1. Муэллифнинъ услюбини сакъламагъа тырышып, тафсилятлы беян язынъыз.

2. Йыр севмеген адам бармы экен? Бу акъта муляазанен метинни кенишлетинъиз.

51. Аджыджы элем

Буюк байрам... Дженк биткен!.. Гъалебе!..

Мен шу ань анамны ойладым. О эшиткен экенми, аджеба? Эшитмеген олса, даа яхшы!..

Бабамны башта озюм къаршылап алырым. Эгер бабамнынъ къолундан тутып, апансыздан босагъадан берабер келип кирсек — ана къуванч къайда олур!.. Догъру станциягъа чалмалы! Дакъкъасы паалы. Бабамнынъ кокреги орденге толудыр. Мен билем о манъа бирисини берир. О, мектюплеринде де анамнен экимиз ичюн, Ватанымыз ичюн ич бир шейни, атта джаныны биле аямайджагъыны яза эди. Орталыкъны къаранлыкъ баса башлады. Тереклернинъ арасындан телюкели бир шатырды эшитильди. Насылдыр бир къуш дерсинъ, агълагъан киби къычырып, къанатларыны шапылдатты. Мен энди къоркъа башладым. Артыма къайтайыммы экен, сонъ къайткъанда адашмаммы экен? Эр алда эп огге, узакъта ара-сыра корюнген электрик ярыкълары бетке кетем. Бираздан огюмде ат адымлары эшитильди ве атлынынъ кольгеси корюнди. Онъа ёл берип четке чекильдим.

– Къайда, огълум? – деп сорады атлы, атыны токътатып. Мен бизим почтальонны таныдым.

– Станциягъа! – дедим мен. – Бабамны къаршыламагъа! Я дженк битти де? Эшитмединъизми? Энди эр кес эвлерине къайтаджакъ! Почтальон тишлеринен дудагъыны сыкъып, сийрек чот сакъалыны сыйпады.

– Мен шимди станциядан келем. Бугунь энди поезд олмайджакъ, – деди о эеджанлы давушнен. – Кель, огълум, биз эвге къайтайыкъ. Ананъ анда сени къыдырып шайтанлы олгъандыр.

– Сенинъ ананъа мен бугунь мектюп кетирдим. Бельки мектюм бабанъдандыр. Къачан къайтып келеджегини яздыр? Юрь, кетейик! – О эгилип манъа къолуны узатты.

Мен чапып онынъ къолуна япышкъанымнен, атнынъ терли аркъасында пейда олгъаным бир олды.

Анам исе бутюн къышлакъны айланып чыкъкъан, мени тапамай ве даа къайда къыдыраджагъыны бильмей янъычыкъ эвге кельген. Ат тапырды котерип, биз отургъан эвнинъ огюнде токътады.

Абдырап, къабаргъан сачларыны къолларынен тюзете-тюзете, къапугъа чыкъкъан анама почтальон: «Мына, оджапчем, алынъыз йигитинъизни», деди де, яваштан мени ат устюнден тюшюрди. Мен анамнынъ сачларыны тарамай, тюзетмей бойле юрьгенини ильки сефер корьдим. О, эр вакъыт сачларыны эки къалын сач этип оре ве къаталакълап ерлештире эди. Бу анамны пек дюльбер косьтере ве мен онъа алышкъан эдим... Анам мени сёгер, деп къоркъкъанымдан, башымны ашагъы алып, онынъ янына бардым. Анам исе, терен кокюс кечирип, меним башымны сыйпады. Сонъ, яныма чёкти де, мени къучакълап, багърына басты — анамнынъ юреги «дук-дук» ургъаныны, янакъларынынъ сылакъ олгъаныны дуйдым (328 сёз).

Э. Амиттен

1. Муэллифнинъ услюбини сакълап, беян язынъыз.

2. «Дженк битти, амма онынъ къалдыргъан терен яралары инсанларнынъ юреклеринде эп сызламакъта...». Фикирни девам этинъиз.

52. Муса джалиль

Муса Джалиль – асырымыз тарихына, Улу Ватан дженки йылларнамесине шанлы янъы ибаренен – Къараман шаир намынен язылгъан сима. Къазан шеэрининъ бир эмекчи аилеси муитинден ёл алгъан атешин яшлыкъ шаири эди. Фашист къашкъырлар юртумызгъа далгъанда, яш шаир ильк даветнен алевли фуртуналар джебэсине кетти. Себатлы юреги ве эрлигинен элине силя алды…

О, къызыл аскерлернинъ рота сиясий ребери, фелякетли чарпышувлар ёлларыны элинде автомат тюфеги, къойнунда – юреги устюнде шиирлер дефтеринен кечти. Яш командир Муса Джалиль дженкте токъталыш саатлеринде, сефер куньлеринде тувгъан Ватанны федакяр къорчалавгъа рухландыргъан, джанавар баскъынджыларгъа окели нефретлер къайнаткъан кескин шиирлер язгъан, аскерлерге араретнен окъугъан. Онынънен джебэде достлашкъан, даима ян-янаша ярдымджы ёлдашы олгъан Зинур Ахмадеев озь хатыравында аля теляшнен шай дей:

– Къутурмыш вахшийлернен Волохов джебэсинде амансызджа котеклешкен куньлеримизде Муса шиирлер дефтерлерини багърына къойып, автоматыны юкъары котерип, джесаретли аскерлерни илери чагъырып, озю огге чапкъанда, душманларгъа къаршы бизнен бирге интикъам атешлери уджюмлерине шу арбий шиирлер де кете эдилер… Мукъаддес акъикъаткъа инамлы шаир дешетли, агъыр дженк ичинде биле бизим буюк Гъалебеге мытлакъа иришеджегимизни телькъинлеп айта, гитлерджилернинъ маскъараджа магълюбиетке огърайджакъларыны текрарлай эди эп… Эй-ат, чокъ языкъ ки, 1942 сенеси джебэде вазиетимиз мушкюллешкен бир вакъытта Муса ана юрткъа садыкълыкъ, эрликке давет, кельмешек истиляджыларгъа лянетлер ягъдыргъан сатырларнен отькюр шиирлерни Волохов батакъларында джойды… – деп анъа татар кедайнынъ досту.

Сонъра, табирленильмез чыкъымсыз фена алда, Муса, Зинур ве бир болюк аскерлер душман сарымында къалып, гъафлет эсирге тюшкенлерини, инсан даянмаз фашизм чемберинде – къатий изолирленген къапавлы Вустрау лагеринде бир секцияда ян-янаша азап чеккенлерини Зинур Ахмадеев унутып оламай. Шу фаджиалы олюм джеэннеминде совет шаири ильк куньлерден башлап джеллятларнынъ вахший къылынувларына баш эгмеген, тюрлю арбий эсирлери арасында шиирлерини эзберден таркъаткъан. Буны дуйгъан «эсэсчилер» Мусаны дераль Германиянынъ Моабит зинданына ташлагъанлар. О, мында да къойнунда лагерьден сакълы къалгъан тюрлю кягъытлардан индже тельнен дефтер тиккен, «Моабит дефтери» бойлеликнен эльде этильген. Дженкявер Къараман Муса Джалиль «Моабит дефтери»нен къанлы эдебият ве ольмезлик шуретине кирди.

Йигит шаир, ватанпервер, бир йыл девамында джеллят котерген балта астында булунып, озюни олюм къоркъусындан юксек тутты.

Онынъ ады даима яшай. Муса Джалильнинъ шиириети къардаш халкъларнынъ, джианда бир чокъ тиллерге терджиме этильген. (328 сёз)

Р. Мураддан