Ответы на экз. вопросы / Ответы / вопрос 10
.doc10. Сацыяльна-эканамiчнае развiццё ВКЛ. Аграрная рэформа i канчатковае запрыгоньванне сялян.
Пачаткова вялікі князь літоўскі лічыўся вярхоўным уласнікам усёй зямлі. Паступова ўся зямля ў Вялікім княстве Літоўскім падзялілася на катэгорыі ў залежнасці ад таго ці іншага ўладальніка: дзяржаўную (гаспадарскую), прыватна-уласніцкую і царкоўную. Сяляне, якія жылі на гэтых землях, адпаведна падзяліліся на дзяржаўных, прыватных і царкоўных.
Поўнай уласнасцю феадалаў была “чэлядзь нявольная”. Яна не вяла сваёй уласнай гаспадаркі і жыла пры дварах феадалаў. Крыніцы набору гэтага саслоўя былі: купля-продаж, шлюб з нявольным чалавекам, нараджэнне ў няволі, пакаранне за злачынства. Акрамя працы на полі, чэлядзь выконвала і іншую працу ў гаспадарцы: абрабляла агароды, сады, пасвіла статкі і г.д. Жанчыны ткалі лён.
Асноўную частку насельніцтва складалі “цяглыя” сяляне ўсіх найменняў. Яны мелі меньшую ступень асабістай залежнасці ад ўладальніка. Акрамя таго, яны карысталіся зямельнымі надзеламі, рознымі па меры і гаспадарчым складзе. Сялянскія надзелы складаліся звычайна з сядзібнай і агародніннай зямлі, поля, сенажаці, часам бабровых і рыбных ловен.
Для сялянскага землекарыстання была характэрна надзвычайная цераспалосіца ў размеркаваннях надзелаў і сядзіб. Уся зямля, як і тая, што знаходзілася ў карыстанні асобнай сям’і, ці “дыму”, так і тая, якой карысталіся ўсе жыхары сяла (лясы, балоты, азёры, рэкі і г.д.), лічылася маёмасцю складаных сялянскіх згуртаванняў – абшчын. Абшчына несла адказнасць за своечасовае выкананне сялянскіх павіннасцяў, а пазней стала браць удзел і ў землеўпарадкаванні сялянства.
За карыстанне зямлёй сяляне былі абавязяны плаціць уласніку пэўную рэнту. Формы рэнты былі розныя і падзяляліся на тры асноўныя віды: адработачную, грашовую і прадуктовую.
Адработачная рэнта называлася паншчынай. Паншчыну селянін абавязаны быў адрабіць у гаспадарскім маёнтку. Часцей за ўсё гэта былі палявыя работы, на якіх селянін быў двойчы на тыдзень разам з канём і са сваімі прыладамі: сякерай, касой, бараной. Цяглыя сяляне адбывалі паншчыну не толькі на полі.
Некаторая частка сялянства ў якасці асноўнай павіннасці абкладалася чыншам. Такія сяляне называліся асаднымі ці чыншавымі. Чынш уяўляў сабой грашовую форму рэнты.
Разам з паншчынай і чыншам, якія былі асноўнымі павіннасцямі, сяляне выконвалі і дадатковыя: “талокі” – агульныя сязонныя гаспадарчыя работы, “гвалты”, ці “згоны” – агульныя тэрміновыя работы, прывязаныя да пэўных выпадкаў: для рамонту дарог, гацей, для аблавы на звяроў, у выпадку стыхійных бедстваў і інш.
К канцу ХV ст. адным з асноўных відаў павіннасцяў была дзялка-даніна прадуктамі. Яна была мядовай, бабровай, кунічнай, збожжавай, піўной, сеннай і г.д.
У залежнасці ад ступені асабістай свабоды цяглыя сяляне падзяляліся на “пахожых” і “непахожых”. На першых часах усе цяглыя сяляне мелі права пераходу ад аднаго ўладара да іншага, права сыходу з абшчыны. З развіццём інстытута феадальнага права на зямлю выяўлялася акрэсленая зацікаўленасць феадалаў у яго ліквідацыі.
Прывілей 1447 г. пачаў працэс юрыдычнага абгрунтавання прыгоннага права ў Вялікім княстве Літоўскім. Ён зацвярджаў, што сяляне, якія пражылі на зямлі феадала 10 год, становяцца “непахожымі”, старажыхарамі. Адзнакай старажыхарства было і спадчыннае валоданне зямлёй селяніна.
Разам з “непахожымі” у феадальных маёнтках жылі і сяляне “пахожыя”, ці вольныя.
Людзі служэбныя, ці служкі, складалі трэцюю, даволі шматлікую катэгорыю насельніцтва. Па сваім эканамічным палажэнні яны былі блізкія да цяглавага сялянства. Яны таксама былі землекарыстальнікамі, што сядзелі з сем’ямі на сваіх вотчынах. Але ад сялян яны адрозніваліся сваёй асаблівай службай. Галоўнай іх павіннасцю была вайсковая служба. У мірны час яны раз’язджалі па справах княскай і феадальнай адміністрацыі.
Вялікакняскі двор стаяў перад праблемай павелічэння прыбытковасці. Частыя войны паставілі вялікага князя літоўскага ў залежнасць ад феадалаў, якім ён вымушаны быў раздаваць землі, каб захаваць у іх асобе сацыяльную апору. Гэта прывяло да моцнага скарачэння вялікакняскага дамену. Таму каб павысіць прыбытковасць маёнткаў, Жыгімонт II Аўгуст у 1557 г. абвясціў аб правядзенні ў дзяржаўных землях рэформы, якая ўвайшла ў гісторыю пад назвай “валочная памера”. Уся зямля падзялялася на роўныя надзелы, “валокі”, памерам 21,3 га кожны. Лепшыя пладародныя землі забіраліся пад княскія фальваркі, у якіх сяляне адбывалі паншчыну. Кожная сялянская гаспадарка замацоўвалася за часткай валокі. Селянін губляў права пераходу да іншага гаспадара і станавіўся прыгонным. З валокі вызначалася і сума розных павіннасцяў. Яны былі рознымі для цяглых і асадных сялян. Так, цяглыя сяляне павінны былі за кожную валоку працаваць па два дні на тыдзень у фальварку, а таксама плаціць натуральны аброк аўсом, сенам, свойскай птушкай, уносіць невялікі грашовы чынш і выконваць працоўную павіннасць у княскіх замках. Асадныя (чыншавыя) сяляне павінны былі плаціць чынш ад 66 да 106 грошаў у год. Пасля дзяржаўных маёнткаў “валочная памера” была праведзена і ў маёнтках феадалаў. К канцу XVI ст. яна ўжо скончылася ў заходніх і цэнтральных абласцях Беларусі, некалькі пазней – ва ўсходніх і паўднёвых.
Цяпер уся зямля, маёмасць сялян і самі сяляне сталі ўласнасцю феадала ці дзяржавы ў залежнасці ад таго, на чыёй зямлі яны сядзелі. Прынятыя ў хуткім часе статуты 1566 і 1588 гг. устанавілі спачатку 10-, а потым 20-гадовы тэрмін вышуку беглых сялян і вяртання іх гаспадарам. Гэта азначала канчатковае юрыдычнае афармленне прыгоннага права на Беларусі і ва ўсім Вялікім княстве Літоўскім.
Социально-экономические отношения в ВКЛ в XIV – первой половине XVI в.
Социально-экономической основой развития белорусских земель в средневековую эпоху являлось сельское хозяйство. Верховным собственником земли был великий князь. Значительным земельным фондом владели бывшие князья и родственники князя, которых называли магнатами. За военную и гражданскую службу князь наделял людей землей во временное или постоянное пользование. Этих людей называли боярами, а с XV в. – шляхтой. Землевладельцами являлись также церковные учреждения и духовные иерархи. Крестьяне собственной земли не имели. Они работали и жили на земле магнатов или шляхтичей, за что до конца XV в. в основном рассчитывались с помещиком продуктами – зерном, медом, домашней утварью и т.п.
Крестьяне относились к низшему сословию и обыкновенно назывались «люди», «мужики», «подданные». Формой общественной организации являлись соседская сельская община, которая входила в состав более широкой организации – волости. Община владела правом разбора некоторых криминальных дел в копном суде, распределением и сбором дани и налогов. В общественном пользовании общины были пастбища, сенокосы, леса и воды.
В соответствии с характером земельной собственности, на которой проживали крестьяне, они подразделялись на помещичьих, государственных и церковных. В зависимости от количества земли, которой они пользовались, и характера повинностей, крестьяне делились на тяглых, огородников, бобылей, коморников, кутников и др. От степени личной зависимости от феодалов выделялась челядь невольная (крестьяне, которые не имели своего хозяйства, жили в имениях феодалов), челядь придворная (прислуга), «похожие» люди (крестьяне с правом перехода из одного имения в другое) и «непохожие» люди (крестьяне, которые были лишены такого права).
В середине XV в. в Западной Европе увеличился спрос на зерно, торговля которым давала помещикам большой доход. Поэтому они стали переходить к фольварочной системе хозяйства. Помещики на лучших землях (в 200 – 400 га) организовывали хозяйство, в котором выращивали зерновые культуры и разводили скот. С этого времени крестьяне за пользование землей должны были отрабатывать определенное количество дней на помещичьей земле (барщина) своим инвентарем или платить деньгами (чинш). Вначале барщина отрабатывалась два дня в неделю, но постепенно она увеличивалась. Особенно интенсивный рост фольварочно-барщинной формы хозяйствования наблюдался в Понеманье и Побужье, частично, в Подвинье – регионах сплавных рек с развитыми внешнеторговыми связями.
В середине XV в. началась аграрная реформа, которая получила название «волочной помери». Целью ее был более полный учет и распределение земли, унификация крестьянских повинностей. В качестве основной единицы налогообложения была волока (19,5 десятины, или в современном исчислении 21,3 га), а главной повинностью – барщина. В Поднепровских и Подвинских хозяйственных волостях единицей налогообложения была «служба», а повинностями крестьян оставались чинш и различных видов дань.
В связи с реформами ускорялся процесс закрепощения крестьянства. Начало законодательного оформления крепостного права в ВКЛ было положено привилеем 1447 г, а «Уставы на волоки» 1557 г. распространила его на ту часть крестьян, которая еще сохраняла право перехода от феодалов. Это было зафиксировано Статутом 1566 г, который определил 10-летний срок сыска беглых крестьян, а Статутом 1588 г. этот срок был удвоен. Таким образом юридически было закреплено крепостное право. С этого времени крестьяне потеряли личную свободу, помещики могли их продавать, менять, закладывать в залог как всю семью, так и отдельных членов семьи. В западной и центральной Беларуси осуществление реформы привело к смене общинного землепользования подворным.
В XIV – первой половине XVI в. производительные силы феодализма обусловили интенсивный процесс отделения ремесла от сельского хозяйства, что сопровождалось ростом городов и поселков городского типа – местечек. Если в начале XV в. в ВКЛ было известно 83 города, то в конце XV в. – уже 530. Наиболее крупными городами (свыше 8 тыс. человек) были Витебск, Могилев, Пинск, Полоцк, Слуцк, Гродно, Брест.
По своему социально-экономическому статусу города подразделялись на государственные (великокняжеские) и частновладельческие, принадлежавшие отдельным феодалам. Иногда феодалы скупали участки в самоуправляющихся городах и распространяли свою юрисдикцию на всех, кто жил на этой территории. Население этих так называемых «юридик» было неподвластно магистрату. Горожане стремились избавиться от зависимости феодалов и получить свободу и право на самоуправление. С конца XIV в. князья начали дарить городам право на самоуправление, так называемое магдебургское право. Первым получил это право Брест (1390 г.). До второй половине XVI в. магдебургское право получили почти все крупнейшие города Беларуси.
Главным органом административного руководства городом был магистрат. Он состоял из рады (выборного органа) и лавы (суда). Во главе рады стоял войт, назначаемый великим князем. Местом работы рады были ратуши. Основную массу населения городов составляли ремесленники, купцы, которых называли горожанами.
Большинство населения городов занималось ремеслом. В целях защиты своих экономических интересов ремесленники объединялись в союзы по профессиям, которые назывались цехами. Члены его делились на мастеров, товарищей, или челядников, и учеников. Цеха были организацией мастеров. Чтобы добиться этого звания, необходимо было в течение нескольких лет пройти школу ученика и подмастерья.
В эти годы быстро развивалась торговля как внутренняя, так и внешняя. Купцы вели торговлю с Ригой и другими западноевропейскими городами. В городах проводились ярмарки по продаже товаров.
Такими были основные особенности социально-экономической жизни Беларуси в XIV – XVI вв. Усиливалась экономическая зависимость крестьян от феодалов. Центрами культурной жизни, развития ремесла и торговли становились города.