Tarasiuk%20Lukasz

2.3.6. Nowe Państwo

Założycielem i pierwszym władcą XVIII dynastii był Jahmes I (15501525 r. p.n.e.). Po pokonaniu Hyksosów faraon ten zdecydował się skierować wszystkie swe siły przeciwko Nubii, która oderwała się od Egiptu podczas II Okresu Przejściowego. Trzy wojenne wyprawy spowodowały ponowne ujarzmienie tego kraju386. Ahmosis zmarł, pozostawiając tron synowi, Amenhotepowi I. Jego matką była królowa Ahmes-Nefertari. W ciągu dwudziestu pięciu lat panowania zakończył on wyzwalanie Egiptu i doprowadził jego stosunki międzynarodowe co najmniej do poziomu z końca Średniego Państwa. Na odzyskanej w ten sposób pozycji, poszerzonej dodatkowo o cenne terytoria azjatyckie, budować będą jego następcy, zapewniając egipskie panowanie nad Bliskim Wschodem na przyszłe pół tysiąca lat387. Amenhotep I (1525-1504 r. p.n.e.), syn Jahmesa I kontynuował politykę podbojów ojca i w swojej wyprawie do Nubii doszedł do II katarakty, gdzie pokonał króla Kuszytów i rozbił doszczętnie jego armię388. W czasie swojej wyprawy do Syrii prawdopodobnie doszedł aż do Eufratu, ale te informacje nie zostały jeszcze potwierdzone389. Z kolei Totmes I (1504-1492 r. p.n.e.), syn Amenhotepa I dotarł do trzeciej katarakty nilowej, ustanawiając tam południową granicę egipską. Wzorem swoich poprzedników faraon ten wyprawił się do Syrii i Palestyny, podbijając tam kraj Retenu390. W momencie śmierci Totmesa I jedynym żyjącym potomkiem męskim był Totmes II391. Poślubił on księżniczkę Hatszepsut392 i w ten sposób zdobył władzę w Egipcie. Totmes II panował w latach 1492-1479 p.n.e. Po jego śmierci władzę w Egipcie przejęła Hatszepsut

386Zob. A. Śmieszek, Egipt Starożytny, Kraków 1924, s. 22; por. Lewicki T., Z przeszłości Nubii, w: Przegląd Orientalistyczny, nr 1 (53), pod red. S. Kałużyński, Warszawa 1966, ss. 215-228.

387Zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 204.

388Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 315.

389Zob. Helck-Otto, dz. cyt., s. 36.

390Tereny południowej Syrii; zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 29.

391B. Kwiatkowski podaje, że w sumie Totmes I miał czterech synów z konkubiną Mutnofret, która być może pochodziła z rodu królewskiego, z tymże tylko Totmes II dożył do śmierci swojego ojca w 1492 r. p.n.e. i objął po nim tron Egiptu; zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 335.

392Hatszepsut była córką Totmesa I oraz królowej Ahmes; zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 210.

81

(1479-1458 r. p.n.e.). Było to spowodowane zbyt młodym wiekiem Totmesa III393. Pokojowe rządy Hatszepsut doprowadziły do utraty części zdobyczy terytorialnych, bowiem miejsce wypraw wojennych zajęły wyprawy handlowe. Po śmierci Hatszepsut władzę przejmuje jej siostrzeniec, zepchnięty przez dwadzieścia jeden lat na polityczny margines, Totmes III (1458-1425 r. p.n.e.).

Totmes III postanowił zemścić się na swojej ciotce i rozkazał usunąć wszelkie reliefy oraz inskrypcje wskazujące na panowanie w Egipcie Hatszepsut. Dlatego też do XIX w. n.e. nikt nie wiedział o jej istnieniu. Od Nubii aż do Synaju, wszędzie tam, gdzie znajdowały się świątynie zbudowane przez nią, niszczono jej wizerunki, a imiona królowej zastępowano kartuszami poprzedników i następców394. Totmes III z powrotem odbudował militarną potęgę Egiptu. Z jego roczników umieszczonych na ścianach świątyni Amona w Tebach wynika, że podjął on siedemnaście wypraw wojennych do Syrii i dotarł aż do Eufratu rozbijając m.in. koalicję państewek syryjskich skupionych wokół władcy miasta Kadesz oraz odnosząc poważny sukces w walce z państwem Mitanni395. Z kolei A. Tschirschnitz podaje, iż „w ówczesnym starożytnym świecie nie było państwa, które by mogło równać się z mocarstwem egipskim. Nic więc dziwnego, że władcy Asyrii, Babilonii, Mitanni i Hetytów słali faraonowi dary, chcąc utrzymać potężnego sąsiada jak najdalej od swych granic”396.

393Totmes III był synem Totmesa II, który poślubił córkę Totmesa II oraz Hatszepsut, z tymże należy w tym miejscu zaznaczyć, że Hatszepsut nie była matką Totmesa III. N. Grimal podaje, że matką Totmesa III była konkubina Totmesa II o imieniu Isis; zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 210.

394Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s .339.

395Zob. J. Wolski, dz. cyt., s. 59.

396A. Tschirschnitz, dz. cyt., s 31.

82

mówi stela obok sfinksa w Gizie398. Następcy Amenhotepa II – Totmes IV (1397-1388 r. p.n.e.) oraz Amenhotep III (1388-1351 r. p.n.e.)399 na skutek zagrożenia ze strony Hetytów zawarli małżeństwa z córkami królów państwa Mitanni. Jednak już za panowania Amenhotepa IV Echnatona (1351-1334 r. p.n.e.) państwo Mitanni zmuszone było poddać się Hetytom, ponieważ Egipt nie przyszedł im z pomocą. Nic zresztą dziwnego, ponieważ Amenhotep IV całkowicie poświęcił się sprawom religijnym i mało interesował się egipskimi posiadłościami z Syrii i Palestynie. Faraon ten dokonał bezprecedensowej próby obalenia powszechnego w państwie kultu boga Amona na rzecz Atona, którego podniósł do rangi najwyższego bóstwa państwowego. Założył on również nową stolicę państwa – Achetaton400. Faraon sam stał się kapłanem swojej religii, dążącej – jak sądzi wielu uczonych – do monoteizmu, co spotkało się z bardzo silną opozycją tebańskich kapłanów Amona, których wpływy polityczne i majątki były bardzo duże401. W Tell el-Amarna zachowało się do naszych czasów bogate archiwum dyplomatyczne pisane pismem klinowym na glinianych tabliczkach. „Jest to licząca kilkadziesiąt tysięcy tabliczek, korespondencja pomiędzy Amenhotepem III i Amenhotepem IV a książętami Syrii i Palestyny oraz królami innych państw ościennych”402. Słali oni do faraona rozpaczliwe listy z prośbą o pomoc w przeciwstawieniu się Hetytom, którzy przy pomocy królów z Kadesz i Amurru zdołali opanować niemal całą Palestynę403.

Faraon Tutanchamon (1333-1323 r. p.n.e.) w porozumieniu z kapłanami z Teb przywrócił kult starych bogów obalonych przez Echnatona. Jeśli chodzi o sytuację polityczną zadanie przywrócenia panowania Egiptu powierzył on

398Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 360.

399Amenhotep III był jednym z największych budowniczych w dziejach Egiptu; zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 227.

400Por. A. Szaleńcowa, Egipt-praktyczny przewodnik, Bielsko-Biała 2008, ss. 169-170.

401Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 34.

402A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 33; szczegółowe informacje na temat tabliczek z Tell el-Amarna zob. również S. H. Horn, dz. cyt., ss. 72-76.

403Szuppiluliuma I (1380-1346 r. p.n.e.) stworzył w tym czasie prawdziwe imperium hetyckie; zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 104; por. Popko M., Odkrycia w Hattusa, stolicy Hetytów w latach 1978-1989, w:

Przegląd Orientalistyczny, nr 1-4 (161-164), pod red. S. Kałużyński, Warszawa 1992, ss. 81-84.

84

Horemhebowi, późniejszemu faraonowi, który uporał się z tym zadaniem niezwykle szybko, z tymże tylko w południowej Palestynie. Zdawał on sobie doskonale sprawę, że dalsza interwencja może uwikłać państwo w poważny konflikt zbrojny, którego wolał uniknąć za wszelką cenę404. W związku ze wzrostem potęgi Asyryjczyków Tutanchamon bardzo często przyjmował poselstwa od króla babilońskiego. Ostatnim władcą XVIII dynastii był faraon Horemheb (1319-1292 r. p.n.e.). Przeprowadził on reformę religijną oraz zreorganizował państwo405, co pozwoliło władcom XIX dynastii uczynić z Egiptu czołową potęgę ówczesnego świata.

Pierwszym władcą XIX dynastii był Ramzes I, który panował zaledwie szesnaście miesięcy (1292-1290 r. p.n.e.). Jego rządy przywróciły dawny porządek w państwie egipskim, umocniły królestwo od zewnątrz i przygotowało je do odzyskania utraconych prowincji azjatyckich406. Wraz z objęciem tronu przez Seti I (1290-1279 r. p.n.e.) Egipt wkroczył na drogę nowych podbojów w Syrii i Palestynie. Faraon Seti I wyprawił się do Azji już w pierwszym roku swojego panowania. Zdobył m.in. Rafię i Gazę w Kanaanie. Następnie Egipcjanie posunęli się jeszcze dalej ku północy, zdobywając Akkon i Tyr, a także udali się w góry Libanu. W drodze powrotnej opanowali Pellę. Seti wykorzystał zdobycze tej wojny, by przygotować następną wyprawę, w której dotarł aż do Kadesz407. Najsłynniejszym faraonem XIX dynastii jest Ramzes II Wielki (1279-1213 r. p.n.e.). Później w epoce klasycznej wspomina się o nim jako o legendarnym królu Sesostrisie408 bądź Sesoosisie409, zdobywcy starożytnego świata. Za panowania tego władcy doszło do wielkiej bitwy z Hetytami. Bitwa przedstawiona w tradycji egipskiej jako sukces Ramzesa, w istocie nie przyniosła rozstrzygnięcia na korzyść żadnej ze stron. W tej sytuacji

404Por. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 406.

405Zob. W. Helck, dz. cyt., s. 12; T. Narolewski, dz. cyt., s. 876; M. Schorr, Chatti i Aram, Kraków 1927, ss. 8-9; J. A. Knudtzon, Die El-Amarna Tafeln, Leipzig 1915, ss. 300-302.

406Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 429.

407Zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 256.

408Herodot, dz. cyt., s. 136.

409Diodor Sycylijski, Bibliotheca Historica, Cambridge 1957, ss. 53-58.

85

Egipt i Hetyci zawarli w 1270 r. p.n.e. pokój, pierwszy znany w historii, którego treść przekazana została zarówno przez źródła hetyckie jak i egipskie410. Pomimo zewnętrznej świetności panowania Ramzesa II411, pozostawił on państwo w stanie poważnego osłabienia, co było szczególnie niekorzystne wobec zagrożenia, jakie niebawem zawisło nad Egiptem pod postacią tzw. Ludów Morza, z którymi poważny problem miał już Merneptah412, następca Ramzesa II. Wprawdzie ostatniemu faraonowi Nowego Państwa Ramzesowi III413 udało się odeprzeć ich atak, ale po jego śmierci rozpoczął się stopniowy upadek egipskiego królestwa414. Następcy Ramzesa III (od Ramzesa IV do XI) panowali w latach 1152-1070 p.n.e. Na skutek ich słabych rządów Egipt stracił panowanie nad palestyńskimi i południowosyryjskimi państewkami; przy Egipcie pozostała tylko Nubia. Na skutek upadku władzy monarszej i ogólnego rozprężenia władzę w Kraju Faraonów przejęli kapłani tebańscy415.

2.3.7. Epoka Późna

Epoka ta obejmuje okres od panowania XXI dynastii aż do podboju Egiptu przez Aleksandra Wielkiego w 332 r. p.n.e.416. Dzieje rodzimych dynastii egipskich kończą się jednak już w 525 r. p.n.e., kiedy to Egipt został podbity przez Kambyzesa, króla perskiego417. Przejęcie władzy przez kapłanów Amona doprowadziło do podziału kraju na dwie strefy wpływów: Górny Egipt i Nubia znajdowały się pod zwierzchnictwem kapłanów z Teb, natomiast Egipt Dolny

410Zob. J. Wolski, dz. cyt., s. 79.

411Por. Helck-Otto, dz. cyt., s. 296.

412Merneptah panował w Egipcie w latach 1213-1203 r .p.n.e.; informacje na temat steli Merneptaha, wskazującej na istnienie w tamtym czasie w Kanaanie „całego Izraela” znajdują się w rozdziale IV niniejszej dysertacji.

413Ramzes III panował w Egipcie w latach 1183-1152 r. p.n.e.

414Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 35; por. A Strobel, Der spätbronzezeitliche Seevölkersturm, Berlin-New York 1975, ss. 7-23. 69-72.

415Zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 42.

416Zob. D. Samsonowicz, Grecja, w: Historia i kultura krajów biblijnych, t. I, pod red. B. Koziróg, A. Citlak, Podkowa Leśna 2006, s. 225.

417Zob. M. Łazińska-Wójcik, Iran, w: Historia i kultura krajów biblijnych, t. II, pod red. B. Koziróg, Podkowa Leśna 2007, s. 361.

86

dostał się pod władanie faraonów nowej XXI dynastii418. Pierwszym władcą tej dynastii był Smendes I (1070-1044 r. p.n.e.). Wiadomo o nim tylko tyle, iż był namiestnikiem północnego Egiptu za rządów faraona Ramzesa XI a swoją rezydencję miał w Dżanet, mieście, które znane jest pod grecką nazwą Tanis (biblijne Soan419)420. W Tebach natomiast rządzili kapłani Amona. Faktycznie więc kolejny już raz w historii Egiptu panowały dwie równoległe dynastie, jednak tym razem dynastia tebańska nie występowała przeciwko prawowitej dynastii, uznając jej zwierzchnictwo421. Z bardziej liczących się władców Dolnego Egiptu, następców Smendesa należy wymienić: Psusennesa I, Osorkona Starszego, Siamona oraz Psusennesa II422. Założycielem XXII dynastii, tzw. libijskiej był Szeszonk I (946-925 r. p.n.e.). Wszystko wskazuje na to, że Szeszonk I objął nieformalnie władzę zaraz po śmierci faraona Psusennesa II, ostatniego władcy XXI dynastii i w ten sposób uchodził za jego legalnego następcę423. Z władców XXII dynastii warto wspomnieć o Osorkonie II (875837 r. p.n.e.), za którego panowania XXII dynastia przeżywa ostatni okres świetności424. Jak zauważa D. M. Rohl „w połowie okresu panowania XXII dynastii na arenę wkracza konkurencyjna linia władców – XXIII dynastia (818720 p.n.e.). Przejmują oni władzę w południowym Egipcie, po czym wybucha długa wojna pomiędzy monarchami XXII dynastii a ich rywalami z Teb. (...) Ostatecznie to inwazja króla krainy Kusz (w obecnym Sudanie) przynosi Egiptowi pewną stabilność pod rządami kuszyckiej XXV dynastii. (...) XXV dynastia dominuje na arenie politycznej doliny Nilu przez sześćdziesiąt parę lat, aż do podboju Egiptu przez króla Asyrii Asarhaddona w 671 r. p.n.e.”425.

418Zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 42; por. J. Wolski, dz. cyt., ss. 83-85.

419Zob. Lb 13,22; Ps 78,12.43; Iz 19,11.13.

420Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 532.

421Zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 43.

422Więcej szczegółów dotyczących tych dwóch ostatnich władców znajduje się w rozdziale IV z racji na ich konotacje z monarchią izraelską.

423Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 37; informacje na temat wyprawy Szeszonka I do Palestyny znajdują się w rozdziale IV niniejszej dysertacji.

424Zob. N. Grimal, dz. cyt., s. 335.

425D. M. Rohl, dz. cyt., s. 21; gwoli uzupełnienia XXIII dynastię tworzyli również władcy pochodzenia libijskiego, natomiast XXIV dynastię tzw. władcy rezydujący w Sais, z których wartym wspomnienia jest

87

Najwybitniejszym władcą XXV dynastii był bez wątpienia Taharka (690-664 r. p.n.e.), którego panowanie na jego nieszczęście przypadło na szczytowy moment Imperium Asyryjskiego. Mimo to władca ten nieustannie knuł intrygi oraz wspierał wszelkie wystąpienia antyasyryjskie w Syrii, Palestynie i Fenicji426. Faraon ten zasłużył się jako znany oraz zręczny polityk i władca tamtego czasu. Jego aktywność polityczną potwierdzają liczne odkrycia archeologiczne w różnych częściach świata starożytnego427. Pierwszym władcą XXVI dynastii był Necho I (672-664 r. p.n.e.)428, ustanowiony na tronie Egiptu za sprawą Assurbanipala, władcy asyryjskiego, który nie mogąc już sobie pozwolić na wysłanie licznej armii do Egiptu z powodu zamieszek na wschodnich granicach państwa, pragnął mieć swojego poplecznika w Egipcie. Faraon Necho natomiast był wolny i w razie potrzeby mógł liczyć na wsparcie potężnego protektora429. Po nim na tronie Egiptu zasiadł jego syn, Psametyk I (664-610 r. p.n.e.), który początkowy również był wasalem Asyryjczyków. Później jednak widząc asyryjskie osłabienie polityczne, wzniecił przeciwko nim w Delcie powstanie, i ostatecznie usunął ich z Egiptu. Asyryjczycy w tym czasie nie interweniowali w Egipcie, bowiem byli wciągnięci w wojnę z Elamem i postanowili zrezygnować z panowania w Egipcie, aby ocalić władzę w newralgicznym punkcie swego państwa430. W późniejszym czasie na skutek wzrostu potęgi Imperium Babilońskiego, faraonowie XXVI dynastii zmienili swoją politykę względem Asyrii. W 609 r. p.n.e. faraon Necho II (610-595 r. p.n.e.)431 pośpieszył na pomoc wojskom asyryjskim. „Necho II dotarł do Karkemisz, gdzie spotkał się z wojskami Aszuruballita II. Połączone siły

Tefnacht (740-719 r. p.n.e.); więcej informacji ze względu na jego powiązania z Królestwem Północnym znajduje się w rozdziale IV niniejszej dysertacji; na temat podboju Egiptu przez Imperium Asyryjskie zob. J. Zabłocka, dz. cyt., ss. 337-338; J. Laessøe, dz. cyt., s. 165; I. Baron, Irak, dz. cyt., s. 389; J. Wolski, dz. cyt., ss. 102-103; N. Grimal, dz. cyt., s. 360.

426Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., ss. 624-627.

427Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 41.

428Według D. M. Rohla Necho I był czwartym władcą XXVI dynastii; zob. D. M. Rohl, dz. cyt., s. 23.

429Zob. B. Kwiatkowski, dz. cyt., ss. 635-636.

430Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 42; por. Starożytny Egipt, dz. cyt., ss. 124-125.

431Informacje na temat konotacji Necho II z Królestwem Południowym znajdują się w rozdziale IV niniejszej dysertacji.

88

egipsko-asyryjskie próbowały odbić miasto zajęte przez Medów i Babilończyków. Próba ta nie powiodła się, a przegrana bitwa oznaczała koniec politycznej niezależności Asyrii”432. W 605 r. p.n.e. ponownie pod Karkemisz spotkały się wojska egipskie i babilońskie. Babilońską armią dowodził Nebukadnesar, przyszły król, który odniósł zwycięstwo nad wojskami faraona Necho II433. Następni władcy XXVI dynastii: Psametyk II (595-589 r. p.n.e.) oraz Apries (589-570 r. p.n.e.)434 władali Egiptem w okresie szczytowego okresu Imperium Babilońskiego, dlatego nie odegrali oni większej roli na arenie międzynarodowej. Natomiast kolejny władca XXVI dynastii, Amazis (570-526 r. p.n.e.) rządził Egiptem w czasach osłabienia Babilonii uwikłanej w walki z Persami. Był władcą niezwykłym i bardzo inteligentnym. W pierwszej kolejności rozwiązał nie cierpiący zwłoki problem najemników greckich, nie lubianych przez rdzenną ludność egipską. Mianowicie otrzymali oni autonomię administracyjną i swobodę w życiu religijnym i gospodarczym435. Ostatnim władcą XXVI dynastii był Psametyk III (526-525 r. p.n.e.), za panowania którego Kambyzes II, władca perski pokonał wojska egipskie w bitwie pod Peluzjum w 525 r. p.n.e.436.

Dynastię XXVII stanowili władcy perscy z dynastii Achemenidów rezydujący w Suzie i Persepolis (525-401 r. p.n.e). Okres ten nazywany jest również „pierwszym panowaniem perskim”437. Dynastie XXVIII-XXX stanowili władcy egipscy, panujący pod ścisłym zwierzchnictwem Persów. Ostatnia XXXI dynastia to tzw. „drugie panowanie perskie” (342-332 r. p.n.e.) i ponownie byli to władcy z perskiej dynastii Achemenidów. W 332 r. p.n.e.

432A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 45; por. J. Wolski, dz. cyt., ss. 109-110; I. Baron, Irak, dz. cyt., s. 391.

433Zob. I. Baron, Irak, dz. cyt., s. 402; por. J. Wolski, dz. cyt., s. 113; B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 648; A. Jepsen, dz. cyt., s. 191.

434Władca ten występuje w ST pod imieniem Hofra (Jr 44,30). Więcej informacji na temat jego powiązań z Królestwem Południowym znajduje się w rozdziale IV niniejszej dysertacji.

435Zob. M. Tarasiuk, Egipt, dz. cyt., s. 45.

436Zob. M. Łazińska-Wójcik, dz. cyt., s. 361; por. J. Wolski, dz. cyt., s. 123.

437B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 683.

89

tronem egipskim zawładnął Aleksander Wielki, pokonując w bitwie pod Issos w roku 333 p.n.e. króla perskiego Dariusza III438.

2.4. Starożytne państwa Syrii i Palestyny

Mówiąc o starożytnej Syrii i Palestynie na samym wstępie należy uściślić, jakie konkretne ramy terytorialne będą brane pod uwagę w niniejszej dysertacji. W starożytności Syria zajmowała zdecydowanie większy obszar aniżeli obecnie. Naturalną zachodnią jej granicę stanowiło Morze Śródziemne natomiast wschodnią rzeka Eufrat, jako że tereny dalej na wschód od tej rzeki zaliczane są do Mezopotamii439. Na północy granica starożytnej Syrii sięgała Azji Mniejszej a na południu Palestyny. Takie granice najczęściej przyjmuje się w literaturze440. Z kolei Palestyna w starożytności nosiła nazwę Kanaan441. Samo słowo „Palestyna” pochodzi od nazwy ludu Filistynów, którzy zamieszkiwali wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego442. Obszar Palestyny historycznej obejmował północną i środkową częścią obecnego państwa Izrael oraz zachodnią częścią Jordanii. Granice geograficzne Palestyny wyznaczały na zachodzie – Morze Śródziemne, na wschodzie – Pustynia Syryjska i pustynie Półwyspu Arabskiego, na północy – góry Libanu a na południu – krańce Morza Martwego i pustynia Negew443.

438Zob. M. Łazińska-Wójcik, dz. cyt., s. 364; por. J. Wolski, dz. cyt., s. 264; B. Kwiatkowski, dz. cyt., s. 769.

439Mezopotamia z języka greckiego oznacza znajdujący się pomiędzy rzekami: gr. mesos – w środku, pomiędzy oraz gr. potamos – rzeka (zob. R. Popowski, dz. cyt.,, ss. 387.517); chodzi oczywiście o obszar leżący pomiędzy dwiema największymi rzekami Bliskiego Wschodu: Eufratem i Tygrysem; por. Encyklopedia archeologiczna ziemi świętej, dz. cyt., s. 309; Atlas Biblijny, Warszawa 1990, s. 19.

440Zob. Z. Ples, Syria, w: Historia i kultura krajów biblijnych, t. III, pod red. B. Koziróg, Podkowa Leśna 2008, s. 26; por. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. VI, pod red. B. Petrozolin-Skowrońska, Warszawa 1997, s. 150.

441Zob. Atlas Biblijny, dz. cyt., s. 20; por. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. III, pod red. B. PetrozolinSkowrońska, Warszawa 1997, s. 247.

442Zob. A. Tschirschnitz, dz. cyt., s. 151.

443Zob. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, t. IV, pod red. B. Petrozolin-Skowrońska, Warszawa 1997, s. 742; zob. również Atlas Biblijny, dz. cyt., ss. 23-33.

90