1. .Къыскъартылгъан беян язынъыз.

2. Зийнеддин эфендини багъышламакъ мумкюнми? Муляазанъызны метинге кирсетинъиз.

76. Дженкчи достуны эп арай

Биз бу аджайип манзара къучагъында бир афта раатланмакъ ниетинде эдик. Лякин дёртюнджи куню саба чантамызда къалгъан сонъки бир коше отмекнен бир баш сарымсакъны болюшип, чокъракъ башында отурып ашагъан сонъ, кери къайтмакъ къарарына кельдик.

– Анавы дереден кечип кетейик, якъынджа олур, – дедим Эреджепке.

– Санки сен бу орталыкъларда юрьген эдинъ де, кестирме ёл нереден экенини билесинъ.

– Корюнип тура да, къаршымыздаки дагънынъ сагъ янындан тырмашып, мында кельген эдик. О къадар ерни айланып юрьгендже, гаса-гас этип, бу дереден дос-догъру энишке барып чыкъайыкъ. Андан ёл баш-ашагъы кете.

Эреджеп итираз этмеди, ве биз яваш-яваш дереге тюштик. Уйле маалинде дере бизни кениш бир яйлагъа алып чыкъты. Озен артыкъ шувулдамай, сакин-сакин акъа эди. Юзюкъоюн ятып, онынъ буз киби сувундан тоя-тоя ичтик, бет ве боюнларымызны, араретли кокюсимизни сылаттыкъ. Анълы оларакъ ачыкъ авада ёлумызны шашыргъанымыз ичюн бири-биримизге джанымыз агъармады ве биз, къарар эсабы, анги тарафкъа кетмек кереклигини бильгенимиз ичюн, куньдогъушкъа къаршы адымладыкъ. Ёлумызны эппйи шашыргъанымызны бираз кечче анъладыкъ. Лякин бу ёнелиштен башкъа бир тарафкъа бурулмадыкъ, чюнки бурулсакъ, ёлумызны даа бетер шашыраджагъымыз белли эди. Шимди бизге энъ эсасы таш ёлгъа чыкъмакъ керек. Оны тапсакъ, анги тарафкъа кетеджегимизни билемиз.

Акъшам олаята эди. Узакътан машина сеси эшитильди. Сес эп якъынлашты, якъынлашты да, сонъра кене узакълашты. Биз азачыкъ сагъгъа бурулып, сес якъындан эшитильген тарафкъа юрьдик ве он-он беш дакъкъадан сонъ гурь тереклер арасында узун бойлу, чалбаш бир адамны расткетирип, севиндик. О, башыны ашагъы эгип, негедир дикъкъатнен бакъып тургъаны ичюн, бизим онъа якъынлашкъанымызны дуймай къалды.

– Селям алейкум.

– Алейкум селям, йигитлер. – Алтмыш яшларындаки адамнынъ ойчан чересинде тебессюм пейда олды.

– Мында не арайсынъыз? Бир шей джойдынъызмы ёкъса? – деп сорадым мен.

– Джойгъан эдим, къардашым.

– Не джогъан эдинъиз?

– Бир достумны.

Эреджеп ве мен онынъ джевабына тааджиплендик. Чалбаш адам исе кенарлары омрагъан ичини от-олен баскъан узун бир чукъургъа бакъып тура эди. Дерсинъ, о энди бизни унуткъан, бельки ичинден: «Ёлджу ёлуна ярашыр, манъа кедер этмей, сеферинъизни девам этинъиз», – дегендир. Омузыма таянып тургъан Эреджеп яваштан къулагъыма фасылдады:

– Ашагъыда таш ёл корюне, юрь, кетейик.

– Ашыкъма.

Чалбаш адам мени меракъландыра эди. Эреджеп буны дуйса керек, меселени тездже чезмек ичюн лафны менден огюне ачты.

– Эмдже, бу ер адам джоюладжакъ ерге бенъземей де, ёлнынъ кенары.

– Э, шимди ойле, амма дженк йыллары... (384 сёз).

Р. Алиден

1. Къыскъартылгъан беян язынъыз.

2. Дженкчининъ икяесини девам этип, метинни тамамланъыз.

77. Ана севгиси

Дюньяда инсанлар озь бахытларыны чокъ чешит ёлларнен тапалар. Озь балалыгъыны, анасы-бабасы, тувгъанлары янында кечиргенлери, озьлерининъ бахытлы я да бахытсыз олгъанлары акъкъында бир вакъыт ойланмайлар чюнки олар ичюн таяма олгъан, эр бир истеклерини ерине кетирген ве эр шейден къорчалагъан ана бар; ананъ олгъанда, неден къоркъаджакъсынъ?

Ойле вакъытларда бир куню келип, ана-бабанъдан айырыладжагъынъа да инанмакъ истемейсинъ. Омюрлюк шай, гъам-къасеветсиз яшарсынъ, деп беллейсинъ. Лякин кимерде ич умют этильмеген фаджиалар инсанларгъа озь аятлары ичюн сонъки кучюни къойып, курешмеге меджбур эте. Мына ойле курешлерден гъалип чыкъкъанлар яшайышнынъ къадрини биле, нафиле ерде озь такъдирлерине шикяет этмеге севмейлер...

Неврузчыкънынъ гъамсыз, къаарьсиз яшайышы пек тез битти, онъа эйи къальпли, саф юрекли адамлар къол узаттылар, олюм панджасындан къуртардылар, зорлукъларны енъип, озюне бахытлы омюр къурмагъа да ярдым эттилер...

Неврузчыкъ, озюни бильгенден берли, ич де ачлыкъ азабындан къуртулып оламады. Юкъусында биле ачлыкъ оны раат быракъмай, о, агъыр хаста киби, къыйналып нефес ала, чапалана; чешит тюшлер коре эди.

Эм онынъ тюшлери де земаневий балаларнынъ тюшлерине бенъземей. Азырки вакъытта бизим балаларымыз тюшлеринде кобелек, тавшанчыкълар, оюнджакълар корьселер. Неврузчыкъ козюни юмгъанда, анасынынъ эрте танъда алып кельген паёкларыны – къара отмекни коре, эки элинен онъа япыша, лякин ашап оламай, илле бир шейлер кедер эте, ашайджакъ отмеги ёкъ олып кете.

Чекишип уянгъан сонъ, ачлыкъ оны даа зияде къыйнап башлай, тап сонъуна чыдаялмай, анасыны уянтып, агълавукъ сеснен:

– Анам, ач олдым, ашамакъ истейим, — дегенде, ананынъ юрегине пычакълар урула. Бирден-бир сабийини, къуш киби баласыны биле, ашатып, тойдурып оламагъанына ынджына, къаарьлене, озюни тутамай козьяшларына богъула.

Аналар... Бизлер омрюмизде ич бир вакъыт аналарымызнынъ бизлерге япкъан эйиликлерини одеп оламаймыз, ялынъыз йыллар кечип, озюмиз аиле саиби олгъан сонъ, о гъайыпнынъ агъырлыгъыны ис этемиз.

Инсан бир шейден абдыраса, къоркъса: «Вай! Анам!», – деп озю дуймай багъырып йибере. Яни шу сёзлернен озюни сакълагъан киби ола, шу озь-озьлюгинден айтылгъан сёзлер хавфлы дакъкъаларда адамгъа биринджи таянч, имдат олалар.

Дженк мейданында да шай ола. Эсли-башлы, кучьлю адамлар, беденини сыджакъ якъыджы къуршун, сюнгю я да шрапнель тешкенде, ерге йыкъылмаздан эвель:

– Ана, анам, аначыгъым! – деп, омрюнинъ сонъки саниелеринде аналарынен олалар... Я да сувукъ афатлы къыштан сонъ баарь кунешинден джанлангъан топракъ ешиль къадифеге орьтюльгенде, эвде отуралмай, азбаргъа чыкъып, сонъки баарь ягъмурларынен ювулгъан мавы кокни, этрафта уянгъан аятны корьгенде, къуванчынъ ичинъе сыгъмагъан вакъытта акълынъа кене де ананъ келе, чюнки энъ азиз дуйгъуларынъны онынънен болюшмек истейсинъ... (386 сёз).

Дж. Аметовдан