шпоры

Дзеяслоў – самастоўная часціна мовы якая абазначае дзеянне, стан, прымету як працэсы бегчы, касіць, спаць. Адрозніваюць спрагальныя формы (асоба, час, лад, лік, род) будую, будуеш, будуе, будуем, будуеце, будуюць і неспрагальныя формы- інфінітыў, дзеепрыметнік, дзеепрыслоўе пабудаваць, пабудаваны, пабудаваўшы.Інфінітыў, дзеепрыслоўе – нязменныя фомы, дзеепрыметнік змяняецца як прыметнік мае склон, лік, род пабудаваны, пабудаваная, пабудаванае, пабудаваныя. Спрагальная форма выконвае у сказе ролю выказніка, інфінітыў любым членам сказа, дзеепрыметнік выступае ў ролі азначэння, дзеепрыслоўе – акалічнасці. Інфінітыў – нязменная неспрагальная форма дзеяслова якая называе дзеянне або стан але не выражае значэнняў часу, ладу, ліку, асобы. Інфінітыў мае катэгорыі трывання ісці-прыйсці, стану будаваць-будавацца, м.б.пераходным ці непераходным будаваць дом, бегчы па дарозе, незваротным ці зваротным вітаць-вітацца, радаваць-радавацца. У складзе інфінітыва выдзяляюцца суфіксы ць, ці, чы. Бегаць, везці, бегчы. Інфінітыў можа выконваць ролю як галоўных так і даданых членаў сказа дзейніка, выказніка, дапаўнення, азначэння, акалічнасці. Асновы дзеяслова – гэта частка інфінітыва без формаутваральнага суфікса даганяць, меркаваць, бегчы, плесці. Ад асновы інфінітыва утвараюцца формы дзеясловаў абвеснпга ладу прошлага часу прачытаць, прачытаў, прачытала, прачыталі, формы ўмоўнага ладу прачытаў б, прачытала бы, дзеепрыметнікі прошлага часу прачытаўшы, прачытаны, дзеепрыслоўі закончанага трывання прачытаўшы. Аснова інфінітыва большасці дзеясловаў супадае з асновай пршлага часу – часткай дзеяслова без формаўтваральнага суфікса л(ў) і канчатка гаварыць-гаварыў. Аснова цяперашняга (будучага простага) часу – гэта частка дзеяслова цяперашняга ці будучага простага часу без канчатка вядуць, нясуць, прывядуць, прынясуць. Ад асновы цяперашняга (будучага простага) часу утвараюцца асабовыя формы цяперашняга (будучага простага) часу абвеснага ладу носяць-нашу, дзеепрыметнікі цяперашняга часу квітнеюць-квітнейучы, дзеепрыслоўі незакончанага трывання носячы.

Пераходныя дзеясловы наз.дзеянне, накіраванае на аб’ект які выражаны формай В.скл. без прыназоўніка абгарадзіць сад, вастрыць нож. Непераходныя дзеясловы наз.дзеянне не накіраванае на аб’ект адпачываць, плысці. Гэтыя дзеясловы абазначаюць фізічны і псіхічны стан спаць, хварэць, рух ісці, бегчы, становішча ў прасторы ляжаць, стаяць, праяўленне прыметы чырванець, занятак падарожнічаць. Паміж пераходнымі і непераходнымі дзеясловамі існуе сувязь. Пры далучэнні постфікса ся (ца, цца) пераходныя дзеясловы становяцца непераходнымі апраўдаць-апраўдацца. Катэгорыя стану: незалежнага стану адносяцца дзеясловы якія абазначаюць дзеянне накіраванае на аб’ект вымыць посуд, збіраць грыбы; залежнага стану абазначаюць дзеянне утворанае граматычным аб’ектам і накіраванае на граматычны суб’ект верш чытаецца вучнем, верш прачытаны вучнем. Катэгорыя трывання: закончанага трывання выражаюць значэнне абмежавання дзеяння (дзеянне якое дасягнула свайго выніку напісаць, пабудаваць; дзеянне якое здзейсніла пераход у пэўны стан вырасці, высахнуць; дзеянне якое паказвае на абмежаванне ў часе фіксуючы яго пачатак закрычаць, паехаць); незакончанага трывання не маюць значэння абмежавання дзеяння, яны выражаюць працяглае дзеянне якое паўтараецца дасягнуць мяжы пісаць, ехаць, чытаць.

Катэгорыя ладу выражае адносіны дзеяння да рэчаіснасці і мае значэнне рэальнасці (абвеснага ладу) і нерэальнасці – пабуджэнне (загадны лад) і магчымасці (умоўны лад) дзеяння. Абвесны лад абазначае рэальные дзеянне якое працякае ў цяп., прошлым ці буд.часе. Абвесны лад цесна звязаны з катэгорыяй часу. Загадны лад выражае пабуджэнне да дзеяння. Умоўны лад абазначае дзеянне магчымае пры якіх-небудзь умовах. Катэгорыя часу дзеяслова выражае адносіны дзеяння да моманту гутаркі яна ўяўляе сабой супрацьпастаўленыя рады форм цяперашняга, прошлага і будучага часу. Катэгорыя часу звязана з катэгорыяй трывання. Дзеясловы незакончанага трывання маюць формы цяперашняга, прошлага і будучага складанага часу малюю, маляваў, буду маляваць; дзеясловы закончанага трывання маюць формы прошлага і будучага простага часу намаляваў, намалюю. Цяперашні час абазначае дзеянне якое адбываецц ў момант гутаркі іду, ідзём. Прошлы час абазначае дзеянне якое адбывалося да моманту гутаркі жыў. Будучы час абазначае дзеянне якое будзе адбывацца пасля моманту гутаркі прывязу. Катэгорыя асобы выражае адносіны дзеяння і яго утваральніка да удзелу у камунікатыўным акце. 1 асоба паказвае што утваральнікам дзеяння з’яўляецца той хто гаворыць я чытаю, пішу. 2 асоба паказвае што утваральнік дзеяння субяседнік ты чытаеш, пішаш. 3 асоба паказвае што утваральнік дзеяння ў размове не удзельнічае а таму ім можа быць як асоба так і прадмет хлопчык піша, ён малюе, вецер вее. Безасабовыя дзеясловы абазначаюць дзеянне якое адбываецца без утваральніка. Спражэнне – гэта змяненне дзеяслова па асобах ліках у цяперашнім і будучым простым часе абвеснага ладу. 1 спр. Адз.лік 1асоба у(ю) нясу, 2 асоба еш(эш, аш) нясеш, 3 асоба е (э, а) нясе; мн.лік 1 асоба ём(ем, ом, ам) нясём, 2 асоба яце(еце, аце) несяце, 3 асоба уць(юць) нясуць. 2 спр. Адз.лік 1 асоба у(ю) гляджу, 2 асоба іш(ыш) глядзіш, 3 асоба іць(ыць) глядзіць; мн.лік 1 асоба ім(ым) глядзім, 2 асоба іце(ыце) гледзіце, 3 асоба яць(аць) глядзяць.

Прыслоўе – самастойная нязменная часціна мовы якая абазначае прымету дзеяння ці стану, прымету якасці або прадмета. Паводле структуры прыслоўі падзяляюцца на вытворныя (якія утварыліся ад іншых самастоных часцін мовы і сэнсава суадносяцца з імі прыгожа, высока) і невытворныя (якія страцілі суадноснасць з іншымі часцінамі мовы і не захавалі яе у сваёй словаутваральнай структуры дзе, куды, калі). Паводле характару выражэння лексічнага значэння прыслоўі падзяляюцца на знаменальныя (лексічнае значэнне хар-ца канкрэтнасцю звонка, моцна) і займеннікавыя (неканкрэтна іх дакладны сэнс выяўляецца толькі ў кантэксте там, заўсёды, чаму, як). Разрады: азначальныя (хар-ць якасць дзеяння, спосаб яго ажыццяўлення, выяўленне прыметы. Сярод іх выдзяляюць некалькі семантычных груп якасныя (ад якасных прыметнікаў, абазначаюць якасць дзеяння стану ці прадмета і адказваюць на пытанне як? Звонка, проста); колькасныя (колькі? Як многа? Да якой ступені? І абазначаюць колькасць багата, дапаўна); спосабу дзеяння (хар-ць дзеянне указваюць на характар ці спосаб яго утварэння, пытанне як?, якім чынам?, якім спосабам? Бягом, раптам, цішком); параўнання (дзеянне даецца шляхам параўнання ці прападабнення па-людскі, па-суседску); сумеснасці (дзеянне спалучаюць з указаннем на сумеснасць удваіх, утрох, гуртам), акалічнасныя (паказваюць на розныя акалічнсці пры якіх адбываецца дзеянне. Да іх адносяцца прыслоўі месца (дзе адбываеецца дзеянне дзе?, куды? Блізка, высока, дахаты); часу (указваюць на час, калі адбываецца дзеянне калі?, з якога часу?, да якога часу? Цяпер, учора, заўтра); прычыны (чаму?, з якой мэтай? Завошта, згарача); мэты(для чаго? З якой мэтай? Знарок, назло). Прыслоўі утварыліся ад усіх самастойных часцін мовы: назоўніка, прыметніка, займенніка, радзей ад лічэбніка, дзеяслова.

Словазлучэнне – гэта сінтаксічная адзінка якая утвараецца спалучэннем двух і больш самастойных слоў на аснове падпарадкавальнай сувязі (дапасавання, кіравання, прымыкання) спякотны дзень, вясёлая песня. Тыпы: словазлучэнні класіфікуюцца паводле: ступені лексічнай спаянасці кампанентаў: сінтаксічна свабодныя (чытаць кнігу, ісці у школу – слова захоўвае сваё лексічнае значэнне) і сінтаксічна непадзельныя (адносяцца спалучэнне лічэбніка з назоўнікам сямнаццаць дзён). Паводле марфалагічнага выражэння галоўнага кампанента падзяляюцца на іменныя - назоўнікавыя (коласава спадчына) прыметнікавыя (мокры ад дажджу), лічэбнікавыя (адзін з нас), займеннікавыя (кожны з класа); дзеяслоўныя ( галоўны кампанент выражаны спрагальнымі або неспрагальнымі формамі дзеяслова інфінітывам, дзеепрыслоўем, дзеепрыметнікам чытае кнігу, верыць у дабрыню); прыслоўныя (выступае прыслоўе даволі лагічна, радасна на душы). Паводле структуры падзяляюцца на простыя (2-4самастойных слова) і складаныя (утвораны на падпарадкавальнай сувязі). Паводле сэнсавых адносін паміж кампанентамі выдзяляюцца словазлучэнні з аб’ектнымі адносінамі (дараваць брату) з суб’ектнымі (пабудаваны будаўніком), азначальнымі (Марыліна маці), прасторавымі (ісці па лесе), акалічнаснымі прычыннымі (захварэць з гора), мэтывамі (ехаць па справах), спосабу дзеянне (адказваць з неахвотай), меры і ступені (згерэць датла). Віды сувязі: дапасаванне – гэта такі від сувязі у словазлучэннях пря якім залежны кампанент набывае граматычныя значэнні склону, ліку, роду, уласцівыя галоўнаму кампаненту гэтым рэйсам, толькі склону чатырма студэнтамі. Кіраванне – гэта такі від сувязі пры якім галоўны кампанент патрабуе пастаноўкі залежнага кампанента ў пэўнай склонавай форме з прыназоўнікам або без прыназоўніка любіць Радзіму, дапамагчы чалавеку. Адрозніваюць моцнае і слабае кіраванне. Прымыканне – гэта такі від пры якім галоўны і залежны кампаненты звязаны па сэнсе а ў ролі залежнагаткампанента выступае нязменнае слова акуратна пісаць, жаданне паступіць.

Сказ з’яўляецца асноўнай адзінкай сінтаксісу. У сказе заключаецца паведамленне пра факты. Для сказа характэрна: грамтычная аформленасць, сэнсавая і інтанацыйная завершаннасць. Сказ – гэта сінтаксічная прэдыкатыўная адзінка камунікатыўнга прызначэння аформленая інтанацыяй. Тыпы сказай паводле мэты выказвання: апавядальныя паведамляецца пра факт Прыйшла вясна. Пытальныя яны заключаюць ў сябе пытанне каб атрымаць адказ (уласна-пытальныя - абавязковы адказ, пытальна-рытарычны – абавязковы адказ, ён вынікае з самаго тэксту, пытальна-пабуджальныя – выражаюць загад, просьбу.). пабуджальныя – сказы у якіх выражаецца загад, парада, запрашэнне. Паводле эмац. Афарбоўкі сказы бываюць клічнымі і няклічнымі. Ой якая была восень! Тыпы сказаў паводле адносін: сцвярджальныя, адмоўныя, прыватна-адмоўныя. Тыпы сказаў паводле граматычнай структуры: простыя( адна граматычная аснова), складаны. Простыя сказы бываюць аднасастаўныя (калі ў сказе адзін граматычны састаў Восень) і двухсастаўныя ( ёсць дзейнік і выказнік). Таксама простыя сказы могуць быць развітымі, неразвітымі. Сінтаксічна падзельныя і сінаксічна непадзельныя. Ускладнённыя і неускладнённыя.

Галоўныя члены сказа: дзейнік і выказнік у двухсастаўным сказе, дзейнік – калі сказ аднасастаўны дзейнікавы Дзень быў цёплы., або выказнік – калі аднасастаўны выказнікавы Салаўя песнямі не накорміш. Дзейнік – галоўны член сказа, які абазначае суб’ект дзеяння у форме Н.скл.адз.ліку ці мн.ліку. Таксама дзейнік можа абазначаць аб’ект дзеяння. У ролі дзейніка звычаўна выступаюць назоўнікі, абагульнена-прадметныя займеннікі і колькасныя лічэбнікі. У залежнасці ад структуры і спосабаў граматычнага выражэння дзейнікі падзяляюцц на простыя, складаныя і састашныя. Просты дзейнік складаецца з аднаго структурнага кампанента – слова ці спалучэння слоў, якія ўтвараюць адну граматычную форму. Складаныя дзейнікі выражаюцца двума і больш структурнымі кампанентамі сярод якіх няма інфінітыўнай звязкі: назоўнік і назоўнік Р.скл. без прыназоўніка, назоўнік і назоўнік Т.скл. з прыназоўнікам, назоўнік з дапасаванымі да іх прыметнікамі і лічэбнікамі, лічэбнікі з субстантываванымі прыметнікамі, займенікі Н.скл. з назоўнікамі, займеннікамі, лічэбнікамі, субстантываванымі прыметнікамі Р.скл.з прыназоўнікам. Таксама складаны дзейнік можа выражацца сказам Хлеб – усяму галава. Састаўныя дзейнікі ужываюцца радзей, чым простыя або складаныя. Гэта спалучэнне інфінітыва і выказальнага слова у форме іменнай часціны мовы і інфінітыва. Выказнік – галоўны член сказа які абазначае дзеянне, стан або прымуту прадмета. Паводле структуры і спосабаў выражэння выказнікі падзяляюцца на простыя, састаўныя, складаныя. Просты выказнік выражаецца словам ці спалучэннем слоў што утвараюць адну граматычную форму. Простыя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і іменныя. Простыя дзеяслоўныя выражаюцца дзеясловамі абвеснага, загаднага і умоўнага ладу, а таксама інфінітывам. Простыя іменныя выражаюцца словамі розных часцін мовы, акрамя дзеяслова. Састаўны выказнік – уваходзяць два структурных кампанента – звязка і выказальнае слова. Састаўныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і іменныя. Састаўныя дзеяслоўныя – уключаюць у свій склад выказальнае слова у форме інфінітыва і звязку, выражаную часцей асабовымі формамі дзеяслова. Састаўны іменны выкакзнік складаецца з выказальнага слова выражаннага іменнымі часцінамі мовы і дзеяслоўнеай звязкі. Складаны выказнік уваходзяць тры і больш структурныя кампаненты з дзеяслоўнай звязкай. Складаныя выказнікі падзяляюцца на дзеяслоўныя і змешаныя. Складаныя дзеяслоўныя выказнікі уключаюць асабовыя формы дзеясловаў якія выступаюць звязкай т некалькі інфінітываў. Складана змешаныя выказнікі выражаюцца спалучэннем трох ці больш дзеяслоўных і іменных форм размешчаных у розным парадку.

Даданыя члены сказа: Дапаўненне – даданы член сказа, які абазначае аб’ект дзеяння, стану або прыметы і адказвае на пытанні ускосных склонаў. Дапаўненне можа вырыжацца назоўнікамі і займеннікавымі-назоўнікамі, займеннікавымі-прыметнікамі, прыметнікамі, прыслоўямі, лічэбнікамі. Дапаўненні могуць адносяцц да розных членаў сказа выражанных дзеясловам, назоўнікам, прыметнікам, прыслоўем, безасабова-прэдыкатыўным словам. У залежнасці ад гэтага яны падзяляюцца на прыдзеяслоўныя, прыйменныя, прыадвербіяльныя. Прыдзеяслоўныя – адгосяцца да дзеяслова. Прыйменныя дапаўненні адносяцца ў сказе да назоўніка і прыметнікаў. Прыадвербіяльныя – адносяцца ў сказе да прыслоўя ці безасабова-прэдыкатыўных слоў. Азначэнне – даданы член сказа які абазначае прымету, якасць ці уласцівасць прадмета і адказвае на пытанні які?, чый?, каторы? Паводле спосабу выражэння і характару сувязі з паяснёным словам азначэнні падзяляюць на дапасаваныя і недапасаваныя. Дапасаваныя азначэнні дапасуюцца да паяснёнага слова у родзе, ліку, склоне. Недапасаваныя азначэнні звязваюцца з паяснёным кіраваннем ці прымыканнем. Яны выражаюцца назоўнікам у форме Р.і Т.скл. без прыназоўніка і ў форме усіх ускосных склонаў з прыназоўнікам. Прыдатак – азначэнне выражанае назоўнікам які звычайна дапасуецца да паяснёнага слова у склоне і ліку. Акалічнасць – даданы член сказа які абазначае абставіны і характар дзеяння стану або праяўлення прыметы. Акалічнасць месца – абазначаюць месца дзеяння (куды?, дзе?). Акалічнасць часу (калі?, як доўга?). акалічнасць прычыны (чаму?, па якой прычыне?). Акалічнасць мэты (для чаго?, з якой мэтай?). Акалічнасць умовы (пры якой умове?). Акалічнасці уступкі – абазначаюць падставу якая не прымаецца пад увагу пры выкананні дзеяння (негледзячы на што?). Акалічнасці спосабу дзеяння – абазначаюць якасць дзеяння (як?). Акалічнасці меры і ступені (колькі?, як многа?, у якой ступені?).

Аднасастаўныя сказы – гэта асобы структурна-семантычны тып простага сказу з адным граматычным саставам дзейніка або выказніка. Аднасастаўныя сказы бываюць развітымі (Цёпла, нават спякотна, неібы улетку) і неразвітыя (Туман. Вецер. Дождж). Паводле формы выражэння галоўнага члена падзяляюцца на два тыпы аднасастаўна выказнікавыя і аднасастаўна дзейнікавыя. Да аднасастаўных выказнікавых адносяцца пэўна-асабовыя, няпэўна-асабовыя, абагульнена-асабовыя, безасабовыя, інфінітыўныя. Да аднасастаўных дзейнікавых – намінатыўныя. Пэўна-асабовыя – гэта аднасастаўныя выказнікавыя сказы, галоўны член якіх у форме асабовага дзеяслова указвае на пэўную канкрэтную дзеючую асобу. Няпэўна-асабовыя – галоўны член якіх абазначае дзянне няпэўнай невядомай асобы. Абагульнена-асабовыя – галоўны член якіх аюазначае дзеянне што ў аднолькавай меры адносіцца да любой асобы, да кожнага. Безасабовыя сказы – галоўны член якіх не мае значэння асобы і абазначае дзеянне незалежна ад суб’екта. Інфінітыўныя сказы – галоўны член якіх выражаны незалежным інфінітывам. Намінатыўныя – галоўны член якіх сцвярджае наяўнасць існавання прадметаў паняццяў, з’яў рэчаіснасці ў цяперашнім часе. Сінтаксічна непадзельныя – гэта сказы у якіх няма ні галоўных ні даданых членаў сказа. Брава унук – пахваліў яго дзед. (сцвярджальныя, адмоўныя, пытальныя, пабуджальныя.

Адасабленне – гэте сэнсавае і інтанацыйнае выдзяленне даданых членаў сказа з мэтай узмацніць іх значэнне і надаць ім некатотую самастойнасць. Члены сказа якія выдзяляцца сэнсава і інтанацыйна наз.адасобленнымі Ніхто не спаў акрамя малых дзяцей. На пісьме адасобленныя сказа азначэнні, акалічнасці, дапаўненні, а таксама паясняльныя і далучальныя канструкцыі. Адасбленне дапасаваных азначэнняў – выражаныя прыметнікамі, дзеепрыметнікамі ці іх зваротамі адасабляюцца і на пісьме выдзяляюцца коскамі: калі стаяць пасля паяснёнага назоўніка і з’яўляюцца развітымі, калі два і болей адзіночныя азначэнні стаяць пасля паяснёных назоўнікаў і маюць падкрэсленую сэнсавую нагрузку. Адасабленне недапсаваных азначэнняў выражаныя назоўнікамі ва ускосных склонах або спалучэнне назоўніка з іншымі часцінамі мовы, адасабляюцца і на пісьме выдзяляюцца коскамі. Адасабленне прыдаткаў. Неразвітыя і развітыя прыдаткі выражыныя дзіночнымі назоўнікамі ці назоўнікамі з паясняльным словам адасалляюцца і выдзяляюцца коскамі: адносяцца да асабовых займеннікаў; калі адносяцца да уласных ці агульных назоўнікаў; калі звязваюцца з паяснёнымі назоўнікамі злучнікамі ці або як; калі маюць дадатковае акалічнаснае значэнне. Працяжнікам: калі перад адасобленным прыдаткам можна уставіць словы а іменна, гэта значыць; калі адасоблены прыдатак мае удакладальны характар.

Пабочныя канструкцыі – словы спалучэнні слоў сказаў якія граматычна не звязаны з членамі сказа і выражаюць адносіны таго хто гаворыць да выказанай думкі ці да спосабу яе выражэння. На пісьме пабочныя канструкцыі выдзяяюцца коскамі. Пабочнымі могуць выступаць акрамя слош ці спалучэнняў слоў і цэлыя сказы. Пабочныя сказы семантычна не адрозніваюцца ад іншых пабочных канструцый выражаюць эмац., мадальную, ацэначную, лагічную ацэнку, і указваюць на сувязь думак. Устаўныя канструкцыі – словы спалучэнні слоў сказаў якія служаць для удакладнення, канкрэтызацыі, дадатковага паведамленя заўвагі тлумачэння усяго сказа ці асобных членаў сказа.

Складаназлучаны сказ – гэта такі складаны тсказ у якім прэдыкатыўныя часткі звязаны злучальнымі злучнікамі. Складаназлучаныя падзяляюцца на: складаназлучаныя са спалучальнымі часткамі – звязваюцца спалучальнымі злучнікамі і, ды = і і злучальнымі словамі потым, затым, пасля, якія паказваюць на часовыя адносіны адначасовасці або паслядоўнасці; складаназлучаныя з супастаўляльнай часткай – звязваюцца злучнікамі а, ж = жа, але, ды = але, аднак, затое, толькі, якія паказваюць на супастаўляльныя адносіны; складаназлучаныя з пералічальна-размеркавальнымі часткамі – звязваюцца злучнікамі і-і, ні-ні, або-або, ці, ці-ці, не то-не то якія выражаюць адносіны пералічэння чаргавання або узаемавыключэння з’яў ці падзей; складаназлучаныя з далучальнымі часткамі – звязваюцца злучнікамі а то, і то, ды і, ды і то, прычым, прытым, і таму, а таму якія выражаюць далучальныя адносіны. Знакі прыпынку: коска ставіцца паміж часткамі складаназлучаных сказаў якія аб’яднаны спалучальнымі, супастаўляльнымі, пералічальна-размеркавальнымі і далучальнымі часткамі. Коскай аддзяляюцца часткі якія аб’яднаны у складаназлучаны сказ паўторнымі злучнікамі і-і, ні-ні, то-то, не то-не то, ці-ці, або-або. Коска не ставіцца перад злучнікамі і, ды, або, ці: калі у першай часткі ёсць агульны член сказа або агульная часціца ці пабочнае слова; калі частка складаназлучанага сказа маюць будову безасабовых, няпэўна-асабовых або намінатыўных сказаў; калі часткі маюць форму пытальных ці клічных сказаў; калі выказнік або звязка састаўнога выказніка якія ёсць у першай часцы у другой апушчаны. Кропка з коскай ставіцца паміж развітымі часткамі якія маюць свае знакі прыпынку і вызначаюцца большай самастойнасцю. Працяжнік ставіцца: калі у другой часцы падкрэсліваееца вынік у адносінах да першай; калі у другой часцы перадаецца нечаканасйь хуткая змена падзей.

Складаназалежны сказ – гэта такі складаны сказ, у якім прэдыкатыўныя часткі звязаны падпарпдкавальнаймі злучнікамі і злучальнымі словамі. Часткі складаназалежнага сказа нераўнапраўныя сінтаксічна незалежная частка – галоўная, а залежная ад яе – даданая. Складаназалежныя сказы з даданымі дзейнікавымі часткамі выражаюць суб’ектныя адносіны (даданая дзейнікавая частка канкрэтызуе дзейнік галоўнай часткі выражаны займеннікам той і азначальнымі займеннікамі кожны, усякі, усе, усё.); складаназалежныя сказы з даданымі дапаўняльнымі часткамі выражаюцца аб’ектныя адносіны (даданая дапаўняльная частка паясняе выказнік галоўнай часткі ад якога можна паставіць да яе пытанне ускосных склонаў); складаназалежныя сказы з даданымі выказнікавымі часткамі працэсуальныя адносіны (даданая выказнікавая частка канкрэтызуе значэнне выказніка галоўнай часткі які выражаны займеннікамі той, такі, гэтакі у форме Нюскл.); складаназалежныя сказы з даданымі азначальнымі часткамі вызначаюць азначальныя адносіны (даданая азначальная частка паясняе назоўнік у галоўнай часцы які выконвае ролю дзейніка выказніка дапаўнення.); складаназалежныя сказы з даданымі часткамі месца выражаюцца прасторавыя адносіны; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі часу – часавыя адносіны; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі прычыны выражаюць прычынныя адносіны; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі мэты выражаюцца мэтавыя адносіны якія афармляюцца злучнікамі каб, для таго каб, на тое каб; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі умовы выражаюць умоўныя адносіны; складаназалежныя сказы з даданымі уступальнымі часткамі; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі выніку; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі спосабу дзеяння; складаназалежныя сказы з даданымі часткамі меры і ступені; складаназалежныя сказы з даданымі параўнальнымі часткамі; складаназалежныя сказы з даданымі далучальнымі часткамі.

Складаназалежныя сказы з некалькімі даданымі часткамі маюць дзве разнавіднасці: 1 складаназалежныя сказы з сузалежным падпарадкавннем даданых частак пры якім кожная даданая частка залежыць ад агульнай галоўнай часткі. У сказе Стрыжы і жоравы напомнілі мне аб тым, што тэрмін маёй паездкі скончыўся, што трэба і мне збірацца дадому. – даданыя дапаўняльныя часткі залежаць ад галоўнага. У складаназалежных сказах з сузалежнымі падпаракаваннем даданыя часткі м.б. аднародныя (часткі паясняюць у галоўнай адзін член сказа або аднародныя члены сказа адказваюць на аднолькавае пытанне і адносяцца да аднаго тыпа) і неаднародныя (часткі паясняюць у галоўнай розныя члены сказа або адзін член сказа, але у розных адносінах адказваюць на розныя пытанні і адносяцца да розных тыпаў). 2 складаназалежныя сказы з паслядоўным падпарадкаваннем даданых частак пры якім першая даданая частка залежыць ад галоўнай, другая даданая частка – ад першай даданай. Даданыя часткі складаназалежнага сказа могуць адначасова звязвацца сузалежным і паслядоўным падпарадкаваннем, гэта змяшчэнне падпарадкавання.

Бяззлучнікавы складаны сказ – гэта такі складаны сказ у якім прэдыкатыўныя часткі звязаны бяззлучнікавай сувяззю. Тыпы: бяззлучнікавыя сказы з аднатыпнымі часткамі набліжаюцца да складаназлучаных сказаў (выражаюцца адносіны адначасовасці, паслядоўнасці, супастаўлення, супрацьпастаўлення) і бяззлучнікавыя сказы з рознатыпнымі часткамі набліжаюцца ла складаназалежных сказаў (разнатыпныя часткі семантычна нераўнапраўныя. Знакі прыпынку: коска ставіцца паміж раўнапрашнымі часткамі бяззлучнікавых сказаў з адносінамі адначасовасці, паслядоўнасці; кропка з коскай ставіцца паміж развітымі часткамі у якіх м.б.свае знакі прыпынку або паміж часткамі з аслабленнем сэнсавай сувяззю; двукроп’е ставіцца калі наступная частка раскрывае удакладняе дапаўняе змест папярэдняй паміж часткамі можна уставіць злучнікі што, як, словы а іменна, і убачыў што; калі наступная частка раскрывае прычыну таго пра што паведамляецца ў папярэдняй паміж часткамі можна уставіць злучнікі бо, таму што; калі першая частка абагульняе змест наступных; працяжнік ставіцца калі першая частка абазначае умову ці час а другая вынік перад першай часткай можна уставіць злучнік клі; калі другая частка абазначае вынік таго пра што паведамляецца у першай паміж часткамі можна уставіць словы таму, так што, значыць; калі змест частак супрацьпатаўляецца паміж часткамі можна уставіць злучнікі а, але; калі аапошняя частка абагульняе змест папярэдніх.