2.2 Rola I znaczenie komunistycznej Partii Chin

Dużo pisze się o obecnym systemie politycznym Chin, przede wszystkim w kontekściebraku zdecydowanych reform, idących w kierunku wprowadzenia systemu demokratycznego.W przeciwieństwie do krajów Europy Środkowo-Wschodniej i części byłych republikradzieckich, w tym Federacji Rosyjskiej, Chiny nie zdecydowały się na zaprowadzeniedemokracji. Podjęte w 1978 roku reformy systemowe nie przewidywały ustanowienia takiegoustroju, a ich celem w żadnym razie nie miało być zbudowanie państwa o zachodnim modeludemokracji. W konsekwencji, reformy polityczne w Chinach nigdy nie dorównały swojądynamiką przemianom gospodarczym¹⁹. Na tym polega główna różnica między azjatyckąa eurazjatycką drogą transformacji. Według Deng Xiaopinga - głównego ideologa reform -filozofia "polityki otwartych drzwi" i liberalizacji gospodarki nie kłóciła się z utrzymaniemideologicznej platformy związanej z czterema pryncypiami: przywódczą rolą partii; dyktaturą proletariatu; socjalistyczną drogą; myślą marksistowską, leninowską, maoistowską.Wei-Wei Zhang uważa, że ograniczony poziom reform politycznych wynika z pięciuwzajemnie powiązanych ze sobą powodów: po pierwsze, nie ma zgody co do redefinicji rolipartii w chińskich strukturach politycznych; po drugie, reforma musi się wiązać ze zmianamiw systemie kadrowym partii i nomenklaturze, a zatem z naruszeniem ich interesów;

po trzecie, reforma będzie miała doraźny wpływ na poziom życia milionów ludzizatrudnionych w aparacie władzy; po czwarte, reforma wiązałaby się z likwidacjąuprzywilejowanej pozycji w gospodarce wielu działaczy partyjnych; po piąte, nie maw historii przypadku, na którym można się wzorować, gdzie z powodzeniem przeprowadzonoreformy polityczne w tak dużym kraju.W gąszczu krytyki, warto zatem zastanowić się, jaki wpływ ma brak zdecydowanychreform politycznych na gospodarcze reformy systemowe i politykę rozwojową²⁰.

Systemy autorytarne towarzyszyły ludzkości od zawsze. Dopiero koniec 20 wieku,wraz z upadkiem tzw. bloku wschodniego i demokratyzacją państw AmerykiŁacińskiej,Afryki i Azji Południowo-Wschodniej, przyniósł większości z nich kresZgodnie z teoriąSamuela Huntingtona, zmierzch był nieunikniony, gdyż systemy autorytarne są jedynie krótko trwającymi fenomenami w okresie transformacji państw.Istnieją głębokie zależności między systemem politycznym a gospodarczymi poziomem rozwoju. W krajach wysokorozwiniętych ustrój autorytarny nie gwarantowałbydobrego zarządzania państwem. Wynika to - jak udowadnia Chenggen Zhao - z faktu,że instytucje polityczne w nowoczesnym pluralistycznym społeczeństwie muszą zaspokajaćsprzeczne potrzeby. Zatem musi zostać sformowany system równowagi, składający sięz instytucjonalnych układów do wykonywania różnych funkcji, często pozostających ze sobąw sprzeczności. Demokracja jest także istotnym narzędziem w korygowaniu ekscesówwolnego rynku, w szczególności polityki rozwojowej. Dlatego wszystkie państwa o wysokimdochodzie narodowym - poza posiadającymi relatywnie niską liczbę ludności w proporcji doposiadanych złóż światowych surowców strategicznych - to daleko zaawansowaneinstytucjonalnie demokracje²¹. O ile praktyka pokazuje, że wysoki poziom rozwoju i ustrójdemokratyczny są komplementarne, o tyle nie wyjaśnia zależności między systemempolitycznym a dochodzeniem do wysokiego poziomu rozwoju.W obliczu gospodarczych dokonań Chińskiej Republiki Ludowej teza o nieuchronnymkońcu systemów autorytarnych wszędzie tam, gdzie na celowniku władz jest systematycznepodnoszenie poziomu życia mieszkańców kraju, musi być zweryfikowana. Ponadto brakdemokracji - przy zbiorowości innych czynników - wydaje się dobrym środowiskiem dlaprzeprowadzania reform systemowych.

Podczas gdy państwa Europy Środkowo-Wschodniej porzuciły stary system na rzecz

zachodniego modelu demokracji, chińskie władze rozprawiły się ze zwolennikamidemokratyzacji kraju. Autorytarne państwo kontynuowało głębokie reformygospodarczei realizowano politykę rozwojową. Jednopartyjny autorytaryzm chiński przetrwał dwadzieścia lat przemian systemowych, choć wielu prognozowało, że w kraju pod przywództwempartii komunistycznej, dynamiczny rozwój gospodarczy nie może mieć charakteru długookresowego²².

System polityczny Chin ewoluował na przestrzeni lat - co często umyka analitykom -z totalitarnego, gdy represje za czasów Mao Zedonga przybrały monstrualne rozmiary,poprzez autorytaryzm, do (co stwierdza wielu ekspertów) autorytaryzmu oświeconego. Ustrojowo Chiny są daleko od totalitarnych reżimów przeszłości -totalitaryzm przestał tamistnieć wraz z końcem lat 70. - ale i od autokratycznych krajów rozwijających się. Nowy chiński autorytaryzm różni się od totalitaryzmu stosunkiem wobec relacji państwo -gospodarka. Na płaszczyźnie teoretycznej, władze chińskie nie kwestionują ichrozdzielczości. Chiński autorytaryzm wydaje się właściwy tylko dla tego państwa i może stanowić oddzielny model. Określany też mianem racjonalnego autorytaryzmu bądźneoautorytaryzmu chwalony jest przez jednych, krytykowany przez innych.Według zwolenników, nowy system pozwolił na wprowadzanie instytucjonalnychregulacji zaczerpniętych z różnych ustrojów politycznych i społeczno-gospodarczych²³. Rząd natomiast zawsze poszukiwał równowagi między kontrolą władzy a wolnością,rządzeniem a polityczną aktywnością, państwem a społeczeństwem, kontrolą partiia aktywnością rządu, jak i między instytucjonalnymi żądaniami i oczekiwaniami a utrzymaniem jednopartyjnego systemu autorytarnego. Panuje także opinia, że to specyficzny model autorytaryzmu odpowiedzialny jest w dużej mierze za rozwój gospodarczy Chin. Innymi słowy, nie byłoby możliwości skutecznego powiązania reform systemowych z polityką rozwojową (niezbędnego warunku dla szybkiego rozwoju państw transformacji) gdyby nie chiński oświecony autorytaryzm. Ustrój ten charakteryzuje się dozowanym udziałem obywateli w procesach politycznych. Lokalne organizacje partyjne opiniują krajowe akty prawne. Zwiększa się zaangażowanie polityczne innych organizacji partyjnych, poza Komunistyczną Partią Chin.Zwiększono przejrzystość funkcjonowania struktur rządowych. Wprowadzono demokrację na poziomie lokalnym terenów niezurbanizowanych.Chińczycy określają swój ustrój mianem demokracji kolektywnej bądź chińskiej.

Koncepcję demokracji kolektywnej stworzono na bazie negacji demokracji zachodniej.Neomarksiści - silna grupa wśród ludzi nauki ChRL - uważają, że zachodnia demokracja to"mechanizm konkurencji pozwalający burżuazji wykorzystywać klasę robotniczą".Zatem zachodnia demokracja to nic innego, jak dyktatura burżuazji. Podkreślenie praw jednostek - widoczne przede wszystkim w systemie amerykańskim - wynika z faktu,że podczas tworzenia na Zachodzie kapitalistycznego systemu społeczno-gospodarczego,kluczową rolę odegrała klasa średnia, z istoty nastawiona na ochronę własnych,jednostkowych interesów. W przypadku Chin, motorem rozwoju i przemian systemowychbyło państwo, i to ono budowało system oparty na własności kolektywnej. W konsekwencji,kolektywna demokracja odpowiada systemowi gospodarczemu. Ponadto, struktury społecznewytworzone w ChRL mają charakter kolektywny, co powoduje powstawanie „kulturykolektywnej", podczas gdy na Zachodzie - indywidualistycznej. Chińskie władze głosząopinię, że system niedemokratyczny (w zachodnim znaczeniu tego słowa) nie musi byćgorszy niż zachodnia demokracja, a w przypadku reform systemowych i wdrażania politykirozwojowej, której celem jest wysoki wzrost gospodarczy, jest lepszy. Ponadto, zachodniademokracja może stanowić zagrożenie dla wzrostu gospodarcze go w okresie transformacji,czego dowodzą przykłady państw Europy Środkowo-Wschodniej i byłych republikradzieckich²⁴.

Kolejnym argumentem jest stwierdzenie, że nawet jeśli uznamy, iż efektem końcowym przemian politycznych ma być zachodnia demokracja, to nie zostało udowodnione,że w przypadku reform systemowych transformacja polityczna musi być procesem liniowym. Zgodnie z analitykami związanymi z KPCh, nie ma sprzeczności pomiędzy pluralizmem i kolektywizmem, natomiast „zachłyśnięcie się" krajów Europy Środkowo-Wschodniej demokracją i korzystanie z jej praw, tak naprawdę było aktem kolektywnym, gdyż nawet w warunkach zachodniej demokracji decyzja poparta musi być przez grupę. W konsekwencji, nie ma funkcjonalnej różnicy między obydwoma wariantami ustroju. Ponadto, demokracja zachodnia nie funkcjonuje poprawnie w krajach rozwijających się - do których Chiny sięzaliczają- i nie przynosi oczekiwanych efektów. Wynika to z faktu niskiej świadomościspołecznej narodów, spowodowanej zacofaniem, brakiem demokratycznej tradycji orazinstrumentów budowy państwa obywatelskiego. W rezultacie, demo-kratycznie wybranewładze mają trudności ze sprawowaniem swoich funkcji²⁵.

O ile można się zgodzić, że gwałtowne wprowadzanie ustroju demokratycznegow państwach transformacji systemowej zaszkodzić mogło szczególnie realizacji politykirozwojowej, o tyle argumentacja o bliskości demokracji kolektywnej i zachodniej jestbardziej niż nieprzekonująca. Po pierwsze, w ustroju demokratycznym decyzje niewątpliwiepodejmuje większość, jednakże wynikają one z sumy decyzji jednostkowych, a niejednej,wspólnej. Po drugie, pluralizm jest w tym odniesieniu zdecydowanym przeciwieństwemkolektywizmu, gdyż dopuszcza różne poglądy, podczas gdy kolektywizm je relatywizuje. Po trzecie, w przypadku krajów rozwijających się, należy skupić się na budowiespołeczeństwa obywatelskiego, a nie tworzyć alternatywny ustrój polityczny,gdyż społeczeństwo obywatelskie jest realizacją praw i wolności jednostki. Po czwarte,w przypadku Chin obywatele nie mają wpływu na wybór najwyższych decyzyjnych organówpaństwa, zatem w praktyce demokracja nie istnieje. W takim rozumieniu -jak stwierdza Nathan - Chiny pozostają państwem niedemokratycznym, w którym nigdy nie próbowanodemokracji wprowadzić²⁶.

Ustroje niedemokratyczne jednakże różnią się od siebie. ChRL przechodziła wiele ich form, od totalitarnego państwa Mao Zedonga, poprzez system autorytarny w latach 70. i 80., do oświeconego czy też racjonalnego autorytaryzmu lat 90. i początku 21. wieku, określanegoprzez Saicha i Zhao jako neoautorytaryzm. Chiny - choć mianują się dyktaturą proletariatu niewiele wspólnego mają z dyktaturami, charakterystycznymi niegdyś dla latynoamerykańskich junt wojskowych czy reżimów afrykańskich. Autorytaryzm oświecony jest najbardziej rozwiniętą formą tego systemu, w którym władzę sprawuje wykształconai kompetentna elita, mająca na celu rozwój gospodarczy kraju. Elita wybrana, aczkolwiek w sposób niedemokratyczny. W autorytaryzmie oświeconym istnieją instytucje tworzącesystem polityczny i gospodarczy, tożsame z instytucjami w systemie demokratycznym,jednakże nie funkcjonują mechanizmy demokratyczne, rozumiane jako kontrola narodu nad władzą. Ta kontrola - czyjej brak - wydają się w tej kwestii kluczowe.Czy zatem Chiny będą kiedyś państwem o modelu demokracji zachodniej'? Chih-Yu Shih - najpoważniejszy i najbardziej znany obrońca kolektywnego modelu demokracji chińskiej na gruncie filozoficznym i moralnym - stwierdza, że "ChRL będzie ideologiczniegotowa na zachodnią demokrację tylko wtedy, gdy indywidualistyczna perspektywa zostanie włączona w istniejącą kolektywną kulturę polityczną".

Reformy systemowe i polityka rozwojowa w Chinach nie byłyby możliwe bez silnegoprzywództwa. Pozycja lidera, w szczególności charyzmatycznego przywódcy i dobregozarządcy, jest mocno zakorzeniona w chińskiej kulturze. Chińczycy przywiązują wielką wagędo nakazów i poczynań osoby rządzącej, jeśli cieszy się ona powszechnym szacunkiem.Pojawiają się głosy, że lepsze wyniki reform gospodarczych w Chinach, niż w latach 80 w Związku Radzieckim, wynikają z silniejszej pozycji Deng Xiaopinga niż Michaiła Gorbaczowa. Rzeczywiście, hołubiony na arenie międzynarodowej Gorbaczow nie miał takwielkiego autorytetu w Rosji jakim cieszył się Deng w Chinach, nawet na długo po tym, jakprzestał sprawować funkcje państwowe. Deng Xiaoping - twórca idei przemian - dziękiswojej charyzmie umiał narzucić reformy, które uważał za słuszne. Oczywiście, mądrośćpoczynań musiała także polegać na zatrudnieniu najwybitniejszych ekspertów gospodarczych,jak i na ocenie nastrojów i napięć społecznych, które ewentualnie mogłyby takim reformomzaszkodzić. Posocjalistyczna transformacja w Chinach oznacza głębokie reformygospodarcze, a w konsekwencji zmianę środowiska społecznego, w jakim funkcjonuje każdyczłowiek. Do zainicjowania takiego procesu, w szczególności uwzględniając elementkulturowy, niezbędne jest silne przywództwo. Reformy oznaczają także redystrybucję władzyi wpływów; niektóre grupy interesów zyskają, inne stracą. Ci, którzy najprawdopodobniejstracą, będą próbować przeciwdziałać bądź powstrzymać zmiany²⁷. Ci, którzy czerpią zyskiz obecnego systemu, także będą walczyć o jego utrzymanie. Efekt reform będzie wynikiemwalki politycznej między zwolennikami i przeciwnikami reform. Silne przywództwo wśródgrupy reformatorskiej jest zatem niezbędne do przeprowadzenia zmian tym bardziej, jeśli państwo podczas procesu reform znajdzie się w kryzysie, co jest często nie do uniknięcia, przynajmniej w niektórych sektorach życia społecznego.Podejmując trudną decyzję reform Deng Xiaoping zdawał sobie sprawę, że jest onaumotywowana olbrzymim oczekiwaniem ze strony narodu na poprawę warunków życia,ale także, iż naruszy interesy wpływowych członków partii. Gwarancją było silneprzywództwo.Należy bowiem pamiętać, że transformacja to zmiana społecznogospodarczego, ale i politycznego porządku w państwie. Proces ten musi zachodzić w stabilnym środowisku, gdyż prawdopodobieństwo chaosu jest nadzwyczaj wysokie. Racjonalny autorytaryzm chiński jest w stanie taką stabilność zapewnić, zgodnie z mottemwending yadao yiqie (stabilność ma najważniejsze znaczenie). Brak stabilności możedoprowadzić nawet do regresu, ustroju totalitarnego i dalszego rozkładu gospodarki.Za przyczynę niepowodzeń rosyjskich uważa się m.in. brak silnego przywództwa.Lider jest członkiem elity - grupy posiadającej władzę. Rolę elity w Chinach wciążspełnia Komunistyczna Partia Chin. Jej pozycja nie wynika jedynie z faktu, że rządzi państwem przez ostatnie 55 lat, ale także dlatego, że szczególnie w okresie reform, w miarę hierarchicznych i ideologicznych ograniczeń, starała się odpowiadać na oczekiwania

społeczeństwa. Reformy systemowe wdrażane wraz z polityką rozwojową miały m.in. na celu

zmianę negatywnego postrzegania KPCh w społeczeństwie. Chińska gospodarka wychodziła

z okresów rządów Mao Zedonga w fatalnym stanie. Wszechogarniająca bieda, trwająca ponad

trzydzieści lat stagnacja rozwojowa, brak wyraźnych oznak poprawy warunków życia orazrozbite po „rewolucji kulturalnej" społeczeństwo powodowało, że miało ono prawo wątpić w oficjalną ideologię partii komunistycznej. Obecnie polityczny system Chin jest w teorii systemem pluralistycznym. Na areniepolitycznej istnieje kilkanaście partii politycznych. Komunistyczna Partia Chin jest jednakżegłównym na szczeblu narodowym ośrodkiem decyzyjnym, choć dalekim od zgodnościi jednomyślności. Antagonizmy dały o sobie znać szczególnie po zajściach na placu Bramy Niebiańskiego Spokoju w 1989 roku, kiedy decydował się los reform systemowych.Wówczas tzw. neomarksiści, przeciwni reformom rynkowym, zaatakowali liberalny kurs Zhao Ziyanga. Powrót na drogę reform dała dopiero propagandowa podróż Deng Xiaopinga po południowych Chinach.

Na szczeblu lokalnym, KPCh nie ma rozległej władzy z uwagi na funkcjonowanie realnej demokracji i możliwość wyboru przez ludność swoich reprezentantów. Jej pozycja naterenach wiejskich nigdy nie była silna, ze względu na stosowane represje i celowe pomijanie w polityce rozwojowej. Szanghaj tradycyjnie pozostaje ośrodkiem antypartyjnym. Jednakże tam, gdzie podejmuje się decyzje kluczowe - na szczeblu państwowym - partia jest jedyną siłą rządzącą. Wszystkie najważniejsze stanowiska w państwie: prezydent, Rada Państwa (czyli rząd) oraz Centralna Komisja Wojskowa obsadzane są przez oficjeli KPCh. Dlatego już przed

wiosennym zjazdem Kongresu Deputowanych Ludowych w 2003 roku znane były nazwiskanowego prezydenta i premiera, ustalone wcześniej na 16. Zjeździe KP Chin²⁸.

Przed rokiem 1982 nie było podziału na administrację partyjną i państwową. Szczególnie podczas "rewolucji kulturalnej" partia była "państwem" w dosłownym tego słowaznaczeniu. Proces separacji zaczął następować w latach 80., na wyraźne wezwania Deng Xiaopinga. Zhao uważa, że proces ten nastąpił w pięciu etapach. Po pierwsze, organizacja partyjna zlikwidowała komórki kopiujące funkcje instytucji państwowych, zapewniając im w ten sposób względną niezależność. Po drugie, ustanowiono system, w którym lokalneorganizacje partyjne podlegały de facto liderom samorządów. Po trzecie, poczyniono rozróżnienie między decyzjami i działaniami administracyjnymi pozostającymi w gestiiorganów państwa, a decyzjami politycznymi, zastrzeżonymi dla partii. Po czwarte, wzrosła rola Kongresu Deputowanych Ludowych. Po piąte, władza sądownicza zyskaławzględną niezależność, a jej znaczenie w zapewnianiu egzekwowania prawa wzrosło. Komunistyczna Partia Chin jest obecnie komunistyczna jedynie z nazwy. Jej władza nie bazuje już na ideologii, ale na wynikach pracy rządu, szczególnie w zakresie wprowadzania gospodarczych reform systemowych. KPCh stała się elitą sprawującą władzą- partią władzy, określaną przez niektórych mianem racjonalnej partii władzy. Jednakże zakres tej kontroli jest dużo mniejszy,niż w okresie totalitarnym i wciąż ulega zmianie. Na nowo definiowane są stosunki partii ze społeczeństwem i z rządem. Jej rola, choć nieoficjalnie, nadal jest decydująca w prawodawstwie i sądownictwie. KPCh stanowi zdyscyplinowaną, choć nie zawsze spójną, dalece scentralizowaną strukturę realizującą funkcje przywódcze. Z tej perspektywy, jest najbliższe zaplecze lidera, którego nie stanowią już ideolodzy. Ich miejsce zajęli technokraci,biznesmeni,znawcy gospodarki, praktycy.Pragmatyzm zastąpił rewolucyjne hasła²⁹.