27.2 Зиян келтірілгені үшін жауаптылықтың кейбір түрлері

Қажетті қорғану жағдайында келтірілген зиян, егер оның шегінен асып кетпесе өтеуге жатпайды.

Аса қажетті жағдайда, яғни зиян келтірушінің өзіне немесе басқа тұлғаларға қатер туғызатын қауіпті жою үшін келтірілген зиян, егер бұл қауіпті осы жағдайларда өзге құралдармен жою мүмкін болмаса, оны зиян келтірген тұлға өтеуге міндетті. Мұндай зиян келтірілген мән-жайларды ескере отырып, сот оны өтеу міндетін зиян келтіруші мүддесіне іс-әрекет жасаған үшінші бір тұлғаға немесе үлестік тәртіппен осы үшінші тұлға мен зиян келтірушіге жүктеуі, сондай-ақ үшінші тұлғаны да, зиян келтірушіні де зиянды өтеуден толық немесе ішінара босатуы мүмкін.

Заңды тұлға немесе азамат өз қызметкері келтірген зиян үшін жауапты.

Мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, сондай-ақ олардың лауазымды адамдары келтірген зиян мемлекеттік қазына есебінен өтеелуге тиіс.

Анықтау, алдын ала тергеу, прокуратура және сот органдарының заңсыз іс-әрекеттерімен келтірілген зиян мемлекет есебінен өтеледі.

Он төрт жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін олардың ата-анасы (асырап алушылары), қорғаншылары жауап береді.

Он төрт пен он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар келтірген зиян үшін олар дербес жауап береді. Егер олардың зиянды өтеу үшін мүлкі болмаса немесе жеткіліксіз болса олардың ата-анасы (асырап алушылары), қамқоршылары (қосымша) жауап береді.

Ата-ана құқықтарынан айырылған ата-аналардың кәмелетке толмағандар келтірген зиян ата-ана тәрбиесінің салдары екені анықталса, мұндай ата-анаға сот ана-аналық құқықтарынан айрылғаннан кейінгі үш ішінде жауаптылықты жүктеуі мүмкін.

Әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат келтірген зиян үшін кінәлі болса оның қорғаншысы немесе оған қадағалауды жүзеге асырауға міндетті ұйым өтейді.

Әрекетке қабілеттілігі шектеулі деп танылған азаматтың спирт ішімдіктерін немесе есірткі заттарды пайдалануы негізінде келтірген зиян үшін осы азаматтың өзі жауап береді.

Өз іс-әрекетінің мәнін түсіне алмаған немесе өзіне-өзі ие бола алмайтын жағдайда зиян келтірген әрекетке қабілетті азамат, сондай-ақ он төрт жастан он сегіз жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар өздері келтірген зиян үшін жауап бермейді. Егер азамат спирт ішімдіктерін немесе есірткі заттарды пайдалануы негізінде өзін осындай күйге жеткізіп зиян келтірсе жауаптылықтан босатылмайды.

Қызметі айналасындағылар үшін жоғары қауіптілікпен байланысты заңды тұлғалар мен азаматтар (көлік ұйымдары, өнеркәсіп орындары, құрылыстар, көлік құралдарының иелері және т.б.) егер зиян дүлей күштердің немесе жәбірленушінің теріс пиғылының салдарынан пайда болғанын дәлелдемесе, жоғары қауіптілік көздері келтірген зиянды өтеуге міндетті.

Бірлесіп келтірілген зиян үшін бір жоғары қауіптілік көзі иесінің екінші жоғары қауіптілік көзі иесіне келтірген зиянын, кінәлісі өтейді.

Жоғары қауіптілік көзі иесі кінәсінен оған зиян келтірілсе зиян өтелмейді.

Жоғары қауіптілік көздері иесінің екеуі де кінәлі болса, әрқайсысының кінәсінің дәрежесіне қарай зиян өтеледі. Олардың кінәсінің дәрежесін белгілеу мүмкін болмаған кезде жауаптылық олардың арасында тең бөлінеді.

Зиян келтіруде тараптардың кінәсі болмаған кезде олардың бірде-біреуінің зиянды өтеуді талап етеуге құқығы жоқ.

Бірлесіп зиян келтірген тұлғалар жәбірленуші алдында ортақтасып жауап береді. Сот жәбірленушінің арызы бойынша және оның мүдделері үшін бірлесіп зиян келтірген тұлғаларға үлестік жауаптылық жүктеуге құқылы.

Мүліктік зиянды өтеу туралы талапты қанағаттандыра отырып, сот істің мән-жайына сәйкес зиян үшін жауапты адамды келтірген зиянды толық өтеуге немесе оны заттай өтуеге (тегі мен сапасы нақ сондай зат беруге, бүлінген затты жөндеуге және т.б.) міндеттейді.

Мүліктік зиянды өтеу әдісі табиғи немесе өтемақы күйінде жүзеге асырылуы мүмкін.

Зиян өтеу мөлшерін азайту немесе бас тартуға байланысты жәбірленуші кінәсі есепке алынады (мысалы, өрескел абайсыздығы). Жәбірленушінің теріс пиғылы салдарынан пайда болған зиян өтеуге жатпайды. Азаматтың өмірі мен денсаулығына зиян келтірілген жағдайда зиянды өтеуден толық бас тартуға жол берілмейді (ҚР АК 935 бабының 3 тармағы).

Жәбірленушінің кінәсі қосымша шығындарды (кіріс, емделуге, қосымша тамақтануға, протез салғызуға және т.б.) өтеу кезінде, азаматтық қайтыс болуы салдарынан залал шеккен адамдарға зиянды өтеу кезінде, сондай-ақ жерлеуге жұмсалған шығындарды өтеу кезінде ескерілмейді. Зиян келтірушінің мүліктік жағдайы да есепке алынады.

27.3 Азаматтың өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу

Азаматқа жарақат немесе денсаулығына өзгедей зақым келтірілген кезде жәбірленуші жоғалтқан, онда болған немесе анық иелене алатын табыс (кіріс), сондай-ақ денсаулыққа зақым келтіруден туындаған шығындар (емделуге, қосымша тамақтануға, дәрі-дәрмектер сатып алуға, протез салғызуға, бөгде адамның бағып-күтуіне, санаторий-курорттық емделуге, арнайы көлік құралдарын сатып алуға, басқа мамандыққа даярлауға және т.б.), егер жәбірленуші көмек пен күтімнің осындай түрлеріне мұқтаж және оларды тегін алмайды деп танылса, өтеуге жатады.

Жоғалтқан табысты (кірісті) анықтау кезінде жарақаттануына немесе денсаулығына өзге де зақым келтірілуіне байланысты жәбірленушіге тағайындылған мүгедектік бойынша жәрдемақы, денсаулығына зиян келтірілгенге дейін де, одан кейін де тағайындалған басқа да жәрдемақы түрлері, сондай-ақ зейнетақы төлемдері өтеу есебінен қосылмайды. Зиянды өтеу есебіне жәбірленушінің денсаулығы зақымданғаннан кейін алатын табыс та есептелмейді.

Жоғалтылған табыстың (кірістің) құрамына негізгі жұмыс орны бойынша да, сондай-ақ қоса атқаратын жұмысы бойынша да, еңбек және азаматтық-құқықтық шарттар бойынша еңбекақы төлеудің жеке табыс салығы салынатын барлық түрлері кіреді.

Уақытша еңбекке қабілетсіздік және жүктілік пен босануға байланысты демалыс кезеңі үшін төленген жәрдемақы есептеледі. Кәсіпкерлік қызметтен алынатын кірістер, сондай-ақ авторлық қаламақы жоғалтылған табыстың құрамына кіреді, бұл орайда кәсіпкерлік қызметтен алынатын кіріс салық органы деректерінің негізінде енгізіледі.

Табыстың (кірістің) барлық түрлері салықтар ұсталғанға дейін есептелген сомаларда ескеріледі. Бір жолғы сипаттағы төлемдер (пайдаланылмаған демалыс үшін өтемақылар, жұмыстан босатылған кездегі шығу жәрдемақысы және т.б.) есептелмейді.

Орташа айлық табыс (кіріс) денсаулыққа зақым келтірудің не еңбек қабілетін жоғалту басталардың алдындағы жұмыстың он екі айындағы табыстың (кірістің) жалпы сомасын он екіге бөлу жолымен есептеледі. Зиян келтірілген кезде жәбірленуші он екі айдан аз уақыт жұмыс істеген жағдайда орташа айлық табыс (кіріс) денсаулыққа зақым келтірудің алдындағы нақты жұмыс істелген айларда тапқан табыстың (кірістің) жалпы сомасын осы айлардың санына бөлу жолымен есептеледі. Денсаулықтың зақымдануына байланысты өтелетін зиянның мөлшері он айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс.

Кәмелетке толмаған адамның денсаулығы зақымданған кезде зиянды өтеу мөлшері де он айлық есептік көрсеткіштен кем болмауы тиіс.

27.4 Моральдық зиянды өтеу

Моральдық зиян – жеке және заңды тұлғалардың өзіндік мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы, соның ішінде жәбірленушінің өзіне қарсы құқық бұзушылықтың жасалуы салдарынан басынан кешірген (төзімін тауысқан, уайымға салған) жан азабы немесе тән азабы (қорлау, ызаландыру, қысым жасау, ашуландару, ұялту, түңілту, тән қиналуы, залал шегу), қолайсыз жағдайда қалу және т.б.). Моральдық зиян ақшалай нысанда өтеледі.

Тапсырмалар:

1. Зиян мен залал бір ұғым ба, әлде айырмашылықтары бар ма?

2. Шарттық және шарттан тыс туындайтын міндеттемелер арақатынасы мен айырмашылқтары қандай?

3. Кінәсіз жауапкершілік дегенді қалай түсінесіз, ол мүмкін бе?

Ұсынылатын нормативтік құқықтық актілер мен әдебиеттер тізімі:

1. Сот тәжірибесінде жеке тұлғалардың және заңды тұлғалардың ар-намысы мен абыройын және іскерлік беделдігін қорғау жөніндегі заңдылықты қолдану туралы ҚР Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы № 6 нормативтік қаулысы (Пленумның 1998 жылғы 15 мамырындағы № 5 қаулысымен және 2004 жылғы 18 маусымдағы № 10 нормативтік қаулысымен өзгертулер енгізілген).

2. Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы № 3 нормативтік қаулысы (2003 жылғы 20 наурыздағы № 3 нормативтік қаулысымен өзгертулер мен толықтырулар енгізілген).

3. Басин Ю.Г. Вина как условие ответственности за нарушение обязательства. ГК РК – толкование и комментирование. Выпуск № 2, Алматы, 1997

4. Базарбаев Б.Б. Возмещение морального вреда по законодателству Республики Казахстан. Гражданское законодательство Выпуск № 15, Алматы, 2004

5. Белякова А.М. Гражданско-правовая ответственность за причинение вреда. М., 1986

28 – тарау. Негізсіз баю салдарынан туындайтын міндеттемелер (ҚР АК-ның 953 – 960 баптары)