§1. Агульнаўжывальная лексіка 31

§2. Лексіка абмежаванага ўжывання 32

1. Выпішыце са сказаў выдзеленыя словы, вызначце сфе­ру іх выкарыстання. 38

4. Прачытайце сказы, выпішыце дыялектызмы, растлу- мачце іх значэнне. Вусна замяніце дыялектызмы агульнаўжы- вальнымі словамі. 41

5. Спішыце сказы. Падкрэсліце дыялектызмы і вызначце іх віды. 41

8. Прачытайце. Назавіце жарганізмы. Адзначце, для мовы якой сацыяльнай групы людзей яны характэрны. 43

9. Спішыце. Падкрэсліце жарганізмы, вызначце функцыю гэтых слоў у тэксце (характарыстыка героя, розных прадметаў і з'яў, сацыяльнага асяроддзя, выражэнне пазіцый аўтара). 43

10. Дайце характарыстыку лексікі дадзенага тэксту. Выз- начце значэнне выдзеленых слоў шляхам падбору сінонімаў з агульналітаратурнай мовы. 43

13. Выпішыце з тэксту: а) вузкаспецыяльную лексіку, б) тэрміналагізаваныя словы і словазлучэнні, в) агульнаўжы- вальную лексіку. 45

14. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Выпішыце словы спецыяльнай лексікі. У чым адрозненне паміж выпіса- нымі словамі і словамі агульнаўжывальнай лексікі? 46

БЕДДРУСКДЯ НАВУКОВАЯ ТЭРМІНАДОГІЯ 47

§1. Прадмет і задачы беларускай навуковай тэрміналогіі, яе месца ў сістэме беларускай мовы 47

§2. Гісторыя развіцця беларускай навуковай тэрміналогіі 49

§ 3. Лексіка-семантычная характарыстыка тэрміналогіі 52

3.3. Сінанімія, дублетнасць, варыянтнасць 56

§4. Структурная характарыстыка тэрмінаў і асноўныя спосабы іх утварэння 59

§5. Характарыстыка тэрміналогіі паводле паходжання 67

нямецкай мовы: гештальт; 68

§6. Лексіка-граматычная характарыстыка тэрміналогіі 70

1. Прачытайце «Прадмову» да чацвёртага выпуска «Бела- рускай навуковай тэрміналогіі» (Мн, 1923). На аснове якой лексікі і якім шляхам адбывалася фарміраванне тэрміналогіі псіхалогіі? 74

23. Падзяліце тэрміны на марфемы і ўкажыце іх значэнне ў прыведзеных іншамоўных тэрмінах. 81

24. Перакладзіце тэксты. Падкрэсліце тэрміны і параўнайце іх з адпаведнікамі рускай мовы ў плане вымаўлення і правапісу. 81

25. Карыстаючыся слоўнікамі, прыведзенымі ў канцы пад- ручніка, выпішыце тэрміны розных часцін мовы (па 5 прык- ладаў) і ахарактарызуйце іх граматычныя асаблівасці. 82

26. Прачытаце тэкст, выпішыце тэрміны-словы (па 2-3 прыклады на кожную часціну мовы). Зрабіце вывады адносна частотнасці тэрмінаў розных часцін мовы? 82

РАЗДЗЕЛ 4 ЛЕКСІКАГРАФІЯ. ТЭРМІНАГРАФІЯ §1. Паняиие «лексікаграфіі» і «тэрмінаграфіі» 85

§2. Будова слоўнікавага артыкула, сістэма стылістычных і граматычных памет 86

§ 3. Тыпы слоўнікаў 87

РАЗДЗЕЛ 5 96

СТЫЛІСТЫКА. 96

АСАБЛІВАСШ НАВУКОВАГА СТЫЛЮ 96

§2. Характарыстыка фуншыянальных стыляў беларускай мовы 97

§ 3. Навуковы стыль беларускай літаратурнай мовыі 99

2. Прачытацейце тэкст. Якія вобразныя сродкі і з якой мэ- тай ўжыты ў тэксце. Вызначце тып і стыль тэксту. 114

3. Прачытайце тэксты. Вызначце, да якога стылю яны на- лежаць. Аргументуйце свой адказ. 114

4. Прачытайце тэкст. Вызначце асноўныя лексічныя асаб- лівасці навуковага стылю. 116

5. Прачытайце тэкст. Вызначце асноўныя марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю. 116

9. Перакладзіце тэксты на беларускую мову. Вызначце лек- січныя, марфалагічныя і сінтаксічныя асаблівасці навуковага стылю. 117

РАЗДЗЕЁ 6 119

АФІйЫЙНА-ДЗЕЛАВЫЯ ДАКУМЕНТЫ І ПАПЕРЫ 119

§1. Паняиие дакумента. 119

Класіфікайыя і рэквізіты дакументаў 119

§2. Асноўныя патрабаванні да афармлення афіцыйна- дзелавых папер і асаблівасці мовы дакументаў 121

§3. Апісанне афармлення некаторых афіпыйна-дзелавых дакументаў 122

РАЗДЗЕЛ 7 128

ТЭОРЫЯ І ПРАКТЫКА ПЕРАКДАДУ НАВУКОВЫХ ТЭКСТАУ 3 РУСКАЙ МОВЫ НА БЕДАРУСКУЮ 128

§1. Змест паняцця «пераклад» 129

§2. Прыёмы перакладу з рускай мовы на беларускую 130

1. Перакладзіце тэксты. Вызначце асноўныя адрозненні паміж рускай і беларускай мовамі ў галіне фанетыкі і правапісу. 135

2. Перакладзіце тэксты. Прачытайце спачатку тэкст на рускай мове, а затым на беларускай. Укажыце віды трансфар- мацый, якія былі выкарыстаны ў працэсе перакладу. 137

3. Перакладзіце тэксты. Адзначце несупадзенне граматыч- ных форм слоў розных часцін мовы ў адной і другой мовах. 138

4. Перакладзіце тэксты. Якімі прыёмамі перакладу вы ка- рысталіся? 138

5. Перакладзіце тэксты. Вызначце віды трансфармацый, якія атрымаліся пры перакладзе. 139

6. Перакладзіце тэксты. Падкрэсліце сказы з марфалагіч- нымі трансфармацыямі прамой лініяй, а з сінтаксічнымі транс- фармацыямі - хвалістай. 139

7. Перакладзіце тэксты. Адзначце, які з прыёмаў перакла- ду вы выкарыстоўвалі часцей? 141

ТЭКСТЫ ДЛЯ САМАСТОЙНАГА ПЕРАКААДУ 142

КАРОТКІ РУСКА-БЕЛАРУСКІ САОУНІК ТЭРМІНАУ АЭФЕКТААОГІІ 156

КАРОТКІ РУСКА-БЕЛАРУСКІ САОУНІК ТЭРМІНАУ ПСІХААОГІІ 187

о 198

КАРОТКІ РУСКА-БЕЛАРУСКІ СЛОЎНІК ТЭРМІНАЎ ПЕААГОГІКІ 214

РЭКАМЕНДАВАНАЯ АІТАРАТУРА 251

Асноўная 251

Дадатковая 251

Слоўнікі 255

СПІС УМОЎНЫХ СКАРАЧЭННЯЎ 256

ЗМЕСТ 259

Вучэбнае выданне

ЛАПКОЎСКАЯ Алена Мікалаеўна

БЕЛАРУСКАЯ МОВА (ПРАФЕСІІЙАЯ ЛЕКСІКА)

Вучэбны дапаможнік

Рэдактар Н.М. Красніцкая Камп'ютарная вёрстка: М.І. Верстак Дызайн вокладкі: В.В. Канчуга

Падпісана да друку 2009. Фармат 60х84/16. Папера афсетная. Рызаграфія. Гарнітура Таймс. Ум.-друк.арк. 15,81. Ул.-выд.арк. .14,76. Тыраж 250 экз. Заказ

Выдавец і паліграфічнае выкананне: Установа адукацыі «Гродзенскі дзяржаўны універсітэт імя Янкі Купалы». ЛВ +»02330/0549484 ад 14.05.2009. ЛП +> 02330/0494172 ад 03.04.2009.

Завулак Тэлеграфны, 15а, 230023, Гродна.

²⁰ Даннленко, В.П. Русская термннологня: Опыт лпнгвпстпческого оппсанпя / В.П.Данпленко. - М., 1977. - С.44.

1 Гл.: Беларуская мова: Энцыклапедыя / пад рэд. А.Я.Міхневіча. —Мінск: БелЭН, 1994. - С. 383.

Сцяцко, П.У. Слоўнік лінгвістычных тэрмінаў / П.У.Сцяцко, М.Ф.Гуліцкі, Л.А.Антанюк. - Мінск: Выш. школа, 1990. - С.83.

2 Оканне - фанетычная з'ява, пры якой галосныя [о] і [а] пасля цвёрдых і зацвярдзелых зычных у першым складзе перад націскам адрозніваюцца.

Беларуская мова: Энцыклапедыя / пад рэд. А.Я.Міхневіча. - Мінск: БелЭН, 1994. - С.174.

3 Гл.: Сямешка Л.І. Беларуская мова: вучэбны дапаможнік. — Мінск: Сучас- нае слова, 1999. — С.5—9.

4 Глоса - заўвага перапісчыка на полі рукапісу або непасрэдна ў тэксце як сродак тлумачэння незразумелага слова або мясціны (Сцяцко, П.У. Слоўнік лінгвістычных тэрмінаў / П.У.Сцяцко, М.Ф.Гуліцкі, Л.А.Антанюк. - Мінск: Выш. школа, 1990. - С.38.).

Прыточнікі - заўвагі перапісчыка, якія падаваліся ў канцы рукапісу, дадава- ліся, «прытачваліся» да яго.

5 Гл.: Красней, В.П. Пошукі прынцыпаў і шляхоў выпрацоўкі беларускай нацыянальнай тэрміналогіі ў 20-х гадах / В.П.Красней // Беларуская мова. - Мінск, 1985. - Вып.13. - С.38-40.

6 Прадмова // Тэрміналагічны зборнік «85-86». - Мінск: Навука і тэхніка, 1990. - С. 3.

7 Гарэцкі, Р. Беларуская навуковая тэрміналогія - важны кірунак у нацыя- нальным адраджэнні / Р.Гарэцкі // Праблемы беларускай навуковай тэрміналогіі: Матэрыялы Першай нац. канф., Мінск, 4-6 мая 1994 / ТБМ імя Ф.Скарыны. - Мінск, 1995. - С. 12.

8 Красней, В.П. Аб сінонімах, дублетах і варыянтах у тэрміналогіі / В.П.Крас- ней // Веснік БДУ. Сер.4. - 1995. - №1. - С.27.

Внноградов, В.В. Основные тнпы лекспческпх значенпй слов / В.В.Впног- радов // Вопросы языкознанпя. - 1953. - №» 5. - С. 6.

9 Мацюк, Г.П. Про термінологізацію однннць загальновжнваноі лекснкн / Г.П.Мацюк // Мовазнавство. - 1984. - № 5. - С. 69.

Петров, А.А. Семантнка научных термннов / А.А.Петров. - Новоснбнрск, 1982. - С.74.

10 Антанюк, Л.А. Беларуская навуковая тэрміналогія: Фарміраванне, струк- тура, упарадкаванне, канструяванне, функцыяніраванне / Л.А.Антанюк. - Мінск:

11 Лотте, Д.С. Вопросы запмствованпя п упорядоченпя пноязычных термп- нов п термпноэлементов / Д.С.Лотте. — М., 1982. — С.108.

12 Станкевіч, А.А. Лексіка грэка-лацінскага паходжання ў сучаснай беларус- кай мове. ДКН / А.А.Станкевпч. - Гомель, 1975. - С.124-125.

131. Азначце прадмет і сфармулюйце задачы беларускай навуко- вай тэрміналогіі.

Першапачаткова тэрмін «энцыклапедычны слоўнік» ужываўся як сінонім да тэрміна «энцыклапедыя».

14 Сцяцко, П.У. Слоўнік лінгвістычных тэрмінаў / П.У.Сцяцко, М.Ф.Гуліцкі, Л.А.Антанюк. - Мінск: Выш.школа, 1990. - С.141.

15 Баллн, Ш. Французская стнлнстнка / Ш.Баллн. - М., 1961. - С. 144.

16 Гл.: Мнтрофанова, О.Д. Язык научно-техннческой лнтературы / О.Д.Мнт- рофанова. - М.: Нзд-во МГУ, 1983. - С. 30-31.

¹ Прыклады кампазіцыйнай структуры навуковых тэкстаў прыводзяцца ў §5. Асноўныя жанры навуковай літаратуры.

17¹ Узоры афармлення некаторых афіцыйна-дзелавых папер размешчаны ў да- датку, у канцы дапаможніка.