Добавил:
ivanov666
Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз:
Предмет:
Файл:Скарбы сусветнай літаратуры для дзяцей сярэдняга і старэйшага школьнага ўзросту. Зборнік
.pdf
перы, і таму тата, дакранаючыся да іх, ні аб чым не здагадваецца.
І калі ён іх толькі абмацвае і пералічвае (а ён добра запомніў іх
паслядоўнасць), то гэта прыносіць яму такую радасць, як і раней,
калі ён бачыў іх відушчымі вачамі. Да таго ж у нашым маленькім
гарадку няма ніводнага чалавека, якога б тата лічыў вартым бачыць ягоныя скарбы... І ён так фанатычна любіць кожную гравюру, што ў яго, мусіць, сэрца разарвалася б ад гора, даведайся ён,
што ўсе яны даўным-даўно сплылі з яго рук. З таго часу як памёр
загадчык аддзела гравюр на медзі Дрэздэнскай галерэі, вы — першы, каму ён пажадаў паказаць сваю калекцыю. І я прашу вас...
Яна раптам працягнула да мяне рукі, і вочы яе напоўніліся
слязамі.
— Мы просім вас... не рабіце яго няшчасным... не рабіце нас
няшчаснымі... не разбурыце апошнюю ілюзію, памажыце нам
зберагчы яго веру, што ўсе гравюры, якія ён вам будзе апісваць,
ёсць яшчэ ў наяўнасці... адно падазрэнне, што іх болей няма, адправіла б яго на той свет. Можа, мы несправядліва абышліся з
ім, але мы не маглі паводзіць сябе іначай. Трэба ж было неяк
жыць... а ці ж чалавечае жыццё, ці ж чатыры сястрыны сіроты
не даражэй, чым гэтыя гравюры?.. Да таго ж дагэтуль мы нічым
не азмрочылі яго радасці; ён шчаслівы, што кожны дзень пасля
абеду можа цэлых тры гадзіны перагортваць свае папкі, размаўляючы з кожнаю гравюраю, як з чалавекам. А сёння... сённяшні дзень мог бы стаць найшчаслівейшым днём у яго жыцці,
бо ён ужо столькі гадоў чакае выпадку паказаць свае скарбы чалавеку, які можа ацаніць іх; прашу... малю вас, не пазбаўляйце
яго гэтай радасці!
Я проста не магу перадаць вам, з якою праніклівасцю гэта
было сказана. Божухна, колькі ўжо разоў даводзілася мне, антыквару, сустракацца з самым бессаромным падманам, калі, подла карыстаючыся інфляцыяй, у няшчасных літаральна за кавалак хлеба забіралі фамільныя каштоўнасці, якія захоўваліся ў
сям’і стагоддзі, але тут лёс зладзіў вельмі ўжо незвычайную штуку, і ўсё гэта моцна ўзрушыла мяне. Канечне, я паабяцаў маўчаць
і зрабіць усё, што можна, каб выканаць іх просьбу.
Далей мы пайшлі разам; па дарозе я з горыччу слухаў яе расказ, з дапамогаю якіх хітрыкаў абдурвалі бедных прастадушных
жанчын, і гэта яшчэ болей умацавала мяне ў намеры дапамагчы
ім як мага. Мы падняліся па лесвіцы і ледзь толькі ўзяліся за ручку
дзвярэй, як з пакоя пачуўся радасны грукатлівы голас старога:
«Заходзьце, заходзьце?» Мабыць, з уласціваю сляпым вастрынёю
351
слыху ён улавіў гук нашых крокаў, калі мы яшчэ толькі падымаліся па лесвіцы.
— Герварт нават не мог сёння задрамаць, гэтак яму карціць
паказаць вам свае скарбы, — з усмешкаю сказала старэнькая. Аднаго толькі даччынога позірку было даволі, каб супакоіць яе наконт маіх паводзін. На стале ўжо ляжалі стосы папак. Ледзь адчуўшы дотык мае рукі, сляпы без лішніх цырымоній узяў мяне за
локаць і пасадзіў у крэсла.
— Вось так, пачнём без прадмоў — прагледзець нам трэба
шмат чаго, а ў паноў-берлінцаў заўсёды няма часу. У гэтай першай папцы ў мяне Дзюрэр, даволі поўны, як вы зараз пераканаецеся, і адна гравюра лепшая за другую. Між іншым, вы гэта самі
зможаце ацаніць, паглядзіце сюды! — І ён разгарнуў першую
папку. — Вось яго «Вялікі конь».
Асцярожна, ласкава, кончыкамі пальцаў, як звычайна бяруць
вельмі крохкія рэчы, ён дастаў з папкі паспарту, у якое быў устаўлены чысты пажаўцелы аркуш паперы, і трымаў гэтую нічога
не вартую рэч з захапленнем у выцягнутай руцэ. З хвіліну ён глядзеў на яе, канечне, нічога не бачачы; але ў нейкім экстазе ён трымаў чысты аркуш у выцягнутай руцэ на ўзроўні вачэй. Як па ўзмаху
чараўнічай палачкі, яго напружаны твар раптам прыняў выгляд
чалавека, які бачыць. А яго вочы, толькі што зусім нежывыя з нерухомымі зрэнкамі, раптам прасвятлелі, у іх прамільгнула думка.
Быў гэта проста водбліск паперы ці бляск ішоў знутры?
— Ну як, — горда папытаўся ён, — вы калі-небудзь бачылі больш
цудоўны адбітак? Глядзіце, як тонка і выразна вылучаецца кожны штрых. Я параўнаў свой экземпляр з дрэздэнскім, і той здаўся мне нейкім расплывістым, цьмяным. І якая радаслоўная!
Вось! — Ён перавярнуў аркуш і пазногцем так упэўнена пачаў
вадзіць па чыстай паперы, адзначаючы месцы, дзе павінны былі
быць паметкі былых уладальнікаў, што я міжволі зірнуў, ці няма
іх там на самай справе. — Гэта пячатка калекцыянера Нагдэра,
а тут Рэмі і Эсдайля; ці ж маглі мае славутыя папярэднікі думаць,
што іх скарб калі-небудзь трапіць сюды, у гэты пакойчык!
Мароз прабягаў у мяне па скуры, калі стары, які нічога не ведаў аб сваёй страце, захапляўся зусім чыстым аркушам паперы,
і жудасна было глядзець, як ён з абсалютнай дакладнасцю вадзіў
на нябачаных, існуючых толькі ў яго ўяўленні паметках былых
уладальнікаў гравюр. Ад жаху ў мяне сціснула ў горле, і я не мог
ні слова прамовіць яму ў адказ; але, паглядзеўшы разгублена на
абедзвюх жанчын, я ўбачыў баязліва працягнутыя да мяне рукі
352
старэнькай жанчыны, якая дрыжала ад страху. Тут я сабраўся з
сілаю і зноў пачаў іграць сваю ролю.
— Цудоўна, — нарэшце прамармытаў я. — Выдатны адбітак.
І зноў твар старога заззяў ад гордасці.
— Гэта яшчэ што, — узрадаваўся ён. — А вы б паглядзелі на яго
«Меланхолію» або на «Пакуту» ў фарбах — другога такога экземпляра няма на свеце. Ды вы паглядзіце толькі, — і зноў яго пальцы з любасцю забегалі па ўяўным відарысе, — які мяккі сакавіты
тон, якая свежасць! Увесь Берлін з усімі сваімі панамі антыкварамі і мастацтвазнаўцамі перавярнуўся б дагары нагамі, пабачыўшы яе!
Бурныя трыумфальныя патокі слоў ліліся цэлыя дзве гадзіны.
Не, я не змагу перадаць вам той папраўдзе містычны жах, які валодаў мною, калі я праглядаў разам з ім сотню ці дзве чыстых паперак і ўбогіх рэпрадукцый. Нябачная, даўным-даўно раскіданая
на ўсе чатыры бакі калекцыя працягвала з такою дзіўнаю рэальнасцю жыць ва ўяўленні старога, што ён беспамылкова, у строгай паслядоўнасці і дэтальна апісваў адну за другою гравюры;
для гэтага сляпога, падманутага і вартага жалю ў сваім няведанні
чалавека яна аставалася нязменнаю, і страсная сіла яго бачання
была настолькі вялікая, што нават я пачаў міжволі паддавацца
гэтай ілюзіі. Адзін толькі раз жахлівая небяспека прабуджэння
парушыла самнамбулічную ўпэўненасць яго натхнёнага бачання.
Калі ён расхвальваў рэльефнасць адбітку рэмбрантаўскай «Антыёпы» (а пробны адбітак сапраўды быў бясцэнны) і з любасцю
вадзіў сваім нервова-празорлівым пальцам па ўяўных лініях, ён
не знайшоў на гладкім чужым аркушы паперы добра вядомых
яму паглыбленняў. Твар старога раптам азмрочыўся, голас зрабіўся няўпэўнены.
— Ці ж... «Антыёпа» гэта? — прамармытаў ён збянтэжана.
Я адразу ж умяшаўся, выхапіў у яго з рук паспарту з чыстым
аркушам і пачаў з запалам і як мага падрабязней апісваць і мне
добра вядомую гравюру. Рысы твару сляпога зноў разгладзіліся.
Чым болей я хваліў гравюру, тым болей твар старога грубаватага чалавека расцвітаў шчыраю прастадушнаю радасцю.
— Нарэшце знайшоўся чалавек, які нешта разумее, — не мог
нарадавацца ён, з пераможным выглядам павярнуўшыся ў бок
жанчын. — Нарэшце, нарэшце вы можаце пераканацца, як многа каштуюць мае гравюры. Вы мне не верылі, увесь час бурчалі,
што я ўбухаў на сваю калекцыю ўсе грошы. Гэта праўда, што я
шэсцьдзесят гадоў не ведаў ні піва, ні віна, ні тытуню, ні тэатра,
353
ні кніжак, а толькі ўсё збіраў і збіраў грошы, каб набыць гэтыя
гравюры. Але пачакайце, вы яшчэ разбагацееце, калі мяне не будзе сярод жывых, — тады вы будзеце багатыя, багацей за ўсіх у
горадзе, такія багатыя, як самыя вялікія багацеі ў Дрэздэне,
і тады вы будзеце радыя, што я калісьці быў вось такі дзівак. Але
пакуль я жывы, ніводная гравюра не пакіне гэты дом — перш
хай вынесуць мяне, а ўжо потым маю калекцыю.
І ён ласкава, быццам жывую істоту, пагладзіў апарожненыя
даўно папкі. Мне было жудасна, але разам з тым і ўцешна, бо за
ўсе гады вайны я ні разу не бачыў на твары немца выразу такога
поўнага, такога чыстага шчасця. Побач з ім стаялі жонка і дачка,
і было таямнічае падабенства паміж імі і фігурамі жанчын на гравюры выдатнага нямецкага майстра, якія, прыйшоўшы да труны
збавіцеля і ўбачыўшы, што камень адсунуты ўбок і магіла пустая,
у радасным экстазе, з выразам набожнага жаху на тварах застылі
каля ўвахода, уражаныя гэтым цудам. І як там, на гравюры, паслядоўніцы Хрыста ўсміхаюцца праз слёзы, прадчуваючы
з’яўленне збавіцеля, вось так і гэтая няшчасная, раздаўленая
жыццём старая і яе састарэлая дачка ўсміхаліся, асветленыя
чыстаю дзіцячаю радасцю сляпога старога, — гэта была ашаламляльная карціна, якой мне не даводзілася бачыць ніколі ў
жыцці. Але стары ніяк не мог здаволіцца, слухаючы маю пахвалу,
зноў і зноў ён раскрываў і закрываў папкі, прагна лавіў кожнае
маё слова; і таму я з палёгкаю ўздыхнуў, калі нарэшце яму прыйшлося адсунуць са стала лжэкалекцыю і супраць волі ачысціць
месца пад каву. Але які нікчэмны быў мой вінаваты ўздых у параўнанні з бязмежнаю радасцю і задорам гэтага нібы на трыццаць
гадоў памаладзелага старога! Ён быццам захмялеў і асмялеў ад
віна: расказваў мноства анекдотаў пра свае набыткі і ўдалыя знаходкі, штохвіліны ўскокваў з месца, каб вобмацкам, адмаўляючыся ад дапамогі, дабрацца да сваіх папак і дастаць адтуль яшчэ раз
якую-небудзь гравюру. А калі я нарэшце сказаў, што мне пара развітвацца, ён проста-такі спалохаўся і надзьмуўся: тупнуўшы, як
упартае дзіця, нагою, ён заявіў, што гэта нікуды не гадзіцца, што
я не прагледзеў яшчэ і паловы ўсіх гравюр. Жанчынам прыйшлося вельмі пастарацца, каб пераканаць яго не затрымліваць мяне
болей, бо інакш, казалі яны, я спазнюся на цягнік.
Але калі пасля роспачнага супраціўлення ўпарты стары вымушаны быў нарэшце згадзіцца і настала хвіліна развітання, ён
зусім расчуліўся. Узяўшы мяне за рукі, ён ласкава, з усім красамоўствам, на якое здольныя пальцы старога, правёў імі да сама-
354
га запясця, як бы спрабуючы такім чынам даведацца пра мяне
болей і выказаць сваю любоў мацней, чым гэта маглі б зрабіць
усе яго словы.
— Вы прынеслі мне вялікую радасць, — сказаў ён з моцным,
глыбінна душэўным хваляваннем, якое я ніколі не забуду. — Бо
для мяне гэта сапраўднае шчасце, што нарэшце пасля такога
доўгага чакання я зноў змог прагледзець са знаўцам дарагія мне
гравюры. Але ведайце, што вы недарэмна наведвалі сляпога старога. Абяцаю вам, жонка хай будзе сведка, што я дадам да свайго
завяшчання яшчэ адзін пункт, згодна з якім права на распродаж
маёй калекцыі будзе належаць вашай шаноўнай фірме. На вашу
долю выпадзе гонар быць хавальнікам гэтага нікому не вядомага
скарбу, — стары з любасцю пагладзіў свае апарожненыя папкі, —
да таго часу, пакуль ён не разыдзецца па ўсім свеце. Абяцайце
мне толькі скласці для гэтай калекцыі добры каталог: хай ён будзе
маім магільным помнікам — лепшага мне не трэба.
Я паглядзеў на жонку і на дачку, яны стаялі цесна адна ля аднае, і часам па іх целе прабягалі нервовыя дрыжыкі, быццам
абедзве былі адзінаю, непадзельнаю істотаю, узрушанаю аднымі
і тымі ж пачуццямі. Дый у мяне самога было неяк незвычайна
ўрачыста на душы, калі гэты мілы ў сваім няведанні чалавек
уручыў маёй апецы як вялізную каштоўнасць сваю нябачную і
даўным-даўно ўжо не існуючую калекцыю. Я ўсхвалявана абяцаў
яму тое, чаго выканаць ніяк не мог, і зноў у нежывых яго зрэнках бліснула жыццё, і я адчуў, як страсна жадае ён увачавідкі ўбачыць маё аблічча: адчуваў гэта па ласкавым, амаль што любоўным поціску пальцаў, калі рука яго сціснула маю ў знак развітання і ўдзячнасці.
Абедзве жанчыны праводзілі мяне да дзвярэй. Асцерагаючыся
тонкага слыху сляпога, яны не адважыліся сказаць што-небудзь,
але затое якою гарачаю ўдзячнасцю ззялі іх поўныя слёз вочы! Як
у сне, трымаючыся за парэнчы, спусціўся я ўніз па лесвіцы.
Шчыра кажучы, мне было сорамна: я аказаўся раптам як бы
анёлам з казкі і, увайшоўшы ва ўбогае бядняцкае жыллё, вярнуў
на гадзіну зрок сляпому, вярнуў толькі тым, што, памагаючы
выратавальнаму падману, увесь час бессаромна маніў сам, у той
час як я, нікчэмны гандляр, на самай справе прыйшоў у гэты дом,
каб выманіць у старога некалькі каштоўных гравюр. Але я нёс з
сабою нешта значна больш каштоўнае: у наш неспакойны бязрадасны час ува мне зноў прабліснула жывая іскра чыстага натхнення, таго светлага духоўнага экстазу навекі адданай мастацтву
355
душы, да якога мае сучаснікі даўно ўжо страцілі здольнасць. Я адчуў глыбокую пашану — інакш нельга назваць гэтае пачуццё, —
і ў той жа час мне было чагосьці сорамна, а чаго менавіта, я не ведаў і сам.
Калі я быў ужо на вуліцы, наверсе рыпнула акно і нехта паклікаў мяне. Гэта быў стары, сваімі невідушчымі вачамі ён глядзеў туды, дзе, як яму здавалася, павінен быў быць я. Ён высунуўся з акна, і жанчынам прыйшлося беражліва падтрымліваць яго
з абодвух бакоў, памахаў мне насоўкаю і бадзёрым, па-юнацку
звонкім голасам крыкнуў: «Шчаслівай дарогі!» Ніколі не забуду
я гэтай карціны: там, высока ў акне, радасны твар сівага старога, які быццам лунаў над панурымі, заклапочанымі, вечна
мітуслівымі людзьмі на вуліцы, твар чалавека, які ўзнёсся на
светлым воблачку сваёй цудоўнай мары над нашаю сумнаю рэчаіснасцю. І мне прыйшло ў галаву мудрае старое выслоўе — здаецца, гэта сказаў Гётэ: «Збіральнікі — самыя шчаслівыя людзі».
Перакладчык У. Чапега
УІЛЬЯМ ФОЛКНЕР
ПАХ ВЕРБЕНЫ
1
I
эта здарылася адразу пасля вячэры. Не паспеў я разгарнуць
Ã
кнігу Коўка
лідоры пачуліся крокі прафесара Уілкінса, а потым павісла кароткая паўза, — калі ён дакрануўся да клямкі дзвярэй, — і ў гэтае
імгненне нязвыклай цішыні я павінен быў здагадацца, што гэта
нездарма. Шмат гавораць пра благія прадчуванні, але тады ў
мяне не ўзнікла ніякіх прадчуванняў. Я пачуў яго крокі на
прыступках сходаў, потым на калідоры; нічога незвычайнага ў
гэтых кроках я не заўважыў, бо, хоць я пражыў у прафесарскім
доме тры гады вучобы ў каледжы і хоць ён і місіс Уілкінс звярталіся да мяне по-свойску «Баярд», ён ніколі не дазволіў бы сабе
зайсці ў мой пакой без папярэдняга стуку, — як і я заўсёды рабіў
тое самае, калі заходзіў да яго ці да яе. Але на гэты раз ён з грукатам расчыніў насцеж дзверы адным з тых жэстаў, якія амаль з
фізічным болем успрымаюцца юнаком, бо той ніколі не мог бы
сабе нават уявіць такіх бесцырымонных паводзін ад свайго паважанага і заўсёды карэктнага настаўніка, які ўварваўся ў пакой,
спыніўся на парозе і сказаў:
— Баярд! Баярд, сын мой, мой дарагі сынок.
Я павінен быў здагадацца, павінен быў падрыхтавацца да благой весткі. Магчыма, я ўсё-такі падрыхтаваўся, таму што памятаю,
як акуратна загарнуў кнігу, нават адзначыўшы месца, дзе спыніўся,
і толькі пасля гэтага падняўся з крэсла. Ён (прафесар Уілкінс)
нешта там корпаўся, а потым даў мне капялюш і плашч, якія я ўзяў,
хоць мне зусім не патрэбны тады быў плашч (быў каст рычнік, але
надвор’е трымалася не па-асенняму цёплае). Аднак, падумаў я, неўзабаве чакаюцца халады і дажджы і мне яшчэ спатрэбіцца плашч,
1
Тэкст чытае Андрэй Ясюкевіч.
2
Коўк Эдвард (1552–1634) — вядомы англійскі юрыст.
2
, уладкаваўшыся за сталом пад лямпаю, як на ка-
357
каб вярнуцца сюды, калі наогул збіраюся прыехаць сюды зноў,
а ў галаве білася адна і тая ж думка: «Божухна, чаму ён не ўварваўся
да мяне ў пакой учора ўвечары, не расчыніў з грукатам насцеж
дзверы без папярэдняга стуку, я паспеў бы апынуцца на тым
месцы, дзе ўсё гэта здарылася, быць побач з ім там, дзе яму было
наканавана ўпасці і застацца ляжаць у пыле і брудзе».
— Ваш хлапец чакае ўнізе, на кухні, — сказаў прафесар. Толькі
пазней, калі прайшло шмат гадоў, нехта (хутчэй за ўсё, ён сам,
суддзя Уілкінс) расказаў мне, як Рынга
1
, нахабна адштурхнуўшы
кухара, імкліва прайшоў у дом, а потым у бібліятэку, дзе сядзелі
містэр і місіс Уілкінс, і, нават не павітаўшыся, абвясціў: «Сёння
раніцай забілі палкоўніка Сарторыса
2
, перадайце Баярду, што я
чакаю яго на кухні», — і адразу выйшаў; яны не паспелі нават і
паварушыцца.
— Ён праехаў сорак міль, але рашуча адмовіўся падсілкавацца
хоць чым-небудзь.
Потым мы рушылі да дзвярэй, за якімі я пражыў тры гады ў
падсвядомым прадчуванні таго, што здарылася сёння; і, тым не
менш, я нічога не адчуў у тых кроках, якія крыху раней гучалі
каля сценаў пакоя.
— Я магу хоць што-небудзь зрабіць для вас?
— Так, сэр, — сказаў я. — Дайце хлопцу свежага каня. Ён, відаць,
захоча паехаць са мной.
— Пра што гаворка, бярыце майго каня ці кабылу місіс Уілкінс, — выгукнуў прафесар усё тым жа заклапочаным тонам, і мы
абодва адначасова зразумелі ўвесь камізм ягонай прапановы: каратканогая, з запалым пузам кабылка, якую звычайна місіс Уілкінс запрагала ў плецены фаэтончык, выглядала, нібы пераспелая дзеўка-векавуха, настаўніца музыкі. Мяне быццам сцюдзёнай
вадой аблілі, і гэта пайшло мне на карысць.
1
Рынга — негр, малочны брат Баярда.
2
Сарторыс — палкоўнік Джон Сарторыс нарадзіўся ў Караліне ў 1823 г. і
прыехаў у Джэферсан (акруга Йокнапатафа — выдуманая У. Фолкнерам акруга,
у якой адбываецца дзеянне большасці яго твораў) у 1837 г., дзе пабудаваў вялікі
загарадны дом. Падчас Грамадзянскай вайны арганізаваў полк у Йокнапатафе і
сам узначаліў яго, стаўшы палкоўнікам. Праз год быў вызвалены ад абавязкаў
камандзіра палка, а на яго месца прызначаны Томас Сатпэн. Баярд — сын Сарторыса ад першага шлюбу з місіс Мілард. У 1865 г. палкоўнік Сарторыс ажаніўся з
Друзілай Хок. У 1872 г. ён забіў двух белых, г. зв. сакваяжнікаў, якія прывялі неграў
галасаваць. 4 верасня 1876 г. быў забіты сваім партнёрам па будаўніцтву чыгункі
Рэдмандам (у рамане «Сарторыс» забойцу палкоўніка клічуць Рэдла). Прататып
Сарторыса — прадзед пісьменніка, поўны яго цёзка, палкоўнік Уільям Фолкнер,
у якога шмат агульнага з літаратурным персанажам: ён таксама камандаваў палком,
пабудаваў першую ў штаце чыгунку і загінуў на дуэлі.
358
— Я вельмі ўдзячны вам, сэр, — сказаў я. — Як-небудзь абыдземся. Я найму свежага каня для Рынга на платнай стайні, дзе я
трымаю сваю кабылку.
I сапраўды, я крыху ачуняў, бо не паспеў нават закончыць фразу, як зразумеў, што нічога гэтага мне рабіць не давядзецца, таму
што Рынга ўжо пабываў на той платнай стайні перад тым, як
прыйсці сюды, у каледж, і пра ўсё паклапаціўся: коні ўжо асядланыя і чакаюць нас каля агароджы дома, і нам не спатрэбіцца
1
наогул ехаць праз увесь Оксфард
. Луш, вядома, не зрабіў бы нічога, калі б яму давялося паехаць па мяне, ён адразу ж завітаў бы
ў каледж, да прафесара Уілкінса, расказаў бы навіну, а потым спакойна сеў бы і ўсе клопаты ўзваліў бы на мае плечы. Але Рынга
зусім не такі.
Прафесар выйшаў з пакоя ўслед за мной, і пакуль мы з Рынгам
не выехалі ў задушную, густую, пыльную цемру, хваравіта цяжарную, нібы пакутніца-парадзіха, запозненым асеннім раўнадзенствам, ён увесь час круціўся недзе вакол мяне — ці то поруч, ці то
ззаду, але мне было не да яго. Ён стараўся адшукаць прыдатныя
словы, каб прапанаваць мне свой пісталет. Да сённяшняга дня я
нібыта чую, як ён тады казаў мне: «Ах, няшчасны наш, забыты Богам, край: не прайшло яшчэ і дзесяці гадоў, як мы перанеслі цяжкую ліхаманку, і пасля гэткай напасці зноў павінны аплачваць Каінаў грэх той жа самай манетай». Аднак ён не сказаў гэтых слоў
уголас. Ён увесь час хадзіў за мною, недзе поруч, ці ззаду мяне, пакуль мы спускаліся па прыступках сходаў туды, дзе місіс Уілкінс
чакала ў зале пад святлом кандэлябра — хударлявая сівенькая жанчына, якая нагадвала мне маю бабулю — не таму, што яна была падобная да бабулі, а, мабыць, таму, што добра яе ведала. Я выразна
бачу перад сабой да гэтага часу яе ўзнёслы, спагадлівы, спакойны
твар, на якім чыталася: «Хто ўзяў у рукі меч, ад мяча і загіне», —
якраз гэтаксама магла падумаць і мая бабуля ў такі трагічны, адказны момант выпрабаванняў, якія выпалі на маю долю. Я мусіў
прыйсці да місіс Уілкінс не таму, што быў унукам сваёй бабулі, і не
таму, што пражыў у доме Уілкінсаў вось ужо тры гады, пакуль
вучыўся ў каледжы, і быў амаль такога самага веку, як сын місіс
Уілкінс, калі яго забілі ў апошняй бойцы мінулай вайны дзевяць
гадоў назад, а таму, што цяпер я зрабіўся сапраўдным Сарторысам
(менавіта гэтая акалічнасць, разам з усведамленнем таго, што
нарэшце гэтае здарылася, — такія думкі ўспыхнулі ў маёй галаве,
1
Оксфард — універсітэцкі горад у штаце Місісіпі, дзе вучыцца на юрыста Ба-
ярд. У гэтым горадзе навучаўся і сам У. Фолкнер у 1919–1920 гг.
359
калі прафесар Уілкінс адчыніў дзверы ў мой пакой). Яна не прапанавала мне ні каня, ні пісталета — і не таму, што любіла мяне
меней за прафесара Уілкінса, але таму, што яна была жанчынай і
тым самым больш мудрай, чым любы, самы разумны мужчына;
іначай мужчыны не працягвалі б весці тую бязглуздую вайну яшчэ
два гады, калі ўжо дакладна ведалі, што перамогі не будзе. Яна толькі ўсклала рукі (невялічкая жанчына, не вышэйшая за бабулю) на
мае плечы і сказала:
— Перадай мае прывітанні Друзіле і цётцы Джэнні
1
. I як мага
хутчэй вяртайся назад.
Толькі я дакладна не ведаю, калі гэта здарыцца, — адказаў я. —
Я не ведаю, якія неадкладныя справы мяне там чакаюць.
Так, я хлусіў нават ёй; не прайшло яшчэ і хвіліны з таго моманту, калі ён уварваўся ў мой пакой, бразнуўшы дзвярыма, як я
пачаў усведамляць у сабе тое, што нараджалася і мацнела ў маёй
душы насуперак мне самому, насуперак майму паходжанню і выхаванню (а магчыма, і дзякуючы ім), у чым я яшчэ не быў да канца перакананы і баяўся выпрабавання, якое чакала мяне наперадзе. Я памятаю: яе рукі ўсё яшчэ на маіх плячах, а я думаю:
«Ва ўсякім выпадку, змагу высветліць, чаго сапраўды я варты, ці такі
я ў сапраўднасці, якім я сам сабе здаюся, ці спраўджу тое, што сам лічу
справядлівым, ці мяне хопіць толькі на добрыя намеры і пажаданні».
Мы перайшлі на кухню, прафесар Уілкінс круціўся вакол
мяне, недзе побач ці ззаду, і ўсё прапаноўваў мне пісталет і каня
на самыя розныя лады. Рынга цярпліва чакаў мяне. Памятаю,
я тады падумаў: што б ні адбылося далей з намі, я ніколі не зраблюся Сарторысам у адносінах да яго. Яму гэтаксама было дваццаць
чатыры гады, але ён змяніўся меней за мяне з таго самага дня,
калі мы з ім прыбілі цвікамі цела Грамбі
2
да дзвярэй старой адрыны з бавоўнай. Магчыма, таму што ён пасталеў раней за мяне:
яшчэ ў тое лета, калі яны з бабуляй прадавалі янкі мулаў, а потым
змяняцца давялося мне, каб хоць неяк зраўняцца з ім у развіцці.
Ён спакойна і ціха сядзеў каля астылай пліты з вельмі стомленым выглядам: дзіва што — сорак міляў за спінаю (аднойчы, ці ў
Джэферсане, ці калі яму давялося нарэшце застац ца самотным
дзе-небудзь па дарозе сюды, ён плакаў, бо на ягоным змарнелым
твары былі відаць сляды слёз), і наперадзе яго яшчэ чакаюць
1
Цётка Джэнні — сястра палкоўніка Сарторыса — Вірджынія Дзю Прэ (1839–
1930). Прыехала да яго ў Джэферсан у 1869 г. пасля смерці маці.
2
Грамбі — Баярд і Рынга забілі негра Грамбі, гісторыя гэтага забойства апісана
ў апавяданні «Вандэя» з цыкла «Няскораныя».
360
Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]