің мазмұнын да ашады.

Басқару мәселесіне алғаш көңіл бөлу 1911 ж байқалды. Сол кезде Ф.Тейлор өзінің «Ғылыми менеджмент» деген кітабын жариялады. Міне оы кезден бастап басқару ғылыми зерттеудің жеке саалсы ретінде танылды. Бұл концепция ХІХ ғ орта тұсынан бастап ХХ ғ 20 ж дейінгі ұзақ кезеңде дамыды. Басқару ісінің өзі ұйымдастырудың дамуын және табыстылығына елеулі ықпал ететіндігі туралы идея тұңғыш рет Америкада п/б. Бұған себеп ХХ ғ басында адамдардың шыққан тегіне, ұлтына қарамастан өзінің білімі мен ақыл ойын көосете алатын бірден бір мемлекет АҚШ болды. Млн/даған еуропалықтар өз өмірін жақсарту мақсатында ХІХ ғ Америкаға қоныс аударып бизнестің, басқарудың алуан түрлі ролін атқара алатын еңбекқор адамдардан жұмысшы күшінің аса көп қорын жасақтады. Осындай және басқа да факторлар ірі салаларды ірі кәсіпорындардың п/болуына әсер етті.

Негізінен басқарудың тарихы осыдан 4000 жылдай бұрын Египеттіктердің жазбаша ескерткіштерінде басқару туралы әңгіме болды. Онда Егер сен басшы болсаң байсалды бол деген сөздер бар. Еңбекті басқару проблемасына гректер де көңіл бөлді. Сократ, Платон басқаруды іс әрекетті ерекше саласы ретінде қарастырды. Ресейде лді және өндірісті басқарудың бірқатар маңызды идеясы І петрмен байланысты. Бұл мемл/ң биліктің және терең экон/қ өзгерістің бірқатар реформасын жүзеге асырды. Ғылыми басқару қозғалысы АҚШ тан тыс жерлерде Германияда Англияда Францияда Швецияда ж/е басқа да еуропалық елдерде кеңінен мәлім болды. Мұның өзі оларды басқару, ғылыми басқару, рационализация, еңбекті ғылыми ұйымдастыру және тағы басқа аттармен жарияланды.