12.2 Сурет – Тізбектелген (а), радиалды (б) және магистралды (в) өаж құрылымы

Тағы да радиалды-тізбектелген және радиалды-магистралдық құрылымдар болады, олар қарастырылған құрылымдар комбинациясы болып табылады.

ӨАЖ көмегімен өлшенетін және бақылауланатын физикалық шамалар өте әртүрлі. ӨАЖ әмбебап болу үшін, яғни әртүрлі шамаларды өлшеуге және бақылауға жарамды болу үшін, өлшенетін және бақылауланатын шамалар бір ізге салынған электр сигналдарымен тағайындалады. Бір ізге салуды жасау мынада – сигналдың ақпараттық параметрмен өлшенетін шама арасындағы тәуелділікті линиялық болуын істеу және ақпараттық параметрдің максималды және минималды өлшемдерін берілген мәндерге келтіру.

Электрэнергияны есептеу және бақылау автоматтандырылған жүйе (ЭЕБАЖ, басқа аты – электрэнергияны коммерциялық есептеу автоматтандырылған өлшеу-ақпараттық жүйе (ЭКЕАӨАЖ)) – өлшеу жүйесінің арнайы түрі, ол өлшеу процесін және өлшеу нәтижелерін алуын автоматтандырылғанын қамтамасыз етеді. ЭЕБАЖ функциялары:

- шығарылған, таратылған және тұтынылған электр энергия мен қуат мөлшері туралы дұрыстық ақпарат алу;

- электрэнергияның сапасын бақылау және тұтыну режиміне оперативті талдау жасау;

- электрэнергия мен құат тұтынушылардың тұтыну режимін оперативті бақылау және талдау;

- тұтынушылар жүктемесін оптималды басқару;

- энергообъекттерінде мәліметтер базасын жасау.

ЭЕБАЖ сериялы шығарылатын техникалық құралдар және программалық қамтамасыз ету негізінде жасалынады. Техникалық құралдарға жататындар: ток және кернеу өлшеу трансформаторлары, электр энергия санауыштары (кәзіргі кезде, әдеттегідей, цифрлық), санауыштардың мәліметтерін тарату және жинау құрылғылары, өлшеу ақпаратты тарату үшін байланыс каналдары және ақпаратты өндеу (әдеттегідей, дербес ЭЕМ).

Ұйымдастыру принципі бойынша ЭЕБАЖ екі түрге бөлуге болады: локалдық (жеке кәсіпорындар үшін) және регионалдық (көпдеңгейлі).

Локалдық ЭЕБАЖ (ЛЭЕБАЖ) бір кәсіпорында орналасады (мысалы, подстанцияда) және келесі құрылымы болады (И қосымшасында, И.1 суретті қара):

- ток және кернеу өлшеу трансформаторлары (ИТТ және ИТН) — олардың саны кәсіпорындағы электрэнергия тұтынушылардың жалпы санына сәйкес (фазалар санын есептегенде);

- электр энергия санауыштары (ЭС) телеметриялық (шығысында импулстердің пропорционалды тізбегі) немесе цифрлық (шығысында цифрлық код) ақпаратты шығару;

- мәліметтерді тарату және жинау құрылғылары (МТЖҚ) – телесумматорлар, мультиплексорлар және басқа;

- өлшеу ақпаратты тарату үшін электрондық байланыс құрылғылары және сәйкес каналдарды құрайтын аппаратурасы бар (модемдер);

- энергожүйенің УСПД мәліметтерін сұрау сервері (ССМТЖҚ) — МТЖҚ мәліметтерін қабылдауға және оларды өлшеу нәтижелерінің мәліметтер базасында сақтауға мүмкіншілігі бар, арнайы программалық камтамасыз етілген ЭЕМ;

- локалдық есептеу желісі (ЛЕЖ), оның құрамында технологтардың жұмыстық орындары (ЖО), ССМТЖҚ және мәліметтер базасының сервері (МБ). Бұл жағдайда МТЖҚ мәліметтерін сұрау сервері және БД сервері ЛЭЕБАЖ торапы болып анықталады.

Регионалды ЭЕБАЖ (РЭЕБАЖ) көпдеңгейлі жүйе болып табылады, бірнеше ЛЭЕБАЖ мәліметтерін жинайтын және өндейтін. РЭЕБАЖ төменгі деңгейіне электр энергия тұтыну ақпараты түсетін ЛЭЕБАЖ жатады.

Өлшеу нәтижелер дұрыстығы ЛЭЕБАЖ пайдаланатын құралдардың сапа көрсеткіштерімен және метрологиялық мінездемелерімен қамтамасыз етіледі, тағы да өлшеу ақпаратын байланыс линиялар бойынша тарату дәлдігімен.

Белгілеп қою керек, тәжірибеде кез келген ЭЕБАЖ әмбебап блоктардан тұратын болса да, құрылымы, орналасу орны, байланыс каналдар ұзындығы, өлшемдер жиынтығы әртүрлі болғандықтан, ол бірегей болып табылады. Сондықтан ЭЕБАЖ қазіргі нормативтік құжаттарға сәйкес типті бекіту және Мемлекеттік өлшеу құралдар реестріне еңгізу мақсатымен сынаудан өту керек.

Тақырып бойынша қосымша ақпаратты [6,9,12] әдебиеттен алуға болады.