История философской мысли Беларуси. Учебное пособие

определенными идеями и ценностями, наделяя последние внутренней энергетикой и целенаправленностью. Идеологические средоточия могут быть направлены на различные социальные объекты и исторические события – экономику, политику, социальные отношения, культуру, демографию, экологию, философию, мораль, науку, религию, оценку отдельных личностей, идей, общественных движений и т.д.

Бывает и так, что идеологические средоточия вносятся в сознание людей посредством манипуляции их сознанием с целью искажения национального характера во вред самой нации, но во имя амбиций отдельной личности или социальной группы. Существует даже такой термин «нациопатия». Наиболее яркий пример нациопатии – немецкий национал-социа- лизм, сегодня – идеология «Зеленой книги», чучхе и др. Вот почему важен широкий общественный диалог в определении средоточий национальной идеологии.

Общепризнано, что в нашей идеологической системе должны быть объединены, синтезированы два основных

средоточия – национальная идея и идея государственническая. Отождествлять их или подменять одну другой нельзя. Это важно понимать и не допускать перекоса в пользу одной из них. Но «на тэрыторыі Беларусі павінна запанаваць свая, беларуская нацыянальная ідэя. І не дэкларацыйна абвешчаная, а жывая, лёсавызначальная, якая адпавядала б маштабнаму запыту цяперашняга пераломнага перыяду ў жыцці беларусаў»1.

Складывающаяся ситуация выглядит по-своему парадоксально. Белорусскую национальную идею (в той или иной формулировке) можно обнаружить в различные периоды отечественной истории. Но при этом речь не шла об идеологии, поскольку попросту не было субъектов, осознающих свои интересы и способных представить их в соответствующей теоретической форме. В настоящее время такие субъекты есть (прежде всего это государство), есть государственная идеология. Но при этом отсутствует четко эксплицированная национальная идея. Очевидно, что одним из средоточий национальной идеологии как раз и должна стать разработка содержания белорусской национальной идеи.

1 Стральцоў, Б. Нацыянальная ідэя – у гістарычнай спадчыне / Б. Стральцоў // Беларуская думка. 2001. № 5. С. 4.

211

Феномен национальной идеи требует взвешенного подхода и осмысления. Национальная идея не является чем-то застывшим, некоей «вещью-в-себе», которую нужно просто найти – в текстах, действиях, событиях, фактах истории, высказываниях различных личностей и т.п. Напротив, ее смысл необходимо сконструировать, принимая во внимание все то, «что было» (давая ему соответствующую интерпретацию), и то, «что должно быть» (опять-таки теоретически обосновывая). Итогом должен стать национальный мифосимволический комплекс.

Логическая реконструкция исторически значимых моментов белорусской национальной идеи может выглядеть следующим образом. Началом послужило выдвижение И. Даниловичем и М. Бобровским (первая треть ХIХ в.) гипотезы об историческом существовании белорусского этноса как «самостоятельной национальной величины». Второй этап приходится на другую половину этого столетия и связан с поиском обосновывающих ее аргументов: закладываются научные основы белорусистики, формируется литературный язык, возникают литература, публицистика, театр, создаются легальные и нелегальные национально ориентированные организации. Особенностью третьего этапа является акцентуация политического содержания национальной идеи и попытка ее практической реализации в форме БНР. Четвертый этап приходится на советский период белорусской истории и специфицируется практико-ориентированной направленностью. Несмотря на всю свою противоречивость, принципиальное значение для развития национального самосознания имел процесс институциализации факторов социальной и духовной синергии и прежде всего возникновение БССР, конституирование форм высокой культуры и появление de facto белорусской нации. Этот процесс, однако, развертывался в контексте идеологии и практики тоталитарного государства. Собственной идеологии, отвечающей национальным интересам, у страны не было. Пятый этап развития национальной идеи связан с потребностями этнической самоидентификации белорусов в условиях государственного суверенитета, строительства правового государства, становления гражданского общества и формирования «нового» типа личности. Его принципиальная особенность заключается в том, что разработка национальной идеи идет в контексте идеологических средоточий, определяемых Конституцией суверенного белорусского государства, ее целей и нормоценностей.

212

Самый общий план (основание) современного понимания национальной идеи предполагает восстановление целостности отечественной социокультурной синергии. Это масштабная работа для поколений. Она заключается в преодолении исторических разрывов и всех форм отчуждений человека и общества: от собственности, власти, природы, культуры, исторического наследия, языка. Структурообразующим стержнем (своего рода аттрактором) должно быть формирование адекватного вызовам времени социального характера белорусов с доминированием в его структуре таких потребностей, как свобода, гуманизм, инициативность, предприимчивость, готовность рисковать, при сохранении тех его черт (ответственность, законопослушность, коллективизм, трудолюбие), которые «спрадвеку» отличали белорусов. Особо следует подчеркнуть роль на пути в «иную современность» установки на риск и инициативу. Очень точно характеризует ее место в условиях нашего времени немецкий социолог У. Бек: «…на прогрессивной стадии современной эпохи общественное производство и богатство идут рука об руку с производством общественных рисков… Каждый должен быть готов к тому, что его жизнь может потерпеть крушение»1. Отсюда важность формирования у каждого члена общества резистентного отношения к переменам, вариативного взгляда на жизнь и социальную активность. Умение находить свою нишу в постоянно трансформирующемся мире, в различных социальных структурах и иерархиях должно стать частью мировоззрения новых белорусов. Наконец, вершина конструкции и смысл совокупных усилий социума – конкретный индивид – здоровый, физически и интеллектуально развитый, профессионал, носитель зрелой правовой и политической культуры, патриот.

Далее нужно наполнять данную парадигму конкретным содержанием, акцентируя приоритеты, этапы, способы и методы ее осуществления. В этом процессе важны системность в действиях всех, как говорится, заинтересованных сторон и их координация. Его организационно-правовые границы определены Конституцией, законодательной базой, которая по мере обретения белорусским социумом черт гражданского общества и правового государства будет корректироваться в пользу механизмов социальной самоорганизации. Однако не следует

1 Бек, Ульрих. На пути в иную современность / Ульрих Бек // Deutchland. 1997. № 3. С. 20.

213

фетишизировать роль государства. Его человеческий субстрат – неотъемлемая часть общества со всеми его проблемами, противоречиями и комплексами. В своей основной массе государственный аппарат на 80 % (по оценке Президента Республики Беларусь, данной им в одном из телеинтервью) состоит из людей с советским менталитетом с присущими ему инерцией и традициями. Очевидно, что перемены будут входить в жизнь через деятельность новой национальной элиты. Ее формирование следует рассматривать в качестве стратегической цели развития белорусского общества. Данный процесс может быть оптимизирован в результате синергийного взаимодействия институциональных и спонтанных факторов социальной динамики.

Смысл национальной идеи – в ее действенности, жизненной значимости для любого человека, а не только говорящих и пишущих на эту тему политиков и идеологов. Таковой она может стать при условии сопряжения с реальными потребностями и интересами людей. Она должна «привязать» человека к социальным ценностям, которые в то же время были бы и для него личностно значимыми. Это язык, историческая традиция, культура, государство. Должны быть разбужены чувства, как это происходит с душой болельщика, жаждущего победы команды или атлета своей страны и радующегося или страдающего, когда это происходит или нет.

Как верно замечает наш земляк, академик Российской академии наук В. С. Степин (говоря о России), национальная идея не должна отрываться не только от корней, но и от настоящего или служить целям мобилизационного порыва. Вместе с тем она должна соответствовать запросам постиндустриального общества1. Следует, однако, видеть и понимать различия между теоретической экспликацией белорусской национальной идеи и ее представленностью в массовом сознании. Изоморфного соответствия здесь быть не может. В связи с этим необходим «мост». Таковым в наших условиях могла бы быть понятная всем идея сбережения – народа, государства, культуры, языка, формирования белорусской культурно-этно- нимической среды проживания и жизнедеятельности. Эта итоговая концептуальная конструкция, наполненная содержанием, отвечающим потребностям различных социальных

1 Степин, В.С. Исторический вызов и проблема общенациональной идеи / В.С. Степин // Социология. 1999. № 4. С. 28.

214

групп, и может стать ценностно-смысловым ядром национальной идеи, реализуясь в разновекторных действиях различных социальных институтов – образования, просвещения, науки, культуры, СМИ и в других видах социальных практик. Многочисленные государственные стратегии, программы и проекты должны стать предметом живой общественной дискуссии, общенационального диалога, благодаря которому все больше людей будут понимать значение собственного участия в делах общества и государства. Свой вклад в этот процесс призвана внести и отечественная философия.

Контрольные вопросы

1.В чем заключается качественно новый этап исторического развития современной Беларуси как суверенного государства?

2.Какова взаимосвязь стратегии устойчивого развития Республики Беларусь и сохранения этнокультурной уникальности белорусского социума?

3.Чем определяется «ментальный автопортрет современных белорусов» (А. Печчеи)?

4.Что такое «социокультурная синергия» и как она проявляется в динамике современного белорусского общества?

5.Под влиянием каких факторов осуществляется модернизация когнитивного, аксиологического и социально-психологического содержания национального самосознания?

6.Каковы приоритеты социально-экономического развития Республики Беларусь на современном этапе и на перспективу до 2020 г.?

7.Что такое «человеческий капитал» и какова демографическая ситуация в современной Беларуси?

8.Как взаимосвязаны экономические проблемы и проблема устойчивого развития?

9.Что такое «социальная самоорганизация» и как она связана с «гражданским обществом»?

10. Чем определены политико-правовые основы модернизации белорусского социума?

11.В чем заключается коммуникативная природа публичной политики?

12. Что такое «социальный характер» и в чем он проявляется?

13. Как следует понимать дополняющее взаимодействие институционального и спонтанного начал социальной синергии?

14. Какова роль образования в модернизации общества?

15. Что такое «духовная синергия» и как она проявляется в социокультурной динамике?

215

Приложение

Над чем работают,

очем спорят философы Беларуси

Вданном разделе вниманию читателей предлагаются фрагменты работ (в полном или сокращенном виде) некоторых современных белорусских авторов – известных специалистов, рассуждающих об актуальных проблемах бытия и культуры белорусского общества в прошлом, настоящем и будущем. Публикуя данные материалы, авторы надеются вызвать у читателей живой интерес к обсуждаемым в пособии вопросам, связанным с развертывающимися в современном мире противоречивыми процессами: глобализацией, регионализацией, информатизацией, сциентизацией, массовизацией и др.

А.А.Лазарэвiч, кандыдат фiласофскiх навук, дацэнт

Фiласофскiя асновы нацыянальна-культурнай iдэнтычнасцi ў эпоху глабалiзацыi

1. Гісторыка-філасофскія асновы нацыянальна-культурнай ідэнтычнасці. Ва ўмовах сучаснай глабалізацыі пошук асноў на-

цыянальна-культурнай ідэнтычнасці набывае асаблівую вастрыню. У сувязі з гэтым важна звярнуць увагу на існаванне аднаго з прынцыпаў нацыянальна-культурнай самаідэнтыфікацыі, які заключаецца ў рэканструкцыі філасофскага вопыту, захаванага ў нацыянальнай культуры. Філасофія каштоўная не толькі і, можа, нават не столькі вынікам, колькі спосабам разумення свету, які мае непаўторныя рысы як на ўзроўні свядомасці асобы, так і на ўзроўні грамадскай свядомасці. Дадзеная спецыфікацыя абумоўлена індывідуальнымі асаблівасцямі мыслення чалавека, канкрэтнымі гістарычнымі рамкамі філасофскай рэфлексіі, прычынамі актуалізацыі ў рамках гэтай рэфлексіі тых або іншых праблем, метадалагічнымі нормамі інтэрпрэтацыі гэтых праблем, уключанасцю філасофскіх пасылак і вынікаў у агульны кантэкст духоўна-культурнай і сацыяльнай практыкі. У якасці прыкладу можна прывесці творчую перапрацоўку айчыннымі мысліцелямі арыстоцелеўскіх ідэй, прывядзенне іх у адпаведнасць з новай эпохай, актуальнымі сацыяль- на-філасофскімі і духоўна-культурнымі задачамі. Усё гэта і дазваляе ўключыць арыстацелізм у лік характэрных феноменаў філасофскай культуры Беларусі Х−ХVIII стст. [1. С. 123−137].

Або іншы прыклад – перыяд першага беларускага Адраджэння (XVI − пачатак XVII ст.), які ўвасабляюць такія прадстаўнікі ай-

217

чыннай гуманістычнай культуры, як Ф. Скарына, М. Гусоўскі, В. Цяпінскі, С. Будны, Л. Сапега, А. Волан, М. Сматрыцкі і інш. У гэты час сфарміраваліся важнейшыя каштоўнасці і ідэалы, якія склалі аснову сучаснай духоўнасці і самасвядомасці беларускага народа. Сярод іх адзінства агульначалавечага і нацыянальнага; гуманістычная канцэпцыя чалавека, звязаная з ідэяй духоўнай свабоды, вяршэнства закона, прадстаўнічай сістэмы ўлады; культурнарэлігійная згода; узаемаразуменне паміж Усходам і Захадам; талерантнасць як адна з гістарычна абумоўленых рысаў культуры Беларусі; этычная дамінанта філасофскай думкі; ідэя развіцця духоўнай культуры на беларускамоўнай аснове, непрыманне ў духоўным жыцці палітыкі прымусу і гвалту [1. С. 93−94].

Ці могуць гэтыя ідэалы і каштоўнасці разглядацца ў якасці сістэмаўтваральных прыкмет ідэнтыфікацыі беларускай нацыі? Можна адказаць станоўча, нягледзячы на тое, што яны маюць універсальны характар і могуць быць апліцыраваны на шэраг іншых нацыянальна-культурных тыпаў і супольнасцей. У сваёй ін- тэгральна-сэнсавай пэўнасці, у канкрэтным праламленні ў грамад- ска-палітычным і культурным жыцці і асабліва ў іх арыгінальнай персаніфікаванай зададзенасці гэтыя ідэалы і прынцыпы, несумненна, выступаюць важнейшай асновай беларускай ідэнтычнасці.

Гісторыка-філасофскі кантэкст пошуку і інтэрпрэтацыі прынцыпаў і ідэалаў нацыянальна-культурнай ідэнтыфікацыі, натуральна, мае свае ўмоўнасці і межы ўжывання. Адны з гэтых ідэалаў, як ужо падкрэслівалася, маюць універсальны характар (ідэя свабоды, вяршэнства закона, культурна-рэлігійная згода), другія – спецыфічны характар (мова, ментальнасць), трэція – геаграфічную прыроду, чацвёртыя – гістарычны сэнс. Так, у дачыненні да ўласцівага беларусам гуманістычнага прынцыпу талерантнасці, паважлівага стаўлення да іншых поглядаў, ідэй, культур можна сказаць, што гэты прынцып, які бярэ пачатак са старажытных часоў і захаваў значэнне да нашых дзён, з’яўляецца вынікам геапалітычнага становішча («дзесяцёхвяковага вагання». – І. Абдзіраловіч) беларусаў паміж Усходам і Захадам, «вынікам духоўна-культурнага сінтэзу ўзаемасувязі і ўзаемадзеяння гэтага рэгіёна з усходняй і заходняй культурай»[1. С. 20].

Што ж датычыцца ідэалаў, якія маюць гістарычнае значэнне, то да такіх можа быць аднесены, напрыклад, ідэал мецэнацтва, які расквітнеў у Беларусі ў эпоху Адраджэння і ніяк фактычна не выяўляецца сёння. Знакамітай мецэнаткай была беларуская княгі- ня-манашка Еўфрасіння Полацкая, якая заснавала два манастыры, а пры іх скрыпторыі (майстэрні па перапісцы кніг) і школы. Кніга-

218

выдавецкую дзейнасць Ф. Скарыны фінансавалі багатыя віленскія гараджане – беларусы Багдан Онкаў і Якуб Бабіч. На сродкі беларускіх феадалаў-мецэнатаў засноўваліся друкарні і школы, выдаваліся кнігі, камплектаваліся бібліятэкі. Буйным мецэнатам быў канцлер ВКЛ, беларускі мысліцель, прававед Леў Сапега. На свае сродкі ён не толькі сфарміраваў полк конных гусараў для абароны радзімы, але і выдаў у 1588 г. «Статут Вялікага княства Літоўскага» – выдатны помнік беларускай думкі [1. С. 26–31]. Мецэнацтва – гэта прыкмета высокай самасвядомасці і грамадзянскай сталасці не толькі асобных людзей, але і ўсяго грамадства, у якім прысутнічае разуменне ролі і значэння духоўнай культуры. На жаль, гэты прынцып ідэнтыфікацыі для цяперашняга этапу развіцця беларускай культуры экстравертны.

Найбольш характэрныя прынцыпы і вынікі філасофскай, гра- мадска-палітычнай і ў цэлым духоўна-культурнай дзейнасці, несумненна, выступаюць «індыкатарамі» нацыянальнай ідэнтычнасці, складаючы толькі іх частку побач з іншымі магчымымі спецыфікацыямі – асаблівасцямі матэрыяльнай культуры, сацыяльна-

эканамічнай практыкі, укладу жыцця, побыту і г. д.

2. Глабальнае «Я» і лакальная ідэнтычнасць. Ва ўмовах сучасных глабалізацыйных працэсаў асновы нацыянальна-культурнай ідэнтычнасці істотна трансфармуюцца, асабліва тыя кампаненты гэтых асноў, якія «адарваны» або па нейкіх прычынах дыстанцыраваны ад гістарычных каранёў і традыцый. У гэтым сэнсе гісторыка-філа- софская і ў цэлым гісторыка-культурная кампанента асноў нацыянальнай ідэнтычнасці з’яўляецца найбольш устойлівай, інварыянтнай у дачыненні да сучасных форм развіцця і асіміляцыі масавай культуры. Такую ж устойлівасць дэманструюць і тыя тыпы індывідуальнай і грамадскай свядомасці, якія звернуты да вытокаў нацыянальнай культуры, да прадукавання, у тым ліку і на гэтай аснове, сэнсаў і артэфактаў дзейнасці, якія маюць выключную арыгінальнасць і самабытнасць.

У межах адносін катэгорый глабальнае – лакальнае прынцыпы і ідэалы нацыянальна-культурнай ідэнтыфікацыі маюць кансерва- тыўна-лакальнае значэнне, складваючы такім чынам асяроддзе культурных каштоўнасцей канкрэтнай нацыянальнай дзяржавы, што непазбежна прыводзіць да ўзнікнення супярэчнасцей паміж імі і тэндэнцыямі ўніверсалізацыі і глабалізацыі культуры. Узнікненне супярэчнасцей уласціва таксама і ў сферы суадносін нацыянальнакультурнай самаідэнтыфікацыі і каштоўнасна-светапоглядных арыентацый асобы, якія трансфармуюцца ў працэсе фарміравання так званага глабальнага «Я».

219

У эпоху глабалізацыі структура чалавечай ідэнтычнасці становіцца ўсё больш складанай. Фактары, задзейнічаныя ў фарміраванні і функцыянаванні чалавечага «Я», становяцца больш разнастайнымі. Чалавека цяжка разглядаць у кантэксце толькі аднаго культурнага ўплыву. Макракультурнае асяроддзе адрозніваецца шэрагам падсістэм, якія ў той або іншай ступені ўплываюць на асобу. Возьмем, напрыклад, канцэпцыю гарызантальнага вымярэння культурнай прасторы, прапанаваную Х. Гулестрапам.

Восем культурных сегментаў, якія Гулестрап [2. С. 25] называе гарызантальным вымярэннем культуры, праяўляюцца на адным узроўні і аднолькава важныя для разумення той або іншай культуры і сацыялізацыі ў ёй чалавека. Вось гэтыя культурныя сегменты: як узаемадзейнічаюць людзі і прырода – тэхналогія; як размяркоўваюцца прадукты працы – эканамічныя ўстановы; як індывіды суіснуюць адзін з адным – сацыяльныя інстытуты; хто каго кантралюе – палітычныя інстытуты; як веды, ідэі, каштоўнасці распаўсюджваюцца сярод індывідаў і групаў індывідаў – мова і камунікацыя ў шырокім сэнсе слова; як асобныя індывіды і супольнасці інтэгруюцца, суіснуюць і развіваюцца – рэпрадукцыя і сацыялізацыя; як ствараецца і захоўваецца калектыўная ідэнтычнасць – ідэалогія; як выяўляецца пункт погляду на ўзаемасувязь паміж жыццём і смерцю – рэлігійныя інстытуты.

Зусім нядаўна асабістая ідэнтычнасць мела пераважна лакальны характар: чалавек нараджаўся, сацыялізаваўся, працаваў, паміраў у геаграфічна абмежаванай прасторы, радыус якой (напрыклад, у часы Сярэднявечча) не перавышаў 15 міль. Адметная асаблівасць сучаснай сацыяльнай дынамікі выяўляецца ў тым, што чалавечая ідэнтычнасць не можа быць абумоўлена заканамернасцямі функцыянавання асобных сацыяльных сістэм, лакальных культур, унутранымі асаблівасцямі фарміравання і рэалізацыі нацыянальных і дзяржаўных інтарэсаў, спецыфікай ментальных структур свядомасці і паводзін, паколькі ўсё гэта стала вытрымліваць сур’ёзнае знешняе ўздзеянне, набываць рысы залежнасці і глабальнасці.

Зыходзячы з прэзумпцыі полікультурнай складанасці, варта пагадзіцца з тым, што культура ў арганізацыйных кантэкстах з’яўляецца больш складанай, шматграннай, разнастайнай, супярэчлівай або ўнутрана парадаксальнай, чым гэта вынікае з крайнасцяў тэорыі ўніверсалізацыі і глабалізацыі. У гэтым сэнсе глабальнае «Я» не варта разглядаць як нейкую ўніфікаванасць, аднастайнасць, усеагульнасць. Нават члены той або іншай нацыяналь- на-культурнай супольнасці наўрад ці будуць абмяжоўвацца ў сваім складзе адной якой-небудзь культурай або субкультурай,

220