6. Адметнасць палемічнай і парадыйна-сатырычнай літаратуры XVII- XVIII стст.

Палемічная і парадыйна-сатырычная літаратура XVII-XVIII стагоддзяў у Беларусі і ў іншых краінах Усходняй Еўропы вылучалася сваёй спецыфікай, якая адлюстроўвала складаныя сацыяльна-палітычныя і культурныя працэсы таго часу.

Палемічная літаратура гэтага перыяду была непасрэдна звязана з рэлігійнымі канфліктамі, якія адбыліся ў выніку рэфармацыі і контррэфармацыі. Аўтары палемічных твораў, як правіла, выступалі ў абарону пратэстанцкай або каталіцкай веры, выкарыстоўваючы літаратурныя формы для спрэчак і дыскусій. У іх творах часта выкарыстоўваліся аргументы, факты з гісторыі, а таксама рытарычныя прыёмы, якія дапамагалі пераканаць чытача ў правільнасці іх пазіцыі. Такім чынам, палемічная літаратура выконвала не толькі інфармацыйную, але і адукацыйную функцыю, спрыяючы развіццю духоўнай культуры.

Парадыйна-сатырычная літаратура, у сваю чаргу, была накіравана на крытыку сацыяльных і палітычных з'яў, а таксама на высмейванне чалавечых недахопаў. Парадыі і сатырычныя творы адлюстроўвалі не толькі асабістыя недахопы асобаў, але і агульныя праблемы грамадства, такія як карупцыя, некампетэнтнасць, фанатызм і г.д. Аўтары выкарыстоўвалі іронію, сарказм, гротэск, каб падкрэсліць абсурднасць пэўных сітуацый і паводзін людзей. Такія творы часта мелі палітычны падтэкст і заклікалі да зменаў у грамадстве.

Адметнасцю палемічнай і парадыйна-сатырычнай літаратуры таго часу з’яўляецца іх здольнасць адлюстраваць дух часу, а таксама ўзаемадзеянне паміж рэлігійнымі, культурнымі і палітычнымі аспектамі жыцця. Праз палемічныя дыскусіі і сатырычныя высмейванні аўтары стваралі не толькі мастацкія творы, але і важныя дакументы, якія дапамагалі зразумець сацыяльныя і культурныя трансфармацыі таго перыяду.

Такім чынам, палемічная і парадыйна-сатырычная літаратура XVII-XVIII стагоддзяў уяўляе сабой разнастайны і багаты пласт літаратурнай спадчыны, які адлюстроўвае складаныя працэсы грамадскага жыцця і культурнага развіцця.

7. Рамантызм у беларускай літаратуры хіх ст. Адлюстраванне гісторыі ў творчасці а. Міцкевіча.

Адным з найцікавейшых і захапляючых кірункаў у літаратурным развіцці з'яўляецца эстэтыка рамантызму.

Адну і тую ж з'яву можна з большым ці меньшым уплывам на чалавека перадаць каларытна, з усімі фарбамі і адценнямі, рэалістычна-канкрэтна, па-майстэрску дэталёва апісваючы ўсё да драбніц. А можна адлюстра-ваць узнёсла, велічна, натхнённа, умоўна рамантызавана. Падкрэслім, што рамантызм, як спосаб выяўлення рэчаіснасці, нельга "выводзіць" з рамантыкі светаўспрымання, што само па сабе можа стаць прадметам рэалістычнага паказу. Рамантызм у літаратуры, такім чынам, гэта не толькі эмоцыі, духоўнае парыванне, уздым асобы, якая імкнецца да дасканаласці, не толькі своеасаблівая пабудова вобразна-выяўленчай структуры твора. Лічыцца, што калі ў творы ёсць умоўнасць -гэта рамантызм, жыццяпадобнасць — рэалізм.

Рамантызм — своеасаблівае светабачанне, светаўспрыманне, светаразуменне аўтара і яго персанажаў ў творы, ён вызначаецца не аб'ектам адлюстравання, а спецыфікай асэнсавання жывой рэальнасці ў мастацкай палітры, асаблівасцямі формы і зместу.

Рамантызм, як літаратурная плынь, заключаецца, такім чынам, у шматлікіх стылёвых адзінках, ва ўвасабленні ў вобразе галоўнага героя ідэалу, у набліжэнні да ідэалу. У рамантызацыі падзей і вобразаў праз своеасаблівую вобразна-выяўленчую структуру, якая прадугледжвае наяўнасць героя-адзіночкі, прысутнасць сімволікі, гіпербалізацыю падзей і вобразаў, палярыза-цыю сіл дабра і зла і рэзкае іх размежаванне; індывідуалізацыю вобразаў з унутранай формай пратэсту, які ўсе нарастае; трапчнасць лесу; вастрыню супярэчнасцей паміж марай і рэальнасцю; гістарызм мыслення.

Эпiчнaя пaэмa “Гpaжынa”, пpaцaвaць нaд якoй Aдaм Miцкeвiч пaчaў y 1821 гoдзe, cвeдчыць aб глыбoкaй цiкaвacцi пaэтa дa гicтapычнaгa мiнyлaгa cвaёй paдзiмы. У acнoвy cюжэтy пaклaдзeны aдзiн з эпiзoдaў бapaцьбы лiтoўcкaгa нapoдa з нямeцкiмi кpыжaкaмi.

Паэма “Гражына” прысвечана барацьба літоўскага народа за незалежнасць Радзімы. Паэт звяртаецца ў ёй да эпохі барацьбы літоўцаў з нямецкімі феадальнымі захопнікамі, лютымі ворагамі славянскіх і прыбалтыйскіх народаў. Увагу паэта прыцягнуў эпізод міжусобнай барацьбы з-за горада Ліды паміж Карыбутам, княжыўшым у Ноўгарадзе-Северскім, і літоўскім князем Вітальдам. Гэты эпізод, тыповы для сярэднявечнай гісторыі, даваў магчымасць паказаць несумяшчальнасць вузкакарыслівых інтарэсаў феадальнай шляхты з імкненнем народа да нацыянальнай незалежнасці. Стварэнне твора на гістарычную тэму было тым больш актуальна, што эпігоны класіцызму – Фелінскі, Тамашэўскі і інш., дакранаючыся ў сваіх творах да тэмы барацьбы за нацыянальную незалежнасць, ідэалізавалі феадальную знаць і шкадавалі аб яе мінуўшай велічы. Такое асвятленне польскай гісторыі ў корані супярэчыла дэмакратычным поглядам паэта і ішло насуперак з гістарычнай праўдай, таму што магнаты адыгрывалі здрадніцкую ролю ў перыяд страты польскім народам сваёй нацыянальнай незалежнасці.

Увесь 1827 год А. Міцкевіч працаваў над паэмай “Конрад Валенрод”. У гэтай паэме паэт звяртаецца да сярэднявечнага перыяду гісторыі Літвы, барацьбы з крыжакамі. Яе герой найвышэй ставіць патрыятычны абавязак, у імя выратавання радзімы адмаўляецца ад усяго асабістага. Ён рамантычна цудоўны, велічны і трагедыйны. Конрад гатовы змагацца за айчыну да канца сваіх дзён і любымі сродкамі, але ён самотны ў лагеры ворагаў, таму яго барацьба – толькі першы крок, які не прынясе пладоў, калі не будзе працягнуты.

У паэме намаляваны найболей напружаныя моманты жыцця героя. Яго душэўныя парывы ​​складаныя і супярэчлівыя: самаадрачэнне дзеля свайго народа, невымоўныя туга і роспач, ваенная перамога, надрыўныя плачы за каханай жанчынай, гераічная гібель.

У празаічнай прадмове да паэмы аўтар заўважае, што апісвае тыя даўнія часы, калі язычнікі-літоўцы змагаліся з галоўным ворагам сваім – Тэўтонскім ордэнам, які пакарыў Прусію.

У 1391 г. у Марыенбург з’язджаюцца рыцары, каб абраць раздзел ордэна. Часцей за іншых прамаўляюць тут імя Валенрода-чужаземца, які сваімі подзвігамі ўславіў ордэн па ўсёй Еўропе. “Не толькі грознай вайсковай адвагай ён узвялічыў званне крыжака: але, пагарджаючы жыццёвымі дабротамі, ён у хрысціянскай доблесці ўзнёсся”. Рыцар гэты “свайго зброі і гонару не прадаваў варагуючым баронам. У манастыры, спакус не дакранаючыся, цураючыся святла, ён праводзіць юнацкасць: яму чужыя і звонкі смех прыгажунь, і песень менестрэляў салодкаструннасць”.

У паэме “Конрад Валенрод” усе спадзяюцца, што Валенрод хутка заваюе Літву. Але ён “звычай продкаў дзёрзка парушае”: заклікае рыцараў адмовіцца ад вайсковай славы і багацця. “Няхай будзе дабрадзейнасць нашай славай!”. А ля муроў ужо гойсаюць ліцвіны. Конрад жа па начах ходзіць да вежы і ціха перамаўляецца з пустэльніцай. Яна спявае, як звярнуў яе, прыгажуню язычніцу, рыцар-хрысціянін у сваю веру і захапіў у чужую краіну.

У 1828 годзе ў Пецярбургу была выдадзена паэма “Конрад Валенрод” –адзін з найбуйнейшых твораў А. Міцкевіча другой паловы 20-х гадоў. У аснову сюжэта пакладзены падзеі перыяду XIII–XIV стагоддзяў – апісана барацьба літоўцаў з нямецкімі крыжакамі. Аўтар падрабязна апісвае адзін з эпізодаў барацьбы – помста героя паэмы Конрада Валенрода ворагам яго радзімы.