Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 08

8. Палiтычны лад ВКЛ i яго асаблiвасцi.

У ХІV – першай палове ХVІ стст. завяршылася фарміраванне адносін феадальнай уласнасці, катэгорый феадалаў і залежнага насельніцтва, а таксама форм іх землеўладання і землекарыстання.

На чале класа зямельных уласнікаў стаяў вялікі князь літоўскі (гаспадар), які з’яўляўся вярхоўным уладаром усёй зямлі ў дзяржаве, а таксама меў свае ўласныя зямельныя ўладанні (гаспадарскі дамен). На прыступак ніжэй на іерархічнай лесвіцы стаялі буйныя феадалы – князі і зямельныя магнаты, што валодалі зямлёй на правах вотчыны (спадчыннага ўтрымання). Далей ішлі баяры, самая шматлікая група сярод пануючага класа. Ад князёў яны адрозніваліся тым, што валодалі зямлёй умоўна (пры ўмове нясення вайсковай службы князю або буйным магнатам). Гэта быў прыклад часовага ўтрымання. Баярства па маёмасным палажэнні было таксама неаднародным. Былі буйныя баяры, якія блізка стаялі ад князёў. Былі сярэднія – складалі асноўную частку баярства. Але былі і такія, што мала адрозніваліся ад сялян і самі апрацоўвалі зямлю. Гэта група мела польскую назву “шляхта”. Пасля шляхтай пачалі называць феадалаў, што належалі да ваенна-служылага саслоўя.

Першым сістэматызаваным агульнадзяржаўным зборнікам законаў феадальнага права стаў Статут Вялікага княства Літоўскага 1529 г., які меў другую (1566 г.) і трэцюю (1588 г.) рэдакцыю. Вялікае княства Літоўскае, нягледзячы на поспехі ў цэнтралізацыі, дасягнутыя Вітаўтам, паступова набывала статус абмежаванай, канстытуцыйнай манархіі.

Страціўшы сацыяльную базу ў асобе буйных землеўладальнікаў, князёў, Вітаўт зрабіў стаўку на іншую сацыяльную сілу – баярства, шляхту. На працягу ХV–ХVІ стст. ідзе працэс пашырэння саслоўных і палітычных правоў гэтай групы пануючага класа за кошт астатніх. Гарадзельскі прывілей 1413 г. забяспечваў не толькі маёмасныя і асабістыя, але і саслоўна-палітычныя правы баярства.

Адзнакай шляхецтва стала не толькі прыналежнасць да таго ці іншага гербу, але і проста баярская вайсковая служба. Паступова баяры-шляхта спляліся з верхнімі пластамі сялянства. Ад апошніх яны адрозніваліся толькі тым, што пры любых абставінах заставаліся вольнымі людзьмі і ім гарантавана асабістая і маёмасная недатыкальнасць.

Фактарам, спрыяўшым узвышэнню ваенна-служылага саслоўя, сталі войны, якія Вялікае княства Літоўскае ўвесь час вяло і якіх стала асабліва шмат з канца ХV ст. Да таго ж вялікакняская ўлада бачыла ў шляхце асноўную сілу ў барацьбе з магнатамі – буйнымі зямельнымі ўласнікамі. Выкарыстоўваючы гэта, шляхта дабілася спадчыннага права на зямлю, стала пераўтвараць яе ў вотчыны. Выпрасіла для сябе і прывілеі ў гандлі.

Паступова шляхта ўзвышаецца палітычна. Урэшце ў першай пал. ХVІ ст. шляхта была ўроўнена ў правах з феадальнымі магнатамі, ёй была гарантавана палітычная, асабовая і маёмасная недатыкальнасць.

Галоўным кіраўніком княства лічыўся вялікі князь літоўскі. Ён узначальваў узброеныя сілы, мог абвяшчаць вайну, заключаць мір, уступаць у саюзы з іншымі дзяржавамі. У ХІV ст. пры ім існавала вялікакняская Дума, па аналогіі з Маскоўскай. Але ж у адрозненне ад апошняй, Дума ў Вялікім княстве Літоўскім не была дзяржаўнай структурай. Гэта была Рада пры Вялікім князі, да якой ён далучаў усіх (з яго пункту погляду) усіх карысных і патрэбных людзей.

Дума трансфармавалася ў прадстаўнічую ўстанову – паны-раду.

Для беларускага праваслаўнага баярства ўваход туды быў закрыты. У склад Рады ўваходзілі каталіцкі епіскап, ваяводы, кашталяны (камандзіры мясцовых палкоў), дзяржаўныя чыны. Але асноўныя справы вырашаліся поўным зборам гаспадарскай Рады. Такія сходы называліся сеймамі паноў-рады.

Во главе местной власти в воеводствах стоял воевода. Его заместителями были каштелян, который командовал военными подразделениями в воеводстве, а также подвоевода, заведовавший канцелярией. Городничий отвечал за ремонт и укрепление воеводского замка, ключник присматривал за сбором податей и т.д. В поветах во главе администрации стоял староста, в городах – войт. Сельская администрация была представлена тиунами, сотниками, старцами и др.

Асаблівую ролю ў сістэме дзяржаўнага кіравання меў вальны сейм. У яго паседжаннях удзельнічалі ўсе сябры Рады, важнейшыя чыны цэнтральнага і мясцовага кіравання, прадстаўнікі каталіцкага і праваслаўнага духавенства, а таксама па два дэпутаты ад шляхты з кожнага павета. Сейм абмяркоўваў галоўныя пытанні ўнутранай палітыкі, заканадаўчыя акты, устанаўляў падаткі, вырашаў судовыя справы, выбіраў Вялікага князя і зацверджваў кандыдатаў на важнейшыя дзяржаўныя пасады. Так палітычны рэжым Вялікага княства Літоўскага ўсё больш прымаў абрысы парламенцкай манархіі.

Арганізацыя мясцовага кіравання была дастаткова складанай. У краіне захоўваліся яшчэ некаторыя старажытныя княствы на чале з князямі, праўда, пазбаўленымі сваіх былых прывілеяў. Частка княстваў была ператворана ў ваяводствы на чале з ваяводамі. Больш дробнай тэрытарыяльнай адзінкай былі паветы, галоўнай асобай у якіх з’яўляўся стараста.

Мясцовае кіраванне таксама мела свой прадстаўнічы орган – сеймік. Сеймікі збіраліся ў паветах. У іх працы ўдзельнічалі ўсе мясцовыя феадалы. На сейміках выбіраліся дэпутаты і ў вальны сейм.

Такім чынам, у ХІV–ХVІ стст. у Вялікім княстве Літоўскім складалася дакладная і акрэсленая сістэма прадстаўнічай манархіі. Прадстаўнічыя ўстановы сур’ёзна абмяжоўвалі ўладу Вялікага князя, спрыялі замацаванню федэратыўных асноў дзяржавы, якія мелі тэндэнцыю да легітымнага развіцця. Гэта вынікала з умоў, у якія было пастаўлена княства, гэта значыць з поліэтнічнасці манархіі, з наяўнасці моцнай і шматлікай зямельнай арыстакратыі, выбарнасць вялікакняскай улады і цесных палітычных зносін з канстытуцыйнай Польшчай. Высшей судебной инстанцией в государстве был великокняжеский суд, а также суд панов – рады и Сейма. В 1581 г. был создан Главный Трибунал ВКЛ. действовали войтовско-лавочные и бурмистерские суды. Судебнике Казимира (1468 г). 1390-брест-магдебургское право.

2.3. Государственно-политический строй Великого княжества Литовского

В начальный период ВКЛ состояло из удельных княжеств, а также областей, находящихся в федеративных отношениях с центральной властью (Полоцкая, Витебская, Смоленская, Жемайтская земли), и из территорий собственно Литвы с частью белорусских земель. Особый автономный статус имели Киевская, Волынская и Подольская земли. Ими управляли князья – наместники. В XV в. Витовт создал новую политико-административную систему. Крупные вассальные княжества были преобразованы в воеводства, или поветы. В Великое княжество входило шесть воеводств: Виленское, Трокское, Киевское, Полоцкое, Витебское, Смоленское и (с XVI в.) два староства – Жемойтское и Волынское.

Великое княжество Литовское представляло собой монархию во главе с великим князем. Князь избирался шляхетским сословием из представителей княжеской династии. Великий князь командовал вооруженными силами, от его имени издавались законодательные акты и вершился суд. В его ведении были дипломатические отношения с другими странами, объявление войны и мира. Он назначал на государственные должности и распоряжался государственным имуществом. При великом князе в качестве совещательного органа действовала паны-рада, в состав которой входили лица, занимавшие высшие государственные посты, члены великокняжеской семьи и представители наиболее богатых влиятельных родов. Узкий круг лиц из наиболее приближенных к князю членов рады составлял переднюю, или тайную раду. Первоначально рада была совещательным органом, но по мере роста экономической и политической роли феодальной знати она превратилась в орган, который вместе с князем осуществлял законодательную, исполнительную и судебную власть.

В начале XV в. (1401 г.) начал действовать новый орган государственной власти – вальный (общий) сейм, в состав которого входили паны – радные, многочисленные служебные особы центрального и местного государственного аппарата, на его заседаниях могла присутствовать вся шляхта. С середины XVI в. вальный сейм состоял из Государственного совета, который стали называть Сенатом, и из поветовых послов – депутатов, которые составляли Посольскую избу.

Функции исполнительной власти осуществляли: канцлер, хранивший государственную печать и заведовавший центральной канцелярией; гетман, который в отсутствие великого князя командовал армией во время войны; земский подскарбий, ведавший государственной казной. При дворе был также ряд должностей, скорее почетных, чем реальных. Это маршалок дворный, чашник, стольник, конюший, мечник и т.п.

Во главе местной власти в воеводствах стоял воевода. Его заместителями были каштелян, который командовал военными подразделениями в воеводстве, а также подвоевода, заведовавший канцелярией. Городничий отвечал за ремонт и укрепление воеводского замка, ключник присматривал за сбором податей и т.д. В поветах во главе администрации стоял староста, в городах – войт. Сельская администрация была представлена тиунами, сотниками, старцами и др.

Основой великокняжеского войска являлось всеобщее ополчение, так называемое «посполитое рушение». Военнообязанными были все мужчины, которые имели в собственности землю. Со своих земельных владений шляхтич должен был выставлять вооруженного и обученного ратника: одного от восьми служб (одна служба – примерно два крестьянских хозяйства).

Высшей судебной инстанцией в государстве был великокняжеский суд, а также суд панов – рады и Сейма. В 1581 г. был создан Главный Трибунал ВКЛ, который рассматривал наиболее важные государственные дела. На местах действовал общесословный замковый (гродский) суд, который рассматривал уголовные дела шляхты, мещан и крестьян. Дела шляхты, князей и бояр рассматривал земский суд. Земельными тяжбами занимался подкоморский суд. В городах, имевших магдебургское право, действовали войтовско-лавочные и бурмистерские суды. В селах продолжал функционировать копный и общинный суд. Крепостных крестьян судили помещики. В XIV – XV вв. наметился переход от обычного права к письменному. Важным шагом в этом направлении было объединение криминального, административного и процессуального права в Судебнике Казимира (1468 г.). Вершиной систематизации и кодификации норм феодального права, первым общегосударственным сборником стал Статут ВКЛ (1529 г.), получивший затем вторую (1566 г.) и третью (1588 г.) редакции. Этот документ не имел равных в Европе.