Sosnowski%20Jacek

1.3. Czynniki warunkujące rozwój agroturystyki

Turystyka wypoczynkowa na obszarach wiejskich jest zjawiskiem znanym od dziesięcioleci i ciągle zyskującym na popularności. Analiza rynku agroturystycznego w Polsce wskazuje na ciągle rosnącą liczbę gospodarstw świadczących usługi turystyczne. Jak podają Klebowski i Nowaczyk (2008) w roku 2007 w Polsce działało 8790 gospodarstw agroturystycznych, które dysponowały łącznie 87144 miejscami noclegowymi.

Rozwój tej formy działalności na wsi warunkowany jest wieloma czynnikami. Do najistotniejszych, zdaniem Sawickiego (2007) należą:

•rządowe programy rozwoju turystyki jako części składowej programów zrównoważonego i wielofunkcyjnego rozwoju obszarów wiejskich,

•rosnące bezrobocie wśród ludności zatrudnionej w rolnictwie,

•wolna powierzchnia mieszkań w domach wiejskich,

•chęć rolników do zrównoważenia dochodów w gospodarstwach rolnych,

•atrakcyjność bogactwa przyrodniczego obszarów wiejskich ,

•interesujące dziedzictwo kulturowe polskiej wsi,

•możliwość sprzedaży bezpośredniej płodów rolnych, produktów przemysłu, lokalnego i produkcji warsztatów rzemieślniczych dla turystów,

•rozwinięta infrastruktura techniczna i społeczna,

•osobiste satysfakcje ludności wiejskiej związane z kontaktem

zmieszkańcami miast,

•dotacje UE do turystycznych programów rozwoju wsi,

•wsparcie ze strony samorządów lokalnych (gminy),

•akceptacja i zaangażowanie mieszkańców,

•promocja regionalnych i lokalnych produktów turystycznych,

•zasoby kapitałowe gminy i społeczeństwa,

•rozwój innowacyjnego rolnictwa.

Czynnikami rozwoju agroturystyki są również potrzeby turystyczne

mieszkańców miast, jako głównych odbiorców tych usług. Wybór wypoczynku na wsi może być podyktowany licznymi uwarunkowaniami. Do najważniejszych usług według Łabaj (1997) należy potrzeba ekonomiczna, społeczna i ekologiczna turysty.

Potrzeba ekonomiczna jest wynikiem rozwarstwienia ekonomicznego potencjalnych nabywców turystyki. Pogarszająca się sytuacja finansowa części społeczeństwa miejskiego, skłoniła do wyboru wakacji w gronie rodzinnym, niedaleko od miejsca zamieszkania, które są stosunkowo tanie.

Potrzeba społeczna jest związana z chęcią oderwania się od zurbanizowanego środowiska, korzystania z indywidualnego i elastycznego wypoczynku, udziału w życiu rodzinnym gospodarza, upowszechniania różnych wzorców zachowań, a czasem z chęci powrotu do tzw. „korzeni”.

Potrzeby ekonomiczne rodzi uciążliwość życia w dużych aglomeracjach miejskich i związana jest przede wszystkim z hałasem, zanieczyszczeniem środowiska, ciągłym pośpiechem i nadmiarem stresu. Powoduje to niekorzystne obciążenie organizmu człowieka i jest przyczyną wielu chorób cywilizacyjnych. Dlatego mieszkańcy dużych miast chętnie w wolnym czasie uciekają na „łono natury”, gdzie mogą ukoić skołatane nerwy, poprawić tężyznę fizyczną, zrelaksować się spacerem po lesie lub łowiąc ryby oraz skorzystać ze „zdrowej” żywności. Można by powiedzieć, że wypoczynek na wsi stanowi panaceum na ujemne skutki szybkiego tempa rozwoju cywilizacyjnego.

Badania przeprowadzone przez Ciepielę i Jasińską (2008) wśród agroturystów na terenie czterech województw potwierdzają ten stan rzeczy. Jak się okazało, respondenci to w większości osoby średnio zamożne. Dochód miesięczny przypadający na jednego członka rodziny u 65 % ankietowanych nie przekraczał 1000 zł, przy czym u 30 % dochód ten wynosił od 700 zł do 1000 zł. Ponadto, 73 % badanych podało, że niska cena usług jest głównym motywem wybory wypoczynku w gospodarstwie agroturystycznym. Podobnie wyniki uzyskali Kasperczyk i Kacprzyk (2005). Autorzy Ci wykazali, że 66,7% agroturystów spędza urlop na wsi ze względu na niski koszt pobytu.

Wymienione cechy agroturystyki są według Strzębickiego (2002) pierwszoplanowym motywem wypoczynku na terenach wiejskich Warmii i Mazur, bowiem 67,8 % badanych turystów zgłosiło taką odpowiedź. Kontakt z przyrodą, cisza, spokój i kameralność jest również powodem przyjazdu do gospodarstw agroturystycznych położonych na obszarach gmin nadbużańskich na wakacje lub długie weekendy dla 61,9 % turystów (Żbikowski, Nałęcka 2005).

1.4. Funkcje agroturystyki

Agroturystyka spełnia określone funkcje rozumiane jako pozytywne skutki jej rozwoju przejawiające się w postępie na obszarach wiejskich i poprawie jakości życia mieszkańców wsi.

Młynarczyk (2002) oraz Sznajder i Przyzbórska (2006) wyodrębniają trzy grupy funkcji agroturystyki: ekonomiczne, społeczne, zwane też socjalnymi i ekologiczne (środowiskowe).

Funkcje ekonomiczne stymulują rozwój gospodarstw rolnych oraz poszczególnych regionów poprzez:

pozyskiwanie dodatkowych dochodów dla rolników,

pozyskiwanie dodatkowych dochodów dla gmin, powiatów, a nawet województw,

rozwój lokalnej infrastruktury (drogi, wodociągi, kanalizacja, oczyszczalnie ścieków)

tworzenie dodatkowych miejsc pracy,

poprawę wykorzystania powierzchni mieszkalnej i gospodarczej

wspieranie lokalnych usług i przetwórstwa,

zwiększenie bezpośredniego zbytu płodów rolnych.

Podstawowym motywem podejmowania działalności agroturystycznej

na terenie południowo-wschodniej Polski udział wskazań na ten czynnik wynosił od 62 % do 94,3 %. Wyniki uzyskane przez tych autorów dowodzą także, że kolejnym motywem było posiadanie w gospodarstwie wolnych pomieszczeń (68,6 – 77,8 % odpowiedzi). Natomiast możliwość sprzedaży produktów z własnego gospodarstwa i możliwość uzyskania kredytu preferencyjnego miała już zdecydowanie mniejsze znaczenie jako czynnik podejmowania działalności turystycznej.

Względy ekonomiczne były też głównym czynnikiem mającym wpływ na podjęcie działalności agroturystycznej przez rolników północno-wschodniego Mazowsza (Ciepiela i in. 2007). Wszyscy ankietowani twierdzą, że działalność turystyczna zwiększyła dochody w gospodarstwie pomimo, że 32% badanych

świadczyło usługi tylko w miesiącach letnich. Najwięcej badanych (32 %) wskazało, że ich budżet domowy, za sprawą agroturystyki wzrósł o 20 % - 15 % wzrost dochodu odnotowano w 5 spośród 25 ankietowanych gospodarstwach, a dla 9 wzrost ten kształtował się na poziomie od 25 do 70 %.

Wymierne korzyści działalności agroturystycznej zdaniem Dębniewskiej i Tkaczuk (1997) przejawiają się tym, że jedno gospodarstwo agroturystyczne uruchamia 10 miejsc pracy, a ponadto zwiększa zbyt na lokalne produkty żywnościowe i wyroby rękodzielnicze oraz usługi rzemieślnicze. Z kolei z opracowań Kutkowskiej (2002) wynika, że gospodarstwa agroturystyczne Dolnego Śląska, w 2000 roku, przy przeciętnej skali działalności wynoszącej 840 osobodni osiągnęło dochód z agroturystyki wynoszący 11642 zł w przypadku oferty z całodziennym wyżywieniem, 8400 zł w ofercie noclegu ze śniadaniem i 6992 zł w przypadku samego noclegu. W dalszej analizie autorka podaje, że dochód z agroturystyki stanowi średnio ponad 30 % ogółu dochodów osobistych rodziny wiejskiej.

Funkcje społeczne związane są ze wzrostem prestiżu społeczności wiejskiej i dotyczą głównie:

zdobywania nowych umiejętności i doświadczeń,

wzrostu standardu życia

postępu kulturowego w wyniku przyswajania innych kultur,

możliwości awansu zawodowego i społecznego,

integracji środowiska wiejskiego,

wzrostu tolerancji obyczajowej i moralnej,

ograniczenie masowego odpływu z terenów wiejskich głównie ludności młodej i wykształconej,

wsparcie tradycji ludowej,

wzrost kontaktów społecznych.

Funkcje ekologiczne dotyczą ochrony i dbałości o środowisko naturalne

wsi i okolicy. Można je przedstawić jako:

•poprawienie estetyki domu, zagrody i wsi,

•opiekę nad pomnikami przyrody,

•wykorzystanie starych części opuszczonych budynków np. starych chat, pałaców, dworków, wiatraków, spichlerzy itp.,

•rozwoju rolnictwa ekologicznego i zintegrowanego,

•wzrostu świadomości ekologicznej i troski o ochronę środowiska (segregacja „odpadów”, rezygnacja lub ograniczenie chemizacji rolnictwa itp.),

•zakładanie terenów zieleni.

2.Organizacja agroturystyki w Polsce

2.1. Organizacja wypoczynku w gospodarstwie agroturystycznym

Organizacja wypoczynku na wsi zdaniem Wiatraka (2005) wymaga odpowiedniego zharmonizowania dwojakiego rodzaju usług. Do podstawowych usług autor zalicza zakwaterowanie i wyżywienie. Natomiast całe spektrum usług i urządzeń podnoszących atrakcyjności gospodarstwa określa mianem dodatkowych.

2.1.1. Baza noclegowa

Turystyczna baza noclegowa obejmuje różne formy zakwaterowania, umożliwiające turystom pobyt poza miejscem zameldowania w dłuższym niż jeden dzień okresie (Kurek 2006).

Usługi hotelarskie na terenach wiejskich określane są przez Sznajdera i Przezbórską (2006) jako agrohotelarstwo. Agrohotelarstwo może być wyłącznie usługą gospodarstwa agroturystycznego albo usługą towarzyszącą. W polskich gospodarstwach agroturystycznych usługi noclegowe świadczone są przeważnie razem z innymi usługami, nie mniej jednak, stanowią one podstawę działalność turystycznej w gospodarstwie.

Baza noclegowa w gospodarstwie agroturystycznym jest zazwyczaj niewielka, bowiem z założenia powinna ona spełniać warunki przytulnego, kameralnego zakwaterowania oraz domowej atmosfery i osobistego charakteru usług, ponadto małej skali działalności agroturystycznej odpowiadają wymogi prawne, które nie obowiązują zbytnio właścicieli, natomiast jej rozszerzenie powoduje, że obowiązki podatkowe i administracyjne stają się bardziej złożone (Kobyłecki, Plichta 2006). Właściciele gospodarstw agroturystycznych aby nie płacić podatku dochodowego od działalności agroturystycznej wynajmują

najczęściej maksymalnie 5 pokoi. Potwierdzają to liczne badania przeprowadzone w różnych regionach Polski. W regionie północno-wschodniego Mazowsza z 25 badanych gospodarstw tylko 5 wynajmowało powyżej 5 pokoi. W pozostałych gospodarstwach liczba ta była mniejsza. Najwięcej, bo 14 gospodarstw posiadało bazę noclegowa składającą się z 3 lub 5 pokoi (Ciepiela i in. 2007). Podobnie kształtowała się baza noclegowa w gospodarstwach położonych w gminie Białowieża, gdzie z 27 ankietowanych gospodarstw 7 prowadziło działalność agroturystyczną w wymiarze 5 pokoi, w 9 baza składała się z 4 pokoi, a w pozostałych liczba ta była jeszcze mniejsza (Kur-Kowalska, Ciepiela 2007).

Podstawową bazą noclegową w agroturystyce stanowią pokoje gościnne, mieszkania wakacyjne, samodzielne domy wakacyjne oraz przyzagrodowe pola namiotowe i kempingowe (Sikora 1999). Przygotowanie tej bazy może się odbywać przez adaptację i przystosowanie: domu gospodarza, niewykorzystanych obiektów gospodarskich, terenów w obrębie lub otoczeniu gospodarstwa (przeznaczenia części użytków zielonych na pola namiotowe i kempingowe) (Młynarczyk 2002).

Bardzo wygodną forma zakwaterowania są mieszkania wakacyjne. Jednakże nie jest ona zbyt popularna w Polsce, chociaż turyści coraz częściej wykazują zainteresowanie tym rodzajem kwater. Daje ona bowiem, więcej prywatności i mniej absorbuje domowników. Mieszkania takie można przygotować budując lub adoptując obiekt, jak również wykorzystując np. strych w domu gospodarza.

Działalność agroturystyczna rozwija się najczęściej w oparciu o już istniejącą zabudowę gospodarstwa. Jednakże rolnicy przygotowując się do świadczenia usług turystycznych powinni w planowaniu rozmiarów swojej działalności, rozważyć swoje możliwości, ale w kontekście wymagań potencjalnych agroturystów.

Z badań przeprowadzonych przez Balińską i Musińską (2005) wynika, że 45,1% agroturystów najczęściej wynajmuje pokoje gościnne, zaś 38,7% badanej populacji preferuje samodzielne domy wakacyjne. Zaledwie 16,2% badanych turystów deklaruje chęć wynajmu pola namiotowego lub kempingu.

Jakość wypoczynku na wsi, to nie tylko rodzaj zakwaterowania. Badania Strzębickiego (2005) wskazują, że wymagania turystów rosną, co do wyposażenia kwater agroturystycznych ciągle rosną. O ile w roku 1997 zaledwie 30,4 %

turystów deklarowało chęć wynajmu kwater z łazienka do własnej dyspozycji, to w latach 2001-2003 odsetek ten wyniósł 50%. W świetle tych wyników należy wnioskować, że chcąc przyciągnąć klientów należy inwestować w przygotowanie pokoi z samodzielnym węzłem sanitarnym. Z dalszej analizy cytowanych badań wynika, że turyści również wysoko sobie cenią jadalnię, przygotowaną tylko dla gości, a pokoje gościnne ich zdaniem powinny być wyposażone w radio i telewizor. Także dostęp do takich urządzeń jak pralka czy żelazko nie powinno stanowić problemu. Ponadto życzeniem gości jest wyposażenie gospodarstwa w teren rekreacyjny i bezpieczny parking.

Oczekiwania agroturystów co do pokoi z łazienką nie zawsze mogą być spełnione. W większości gospodarstwa agroturystyka organizowana jest na bazie wolnych pokoi w domu właściciela, w których wcześniej mieszkała tylko rodzina. W takich obiektach jak domy jednorodzinne, często brakuje możliwości technicznych do przeprowadzenia dodatkowych węzłów sanitarnych. Analiza wyników dotycząca standardów wyposażenia kwater w powiecie ciechanowskim potwierdza te spostrzeżenia (Kur-Kowalska, Ciepiela 2007). Z przeprowadzonych badan wynika, że najwięcej gospodarstw w tym regionie ma zlokalizowaną bazę noclegowa w domu właściciela i dlatego tylko 36,2 % badanych w 2006 roku posiadało pokoje z łazienka. Nieco lepsze warunki zakwaterowania zanotowano w gospodarstwach gminy Białowieża, gdzie odsetek pokoi z łazienkami wynosił 42,3 % (Kur-Kowalska, Ciepiela 2007). Natomiast w regionie ostrołęckim kwater z łazienką do własnej dyspozycji, można było znaleźć w 2005 roku w 14 % gospodarstw (Ciepiela i in. 2006).

Aby dokonać uporządkowania i różnicowania ofert turystycznych, świadczonych w gospodarstwach rolnych, podjęto się opracowania i wdrożenia systemu kategoryzacyjnego (Kryński 2003). System ten stworzono dzięki funduszom z projektu Phare – TOURIN II, realizowanego w latach 1995-1997. Jednostką zarządzającą systemem, na szczeblu centralnym, została Polska Federacja Turystyki Wiejskiej „Gospodarstwa Gościnne” (Sznajder, Przebórska 2006). Głównym zadaniem kategoryzacji, jest zapewnienie jakości w usługach agroturystycznych, przez wyznaczenie jej podstawowego poziomu, chronionego administracyjnie, poniżej którego świadczenie usług jest niedopuszczalne, zarówno ze względów na wymagania sanitarne, jak i szerzej rozumianych interesów klienta (Wyrwicz 2000).

W systemie kwalifikacji i kategoryzacji wiejskiej bazy noclegowej wyróżniono następujące typy obiektów (Kutkowska 2003):

•pokój gościnny – pokój spełniający funkcje sypialni dla 1 – 4 osób z dostępem do łazienki, WC i pomieszczeń wspólnych,

•mieszkanie wakacyjne – samodzielna jednostka mieszkalna, składająca się z minimum jednej sypialni, pokoju wypoczynkowego, łazienki, WC oraz kompletnie wyposzczonej kuchni, wynajmowana w całości,

•kwatera grupowa – pomieszczenie sypialne, w którym znajduje się więcej niż cztery miejsca sypialne, z dostępem do łazienki i WC (kwatery te są zbliżone do schronisk młodzieżowych),

•przyzagrodowe pola namiotowe – oferują turystom miejsce na usytuowanie namiotu lub przyczepy kempingowej, dostęp do

punktu poboru wody i WC.

Dla każdego z wymienionych obiektów, system kategoryzacyjny określa minimalne wymagania, na których podstawie dokonuje się oceny jakości i przypisania określonej kategorii.

W polskim systemie wyróżniono czterostopniowa skalę kategoryzacyjną, zawierającą opis 30 cech dotyczących parametrów wielkości i wyposażenia pokojów i łazienek (Drzewiecki 2005; Sznajder, Przebórska 2006).

Kategoryzacja jest gwarancją odpowiedniej jakości usług w zależności od przyznanej kategorii. Gospodarstwo skategoryzowane nabywa prawo do posługiwania się znakiem jakości PFTW „Gospodarstwa Gościnne”, a także umieszczania swojej oferty w materiałach promocyjnych federacji. Ocenie jakościowej poddawane są zarówno całe obiekty jak i poszczególne pomieszczenia. Na wniosek zainteresowanego i uiszczeniu opłaty, Inspektorzy Federacji przeprowadzają inspekcja, nadając jedną z kategorii. Według Jalinika (2005), ocenie podlega:

•położenie i lokalizacja gospodarstwa

•baza noclegowa i żywieniowa (jakość, obsługa, asortyment posiłków),

•oferowane atrakcje turystyczne,

•infrastruktura turystyczne,

•estetyka gospodarstwa i wystrój pomieszczeń,

•warunki higieniczno-sanitarne,

•rodzaj prowadzonej produkcji rolniczej (roślinnej, zwierzęcej) jako atrakcji turystycznej.

Wymogi jakościowe dotyczące poszczególnych kategorii i typów obiektów bazy noclegowej przedstawiono w tabeli 1.

Tabela 1. Wymogi jakościowe stawiane bazie noclegowej w poszczególnych kategoriach

Kutkowska (2003), opierając się na publikacjach Wyrwicz (1998; 2000), wyodrębniła następujące korzyści wynikające z wprowadzenia systemu kategoryzacyjnego wiejskiej bazy noclegowej w Polsce:

A.Dla kwaterodawcy:

-określony standard - możliwość planowania rozwoju,

-wiarygodna informacja - mniej reklamacji, zadowolony klient,

-prawo do umieszczania oferty w materiałach promocyjnych, współfinansowanych ze środków budżetowych i PFTW „Gospodarstwa Gościnne”,

-możliwość prezentacji oferty na targach krajowych i zagranicznych,

-możliwość prezentacji oferty w systemie informacji turystycznej,

-możliwość przynależności do systemu rezerwacji turystycznej,