2.2 Uprawnienia funkcjonariuszy Żandarmerii Wojskowej

W sierpniu 2001 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił Ustawę o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych, w której szczegółowo określono  właściwość, zadania oraz obowiązki i uprawnienia Żandarmerii Wojskowej w Siłach Zbrojnych RP. Można w niej znaleźć także przepisy szczegółowo regulujące zasady współpracy Żandarmerii Wojskowej z innymi podmiotami bezpieczeństwa i porządku publicznego. ŻW prowadzi m.in. działalność prewencyjna, profilaktyczną oraz dochodzeniowo śledczą.

ŻW wykonuje należące do niej zadania na terytorium Rzeczpospolitej Polskiej, jednak może wykonywać te zadania poza jej granicami w stosunku do żołnierzy polskich lub pracowników zatrudnionych w jednostkach wojskowych.

Uprawnienia żołnierzom Żandarmerii Wojskowej nadaje ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. o Żandarmerii Wojskowej i wojskowych organach porządkowych (Dz.U.2001.123.1353 z późn. zm.).

Zgodnie z jej art. 4 ust. 1 żołnierze ŻW mogą podejmować m.in. czynności mające na celu:

1. zapewnianie przestrzegania dyscypliny wojskowej,

2. ochranianie porządku publicznego na terenach i obiektach jednostek wojskowych oraz w miejscach publicznych,

3. ochranianie życia i zdrowia ludzi oraz mienia wojskowego przed zamachami naruszającymi te dobra,

4. wykrywanie przestępstw i wykroczeń, w tym skarbowych, popełnionych przez osoby, o których mowa w art. 3 ust. 2, ujawnianie i ściganie ich sprawców oraz ujawnianie i zabezpieczanie dowodów tych przestępstw i wykroczeń,

5. zapobieganie popełnianiu przestępstw i wykroczeń przez osoby, o których mowa w art. 3 ust. 2, oraz innym zjawiskom patologicznym, a w szczególności: alkoholizmowi i narkomanii w Siłach Zbrojnych,

6. zwalczanie klęsk żywiołowych, nadzwyczajnych zagrożeń środowiska i likwidowanie ich skutków oraz czynne uczestniczenie w akcjach poszukiwawczych, ratowniczych i humanitarnych, mających na celu ochronę życia i zdrowia oraz mienia,

Wskazano również sposoby dokonywania tych czynności. Są to uprawnienia Żandarmerii Wojskowej wobec osób określonych w art.3 ust.2.(sa to przede wszystkim jednostki wojskowe nie cywilne). Do najważniejszych z nich należą:

• Kontrola ruch drogowego

Zgodnie z art. 129 ust.1 Prawa o ruchu drogowym „czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem ruchu na drogach, kierowanie ruchem i jego kontrolowanie należą do zadań Policji”. Uprawnienia jej funkcjonariuszy wymieniono szczegółowo w ust.2(m.in. prawo do zatrzymania pojazdu).

Jednocześnie ust.4 tego przepisu przyznaje wszystkie te uprawnienia policjantów także żołnierzom Żandarmerii Wojskowej, ale tylko odnośnie:

• Kontroli ruchu drogowego w stosunku do kierujących pojazdami Sił Zbrojnych RP

• Kontroli ruchu drogowego w stosunku do żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową kierujących innymi pojazdami

• Kierowania ruchem drogowym w związku z pilotowaniem kolumn wojskowych

Podsumowując: prawo do kontroli ruchu drogowego(w tym zatrzymywania pojazdów) żołnierze ŻW mają tylko i wyłącznie w stosunku do żołnierzy pełniących czynną służbę wojskową, którzy są kierowcami pojazdów(służbowych lub prywatnych).

Tak więc ŻW nie ma prawa do kontroli(a jeśli już ją rozpoczęła, zatrzymując pojazd, to powinna od niej odstąpić) w następujących przykładowych sytuacjach:

1. Po zatrzymaniu pojazdu okazuje się, że kierowcą jest osoba prywatna

2. Po zatrzymaniu pojazdu okazuje się, że co prawda żołnierz jest obecny w pojeździe, ale jest tylko pasażerem)

W razie akcji związanej z ratowaniem życia lub zdrowia albo przywracania zakłóconego porządku publicznego, ŻW może kierować ruchem drogowym do czasu zakończenia akcji lub przejęcia jej przez policje.

• Prawo wydawania poleceń i sygnałów w ramach kierowania ruchem drogowym

Takie uprawnienia przysługują ŻW tylko i wyłącznie podczas zabezpieczenia przemarszu(lub przejazdu) kolumny wojskowej albo w razie akcji związanej z ratowaniem życia. Jednak przed przystąpieniem do wydawania takich poleceń podczas przemarszu, ŻW w miarę możliwości powinna poinformować właściwą terytorialnie jednostkę policji.

• Legitymowanie w celu ustalenia tożsamości

Funkcjonariusze Żandarmerii Wojskowej, w ramach swoich uprawnień mogą legitymować osoby cywilne, ale wyłącznie w przypadkach, kiedy osoba taka jest pracownikiem zatrudnionym w jednostce wojskowej a legitymowanie następuje w związku z zachowaniem się podczas pracy w tych jednostkach bądź w związku z popełnieniem przez te osoby podczas pracy czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary. Legitymowanie może nastąpić także wobec osób, które współdziałały w popełnieniu takiego czynu. Ponadto osoba cywilna może być legitymowana przez ŻW w trakcie pobytu na terenie jednostki lub w obiekcie wojskowym.

• Zatrzymanie w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o postępowaniu karnym

Żołnierze Żandarmerii Wojskowej mają prawo zatrzymać żołnierza, co do którego istnieje uzasadnione podejrzenie, że popełnił on wykroczenie, a zachodzi obawa co do jego ucieczki lub ukrycia albo zatarcia śladów, bądź też nie można ustalić jego tożsamości.

Uprawnionym i nakazanym działaniem ŻW na miejscu przestępstwa jest też zatrzymanie sprawcy, nawet niebędącego żołnierzem.

• Nakładanie grzywien - w drodze mandatu karnego za wykroczenia, na zasadach i w trybie określonym dla funkcjonariuszy Policji

W sytuacji, gdy zostaje stwierdzone popełnienie wykroczenia przez żołnierza i zaistniały wszystkie przesłanki do ukarania, żołnierz ŻW proponuje przyjęcie grzywny w drodze mandatu karnego(w zakresie przewidzianym rozporządzeniem) niezależnie od miejsca popełnienia wykroczenia.

• Przeszukanie osób i pomieszczeń

Żołnierze ŻW, jeśli zostaną wezwani przez organy egzekucyjne do kontroli osobistej- przeszukania, muszą wykonać takie polecenie. Dokonują oni przeszukania odzieży, teczek, waliz i tym podobnym, w stosunku do takich osób jak: żołnierz lub policjant w czynnej służbie, funkcjonariusz Biura Ochrony Rządu, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu itd.

• Dokonanie kontroli osobistej

Żandarmeria Wojskowa może dokonać przeglądania zawartości bagażu osobistego i sprawdzania ładunków w środkach transportu lądowego, powietrznego i wodnego, z wyjątkiem środków transportu przewożących znaki pieniężne, w razie istnienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary albo w celu ustalenia miejsca pobytu lub ujęcia poszukiwanej osoby,

• Udzielenie pouczeń oraz wydawania rozkazów (poleceń) w granicach niezbędnych do wykonania czynności służbowej,

• Żądanie niezbędnej pomocy od instytucji państwowych, organów administracji rządowej i samorządu terytorialnego oraz przedsiębiorców,

• Zwracanie się o niezbędną pomoc do jednostek organizacyjnych oraz stowarzyszeń i fundacji, jak również zwracania się w nagłych wypadkach do każdej osoby o udzielenie doraźnej pomocy,

• Usuwanie pojazdów i blokowania kół pojazdów

Czynność taka może zostać wykonana tylko w przypadkach i w trybie określonym w przepisach o ruchu drogowym,

• Stosowanie środków przymusu bezpośredniego

Środki takie mogą być stosowane tylko wobec osób, o których mowa w art.3 ust.2.

Żołnierze ŻW są uprawnieni do stosowania środków przymusu bezpośredniego, w szczególności w celu:

1. Ujęcia osoby podejrzanej o popełnienie przestępstwa lub wykroczenia albo poszukiwanej, a także w celu udaremnienia ucieczki takiej osoby

2. Odparciu zamachu na życie lub zdrowie ludzkie

3. Odparciu zamachu na mienie

4. Zapewnienia przestrzegania dyscypliny wojskowej

5. Ochrony porządku publicznego na terenach i w obiektach jednostek wojskowych

Mogą oni stosować wyłącznie te środki przymusu, które zostały im przydzielone na wyposażenie indywidualne lub wyposażenie służby. Należą do nich m.in. pałki, broń, paralizatory, środki wodne, kajdanki.