учрар, Иван Михайлович, ах салч болхдтн маһдлҗахшв. Һәрәд орх көдлмш дала. Нә, иигәд унтцхай, эсклә өр цәәх юмн үлдсн уга.

Удхш, эн һурвн тус-тустан сарсасн, унтад одцхана.

Дөрвдгч бөлг

1917 җилин моһа сарин чилгч. Хавр йосар экләд, хамг эргнд әмрәд, шовуд җиргәд, дүрклҗәх кем. Зуг үвлин ур сәәтр тәвгдәд уга. Өрүн, асхнд зөвәр серүн болна. Өдртнь чигн далаһар дулархш. Салькн киитн, үзүртә бийнь, яс-үсәр орад, авч идн гиһәд одна. Тегәд чигн ноһан һарч, тег өңгән соляд уга — үрглҗдән борлад, арнисн болад бәәнә. Тер бийнь теегәр шуд мөртә чигн, тергтә чигн йовх улс — хальмгин арһта тоотнь үзг болһнас адһад, Әәдрх орлдад бәәнә.

Ула туудг ик хаалһас хол биш, бичкн довң деер хөөч Очра Манҗ сууна. Хәрүлҗ йовх хош хөнь өмннь, зөвәр делвәһәд, идглҗ йовна гихәс, ю-кү чөлмәд, хазад, негнегнләһән дөрлдсәр гүүлдәд, ормдан йир торхш. «Түрүңкннь сөргәд, невчк хамцулс, эсклә дегд аюдан, үзг-үзгәрн тарҗана, — гиҗ санад босн, мөртә күн аашхиг Манҗ үзҗәнә. — Бода эсий? Суудлнь мел мөн, доран шуд хавтаһад йовна. Зуг мууха адһҗ йовхмб? Адуһан гееҗ җахан»

Бода гүүлгәд күрч ирв. Мөрнь зөвәр көлстә, амнаснь көөсн цахрад, халҗ одсндан, телүләд гишң бәәнә.

—Манҗ, менд!

—Менд гихәс, чи мууха чаңһ йовхмчи? Димий?

—Кесгәс нааран мөрн деер һарад угав, тегәд, невчк уйдвран һарһхар, седклән аадрулхар, — гиһәд Бода мөрнәни күзү иләд, делинь самлсн болҗана, — кеерм чигн бас үрүдҗәсн өңгтә.

—Би чамаг үзчкәд, эсклә эн адуһан гееҗ, эсклә сәәчүд дахҗ адһҗ йовх болҗана гиһәд... — Манҗ хаалһ тал зааҗана. — Үнүгәр шуд мөртә, тергтә хамг нүүһәд, нүгшәд бәәнә.

Бода мөрнәсн бууһад, дорнь тушчкад, Манҗин өөр ирәд, зергләд суув: «Нүүһәд, нүгшәд бәәнә гинчи? Цаачн балһснд цуг хальмгудын ик хург болхмҗн. Мана бәәдл оңдарулҗ, ясрулх төр хәләҗ, хүүвлхмҗн».

—Маниг тегәд юңгад эс дуудҗахмб, а? Бидн хальмгуд бишви тиигтлән? — гиҗ Манҗ хүүв кеҗәнә. — Негл цуг хальмгудын хург болхла...

—Бидн, Манҗ, хальмгуд болвчн, невчк талдан төләдән, ирлцҗ өгл уга бәәхлә яһнач? Негдвәр гихлә, кезә балһснд күрхмчи? Хойрдвар, хавтхчн хаһрха... — гиһәд Бода хойр хурһан дарад, Манҗд үзүлҗәнә. — һурвдхла, маниг йовҗ одхла, мал кен хәләхмб?.. Би хүвән, тегәд, Очкад даалһув, бичә аальл гивүв. Чини адуг ямаран дүңгә кинҗ хәләнәв, чи тер мет мини төлә чидлән бас бичә әрвл гивүв. Кемр намд кергтә болҗ гилә, әмән чигн бичә хармл гивүв...

—Тиигхләчн Очка ямаран хәрү өгвә? Яһнав гинә?

—Яһлав-халг, Бода минь, чини төлә юуһан чигн әрвлшгов: мал-мөңгән, күчнчидлән. Келхд, харсх болхла, өрчән цокад, залаһан таслад кевтнәв гинә. Нам әмән

чигн әрвлшго бәәдлтә.

Манҗ, Бода тал хәләһәд, инәмсклҗәнә: — дәрк, дәрк, терчн чини төлә тенд үкәд, бидн дала мал-мөңгднь күч күрч ядад, түрдг юмн болвза, а?

Бода һанзан һарһад, тәмк нерҗәнә, бас инәг-инәг гиһәд:

—Яһад болвчн күч күрх кергтә. Болв, Манҗ, мана зәәсңчн хааг авад шивчкснәс нааран оңдарҗ одва. Урднь өлкәдәд бәәдг Очка биш. Номһрад, җөөлрәд, нам ярзаһад инәһәд, харһхларн әвртә. Мендлхлә, хәрү-өрү угаһар долиһәд йовҗ оддг бәәсн, ода бийнь түрүлҗ мендлнә. Мел балһс орад, хойр-һурв хонад ирхләнь, зүүҗ, одсн мөрднь дәәвлхин на болсн, удхш, соляд зүүһәд һарна. Үнүгичн балһснд бичкн гергтә гинә. Миниһәр болхла, энчн мек һарһҗана. Дала мөңг-малан эвинь олад, дигтә батлҗах гиҗ саннав.

—Тенд хойр давхр гер хулдҗ авч гиҗәли, — болҗ Манҗ соңссарн хувалцҗана.

—Түнүгинь хәләҗ-бәрҗәхнь көркхн чигн күүкн гинә. Дала мөңгтә җалвта, дала күн зарцта, усна заһснас дольгн гинә бийнь. Кедг көдлмшнь — бийән ясх, Очкаг күрәд, ирхләнь өвртнь орх...

—Чи ма хойраг бас тиим кехәр цаачн хурсн, Очка эдн оочан шу тустл хәәкрлдҗәх болҗ эс бәәнү? — гиҗ Бода Манҗиг тохаһарн арһул түлкнә. — Хе, чамаг тиимичн үзхнь, а?

—Уга, Бода, Очкан хүв мини хойрчн, оң-оңдан, — гиҗ Манҗ толһаһан зәәлҗәнә.

—Отельдан өвгнә келдгәр: «Көдлмш кедг күүнд җирһл хәәҗ, ухаһан салвлад керг уга, түүнә җирһлнь бийләнь, һартнь... Очка, олна көлсәр күч авад әврлхәс биш, һанцарн юмб? Зәрмдән модн сарсаһад, шуугад бәәхләнь, әмтн санна — мөңк гиҗ. Түүнә уңгнь үрҗ одсиг, бийнь удан торшгог, хуһ-тусад, үр-мәр болад кевтхинь, күн йир медҗәхш. Тер мет Очкан уңгнь бас үмкрҗ одсн... Зәрм модн салькн, һалвин аюлд ац-бүчрәсн хоосн үлдәд, теднь хамхрад, хуһрад, басл чигн үүлән эдлсн бийнь, торлцад, хуһрҗ өгл уга, улм күч авад, өөдән сунад, көкрәд, дүңгәһәд оддгнь, уңгнь әвртә бат, күчтән темдг болҗана. Тиим батын уңгинь таслхар седсн хамг, бийнь шүдн уга үлдх, насан барх, уңган кудхнь ил. Очка эдн иҗләрн, бас тиигхнь лавта, юңгад гихлә, олнла наадсн оңх оддг зөвтә. Олна күчн, зөрг, иткл гидг чилдм биш, Негнь уга болхла, ормднь хойр-һурвн шин һардг төләд, теднә уңг кезәчн тасрдм биш».

—Иим Отельдан бәәдви! — гиһәд, Бода шагшрад, инәнә, — Очка түүг әәлһҗ авхар, тарахар седәд туусн... Ода бийнь зуһудҗана гинә. Амха Отельдан хойриг тууврас ирхләнь зәәсң хот келһәд, наар гилһҗ. Амха ирҗ уга, Отельдан оч. Машаһар келүлчкәд, инән гиҗ, элкм урсн гивә. Цә, әркинь ууһад, махинь идәд бәәсн бийнь, Очкаг басл мууднь орҗ келвә гинә. Тернь шуд улан-явр болад, яахан олҗ ядад, басл түрҗ. Отельдан эс медсн болад, улм цаарлад: «Намаг чи үрәх, тарах болад йовулсн, бийчн дала һазр үзәд, залусин сәәнләнь харһад, таньлдад, дала юм соңсҗ, медҗ ирүв. Нам тер тускарн чамд икәр ханҗанав гиҗ. Нег соньн тодлсан келхәр, оньһад соңслч, Очка. Теегәр мис гүүҗ йовад, нилх кичг олҗ авч. Тернь нүдән нам ээһәд уга болна. Амндан зууһад авч ирәд, көкән көкүләд эңкрлнә. Удхш, кичг өсәд, зер-цоохр ирвск болад одна. Нег дәкҗ ирвск гөрәс көөлдҗ-көөлдҗ, эс бәргдхләнь, одак асрад, өсксн

миисиг идхәр шииднә. Цаадкнь медәд, яахв гихләрн, зулад, модна ац-бүчр дамҗад, ораднь күрәд, деер суудгчн. Ирвск дор кевтдг чигн: альдаран тер одх билә, өлсәд бууҗ ирх гиһәд. Күләнә, зуг мис чама гиһәд, буудг угачн, болшго болхла, ирвск сурна. «Чи мини асрачм, намд ю чигн дасхлач, зуг модн деегәр давшдгиг яһҗ эс дасхсмчи?» — гинә.

Мана теегт тиим ирвск бас харһна: күүнә күчәр, асрмҗар күн болҗ йовхан мартчкна. Теднә негнь чич, Очка зәәсң. Тиигчкәд, одак ирвск кевтә, мел идчкхәр седәд бәәдгичн келхм. Хәрнь, Очка, эврән сәәнәр тодл, иҗлдән бас кел: олн-әмтн гидгчн мис биш, модн деер һарчкад, тагчг суушго, һацхла, һанцхн мини бийм чамаг негл сөөһин дунд ноха кечкхв. Эс келвә гивзәч. Омган кеҗәх мал-геричн Отельдана тавн көвүн тавн үзгәр тарахла, ноха боллго, яһначи? Хәрнь, чамаг ик хургт йовҗана гинә. Бичә манла аальлтн, биднчн ода оңдан болҗ одлавидн. Эврән мед, наадкстан кел...»

... Чуулһн экләд уга. Ирсн улс энд-тенд, баг-багар хурад, онцлдсн, басл чигн хүв тускан келҗ, күүрләд, хүүвләд бәәлднә. Хәләхнь, бурхн-шаҗнахн нег захинь авсн, 30 шаху гелңгүд, улан-улан лавшгударн олнас йилһрсн, хальмг улсин лам Балдна Чимд толһачта хурҗ. Тедүкн баячуд ниргсн, чаңһ-чаңһар инәлдсн, нег үлү Оңкра Бегәл Бадман Церн хойрин дун деер һарад, келәд керг уга. Тал дундаһур сурһульта хамгнь — эмчнр Хадылов, Душан, Хар-Даван ахта баглрсн, бас хара биш гинә.

Санҗ Баянов һартан нег цаас бәрсн, багас багур одад, заагаснь кен ахинь эс йилһҗ чадхм биш, дуудҗ авад, теднләнь гүңгр гиһәд күүндчкәд, цаасндан темдг тәвәд оркна, дарунь йовҗ одна.

Негл баг үлдв — Тундутов нойна. Эн — ротмистр, Кавказин фронтас шишлң ирсн, цергә хувцндан күчр зокҗана: цевкәрәд, дала болсн ачлврнь өрчднь гилв-далв гиһәд, шаадг, хадг, чавчдг хамган шавшулсн, цуһараснь йилһрәд бәәнә.

Үүнә өөрнь, Очра Номт зерглсн, чилм хар костюмта, дуд цаһан киилгтә, Петроградас ирснь, келлдән угаһар үзгднә. «Мини үнн дурго хойр үкмр, яһҗ эдниг медвә гихв? — болҗ Санҗ Баянов дотран бүтнә. — Кен соңсхва? Яһад?» Хорнь энүнә буслдг болвчн, бийән хөрәд, эс медсн болад, җилһн сәәхн йовдларн җивәд, ирҗ йовна.

—Аман манахс таттн, арат җивәд аашна, — гиһәд, Номт Очиров шуд ардан эргәд, Баянов тал зааһад, инәҗәнә. Терүгинь Санҗ Баянов соңсад оркв.

—Арат эн алдар эргәд бәәдг болхла, анд кетн, манахс, му нохаһан... Җили гитн, үнүгән...

Бәәсн улс Очра Номтыг эврәд тоолдг болвчн, Баяновин келсн тедү дүңгә төв төләд, мусг-мусг инәлдҗәнә, юңгад гихлә, Номтын йосн нернь одахн күртл Ноха бәәсиг цуһар меднә.

Номт цань уга уурлад, дегд хордхларн, шуд ноолда татҗана:

—Байна Санҗ андн, балһс эргәд, арһта тоотын ардкинь долаһад, дарһиг дахад, дала юмнд күрхәр, маниг харшлх гиҗ саглад, нойн ма хойриг дуудл уга... Зуг бидн эн — күрч ирвидн! Яһначи, тегәд?

—Хуц, хуц, күн яс чигн хаяд өгх...

Санҗ Баянов цаарлад йовхар эргхләнь, Номт шүрүһәр ардаснь татад, хәрү эргүләд оркв.

—Соңс, җилһн андн!..

—Болҗана!.. Яһҗанта, бичкдүд кевтә? — гиһәд Тундутов хөрҗәнә. — Ичкевт, цаатн әмтн хәләлдҗәнә.

—Данзан Давидович, би ирдгм.. — Санҗ Баянов цаасан үзүләд чичрүлҗәнә. — Нег агчмин дунд наадкан хәләчкит...

Тернь авад умшн, хәрү өгчкв: — болҗана...

Удсн уга, дарунь чуулһн көдлмшән эклв. Энүг саак Криштафович ахлҗана. Сегләтрт малын эмч Дулахна Нәдвд суңһгдв.

Криштафович эклц үгдән: «Цаг зуурин засгд болн энүнә нег мөч — Әәдрхнә гуврин зөвллд ямр дүңгә итклтәһән мана чуулһн үзүлҗ, ээҗ Әрәсәдән үнн седкләсн, үнн чикәр церглхән медүлх зөвтә. Терүн деерән мана чуулһн көдлмшч болн салдс улсин Әәдрхнә Хүүвд болн балһсна көдлмшчнрин хүвсхлин ноолданд ямр чигн дөңдамҗг күргх зөв уга», — гиҗәнә.

«Чик!.. Тиим!.. Лавта!». — гилдәд хәәкрлдсн энд-тендәс доңһдад, ниргүләд альх ташлһнд даргдад бәәнә.

Генткн Тундутов нойн босад, «зогстн, болҗ» гисәр һаран өргәд докъялн Криштафович тал хәләһәд:

—Борис Эммануилович, — гиҗәнә, — тана зергәс...

Терүнднь «зерг» гиснь таасгдсн уга, арниҗ одв. Зуг тиигсән бас бардмнх санан уга, тегәд, мусхлзсн болад инәмсклчкәд:

— Келтн, нойн, соңсҗанав таниг, — гинә.

Тундутов «ханҗанав» гисәр гекчкәд, хоолан ясад эклҗәнә: — Инрл Криштафовичин келснь мел чик. Эңкр ээҗ Әрәсәдән итклтә кевәр церглх кергтә. Би чуулһна көдлмшт эрк биш орлцхин төлә, зәрмнь үктлән намас нууһад, бичә медтхә, бичә иртхә гиһәд бәәсн бийнь, шуд һацанднь ирсм эн!..

Кесг күн альх ташад, — чик!.. зөвтә!.. — гиһәд, хәәкрлдҗәнә. Данзн Тундутов теднд «ханҗанав» гисәр гекәд цаарлҗана, — Тегәд би турецк фронтас, намла хамдан Әрәсәһән харсҗ, хортнла ноолдҗ йовх салдсмудас таднд халун менд авч ирүв.

Хурсн улс ниргүләд альх ташҗана. Нам Санҗ Баянов бас хара сууҗахш, чаңһар эс болвчн хойр альхан харһулад, авад бәәнә. Тундутов ода «болҗ» гиҗ докъя өгчәхш, кехән кечкүв гисәр, маасхлзад бәәнә. Альх ташдг зогсв, тиигхләнь нойн цааранднь келҗәнә:

— Цаг зуурин засг дөңнҗәхмн гиснь бас орта. Болв дегд икәр шүлтәд, дегд хатрлдад, түүгәр эркн төрән келдәд, гүүлдәд бәәхм биш гихәр. Һолд нәәләд, темәһән алдҗ гидг юмн һарад одвза, хәләтн. Цаг зуур гисн — цаг зуур. Цагнь ирхлә, цавинь чигн кеҗ болҗана. Тер учрар мини келхм эн. Урдк, кесг зууһад җилмүдин туршар батрад, күн болһнд шиңгрәд, цусн-махнь болсн диг-дараг һолад, нег үлү, соляд мел тус уга. Цаһан хаанас, түүнә йоснас давхнь, хәәгдхнь, манд йир уга гихәр!..

Хург толһалҗах Криштафовичин ар нурһнднь суусн Санҗ Баянов генткн уралан өкәс гиһәд, өмнкиннь чикнд дала юм келәд бәәнә. Цаадкнь зогсл уга гекәд, заагарнь

ю-бис бас келнә, зөв өгчәхнь ил. Тегәд, Баянов босад, арһул җивәд, чемшәд һарч одв. Удсн уга, Санҗ Баяновин һарсн ормар хойр күн орҗ ирн, үгән шинкн төгскәд,

бууҗ йовх Тундутовиг тосҗана.

—Нойна зергәс, таниг бидн бәрх зөвтә болҗанавидн...

—Юн?!. Бәрхәр гини? — нойн шуд чочн тусчкад, ууртан бүтәд, мел дор ормдан хар күрңтҗ одв. Хойр нүднь һал асад, үзг-үзгд очн, һал цацгдн гисн болад бәәнә. — Келтн, кишва нохас, кен тадниг илгәвә?

—Цаг зуурин гуврин күцәгч зөвлл... — гиҗ негнь арһул келҗәнә. — Ордер эн...

—Тадн соңсҗанта? Юн болҗахинь үзҗәнтә, а? — болҗ Тундутов олн тал эргәд, хойр һаран өмнән телҗәнә.

—Буру!.. Хаҗһр!.. Яһҗахмб?! Юн болҗахмб?! — гилдәд үзг болһнас хәәкрлдәд, зәрмснь халурхад бослдҗ йовна. Криштафович урдаснь бел кесн хоңх чигн җиңнүлнә, ширә чигн цокна, болв әмтн улм шуугхас биш, номһрҗахш.

Түүгинь үзҗәх Тундутов улм үнән икдүлх саната, тегәд чашкан суһлад доран хаяд, пистулян һарһад, чавгинь татад буулһад, хаҗ чигн болхм билә гиҗәхнь ил, хойр залуһин негнд өгчәнә. Дарунь, сәәхн кевәр сармтлсн, энүгәрн күчр бахтдгнь әмтнд темдгтә, болд ханҗалан татч авад, һурв амндан күргчкәд, бас өгв.

—Болвчн, — Тундутов хоолан ясад, президиум тал нерәдәд келҗәнә, — олна сә хәәһәд, теднә бәәдл ясрулх саната чуулһнд ирсн, ээҗ Әрәсәни төлә әмән әрвлл уга ноолдҗах, фронтас йовсн дәәч офицериг бәрнә гидг... ар эргәд, арһан хәәлдәд бәәдг тоотд ухан болхас биш намд йир медгдҗәхш. — Бәрхәр ирсн хойр тал эргәд, — хааран йовхинь келтн! — гиһәд, хойр һаран ардан үүрәд, һарад одна.

* * *

Очра Номт ормасн босна. Үг сурҗахш, невчк уралан һарн, келҗәнә: — Манахс,

— гиҗәнә, хойр талан хәләһәд, ээмән хулькҗана, — ода энтн юн болҗана? Яһҗана гихв? Кемр Тундутов нойна бийинь, фронтас ирсн дәәч офицериг, тоомсрта гисн хальмгудын негиг, бийәснь чигн эмәл уга, манас чигн ичл уга, авч одад дүрчкнә гидг, намд хүвдән йир медгдҗәхш. Түүг тиигҗәх улс, маншңгинь яах гиҗәнтә? Көлимдн һазрт күргхйи? Тиим болсар, манахс, нег мөсләд, зөрх кергтә, бурушах, Терүгәрн бидн һанцхн Тундутов нойиг биш, бийән, хар әмән, күн болһн харсн гиҗәнәвидн. Эсклә маңһдур кенлә, юн болхинь, яахинь меддг арһ уга. Тегәд мини келхәр бәәхм, манахс, иим — мана хәәртә Данзан Давидовичиг авч ирәд, минь энд, ормднь, эс суулһтл, чуулһниг шуд зогсахм!..

«Чик!.. Тиигхм!.. Авч иртхә!.. — гилдәд, ор дарад хәәкрлдәд, ниргүләд альх ташсн, көндә ик залар хәңкнәд бәәнә. — Уга болтха эн хургнь! Хәрлдхм!..»

Криштафович йосар сүрднә: «Мел дард гилдәд цуһар босад, хәрлдәд йовҗ одхлань, юуһан авхв эн зерлг азиатмудас? Зуг ашнь намаг ирҗ, цокхнь алдг уга, — гиҗ толһаднь гүүдгләд, дотрнь киит дөргнә. Үкс цаас татҗ авад, түүрмин ахлачд бичҗәнә. — Тундутов нойиг шулуһар сулдхад, эндү һарч гитн, гемән суртн. Чуулһн чилхлә, яахнь медгдәд бәәх» гиһәд йовулад оркна.

Удсн уга, урдк кевәрн гилв-далв гисн Тундутов орад ирв. Цуһар босад, альх

ташҗана. Тернь барун һаран өргәд, «медүв, ханҗанав» гисәр дайлад, ормдан одад суув. Чуулһн көдлмшән йосндан эклв. Болв урдк йос магтсн, өдгә бәәдл һолсн үгмүд дәкҗ кен чигн келҗәхш, күүндвр шуд хальмг төрмүдәр һарчана. Чиңнәд бәәхнь, хәрнь, хамх туссн хаана йосна бодлһас харалта юмн уга бәәсн болна.

Хальмг улсин ик лам Балдна Чимд үг авсн адһм угаһар босад, лавшган ясад, күчр санамр кевәр өөдән һарч йовна.

—Муха җоорч йовхмб? — гиһәд негнь келәд оркв.

—Ламин зергәс, хомба-җомба гиһәд эс эклхнь, — гиҗ бас негнь бодҗана.

Тер хоорнд лам индр (трибун) деер һарчксн, юн гидг улс хурсн бәәнә гисәр, цугинь эргүләд шинҗлсн болҗаһад: — Чиңнәд бәәхнь, — гиһәд эклҗәнә, — цуһар чигн хаана йос муулх, хамг хаҗһр-дутуг кевтнь терүнд даалһх саната. Миниһәр болхла, хәәмсм, харачнь хамхрсн хаана йосиг юуһинь ода келхв. Ки, үрәсн цаг харм. Давсн хуриг занч авч көөлддг уга гидг. Түүнә орчд эврәннь керг-төрән, эрк биш кех, күцәх тоотан диглҗ, эндркән, маңһдуркан йилһҗ авсн туста болх гиҗ санҗанав. Таднасн, хәәмсм, негл юм сурхар. Арһта болҗ, таңһч толһалх, залх кергт, большевик дахсн, буда хутхдг, зад татдг, әмтнә толһа эргүлдг тоотыг бичә шидрдүлтн гихәр. Теднтн эрлг, шулмин элчнр гидг тер. Һәәд цуһар одтха! Шуд нег дууһар, ардан хәләл уга хамгдад, үндс уга одтха! — гиһәд Балдна Чимд альх ташад хараһад, доран һурв нульмн, көләрн деерәснь тавшад, келсн хамган күцтхә гиҗәхин темдг гиҗ үзүлҗәнә, Минь иим авцта күр цааранднь чигн һарв. Көдлмшч улс, нег үлү баһчуд, кехән кеһәд, төвкнүн бәәлдл уга, кишкәрәд, эзнәһәр чигн боллго, йоснаһар чигн боллго, аюдан очацхана: хар мөртә, му заята элмрмүд гиҗ, йир мууднь орҗ келцхәв. Теднәс, көдлмшч улсас, күн энд бәәхш, ю келхнь эднә дурн, ичҗәхш.

Тегәд зурһан хонгт хәәкрлдснә хөөн чуулһн көдлмшән төгсәв. Цуһар чигн икл юм кечксн улс болад, түрүн Хальмг засг бүрдәлһнд орлцсн ик ачта, тустад бийсән тоолсн, келхм биш, зуг негл күн күчр һундлта, болв терүгән әмтнәс нуухар басл чигн сеңклзнә. Эннь — Санҗ Баянов. Санснь — мел эврә, өөрхн, итклтә улсас засг бүрдәһәд, цугинь һартан авхар седснь болҗ өгсн уга. Тундутов, Очра Номт эдн бас дала юмнд күрсн уга. «Му нөкднр — хоорндан» гидг үлгүр үннән үзүлснь тер.

Ашинь хәләхлә, хальмгуд хувалдҗ авчкад, нег-негән өөд өндәлһл уга, муулад, цокад кевтхлә, эс медгчәр хоорнднь һал тәвәд, терүгинь улм шатаҗ өгәд бәәсн Криштафовичин мөрнь гүүҗ, Шин бүрдсн засгиг — Хальмг улс заллһна ЦИК-иг эн һардх болв. Зуг гешүн болҗ, тегәд хальмгуд Данзн Тундутов, Түмнә Төмр — нойдуд, зәәсң Шоңхра Бадм-Ара, Санҗ Баянов ахта суңһгдв.

Чуулһн шиидсн төрмүдин һоллгчнь — нутг, әәмгүдиг асрачнр залдгиг уурулад, һазр болһнур күцәгч зөвлл гиҗ Цаг зуура засгин мөч үүдәх керг болв. Зуг олн кевәрн күчр түрҗәх, дөрвн җилдән туршул болҗах дәәнә көлд тедн цань угаһар даңдҗ, үүлән йосар үзҗәх йовдл, зурһан хонгт хәәкрлдсн улсин үгднь чигн, зута теднә чуулһна диг ашлгч цааснд чигн мел орсн уга.

Хот-хоолын туск төрмүдт чуулһн йир ик оньг тусхав. Тиигхләрн әмтн му бәәнә, эдл-уушар түрҗәнә гисн юмн уга. Дәәг цааранднь улм өргҗүлҗ, диилвр бәрнбәртлән зогсашго саната. Цаг зуурин засг йир ик хот-хол керглҗәдгчн. Тер учрар эн

төр шин суңһгдсн ЦИК-ин болн нутга, әәмгә күцәгч зөвллтсин һол кергнь болҗ, эрк биш күцәгдх зөвтәҗн.

Эгл әмтн, эңгин улс үкснь, тарснь тешкәдҗәх, яахан олҗ, ядҗах баячудт юмб? Эдн кергтә йосан дөңнсн, йосан-яман болм дүңгәрнь зөвчлҗ, хоорндан хувалцад, чуулһан сәәнәр кесн улс болад, көөрлдәд нер уга. Тегәд бурхн багшин ик зургта шар туг делскәд, балһсна цутхлң орҗ, йосна һазрт итклән медүлхәр эдн һарад йовна.

Зуурнь, нег уульнцар, генткн талдан дала улс хурсн һарч ирәд, көндлңләд өмннь зогсна. Улан тугнь чигн урмдта кевәр делснә. Оларн өргәд авсн «Марсельезнь» чигн күңкнәд бәәнә. Ик-ик үзгәр бичсн дуудврмуднь чигн земгә тодрха дарсалдна. «Цуг орн-нутгудын пролетармуд, негдцхәтн!», «Хаана инрл Криштафович хальмгудыг дөөглҗ ханад угавт?», «Зөвиннь төлә, үүрмүд, зөрәд ноолдхм!» — гиҗ теднь дуудна.

Чуулһнихн тулад зогсв. Эргәд һардг арһ уга, хәрү эргхлә ичкевт.

—Эннь ода юн болҗахмб? —гиҗ Криштафович алмацад яахан олҗ ядад, ормана.

—Одак мини келдг шулмс эдн, — болҗ ламин зергәс өргәрн өмнән зааҗана, — кү амрах улс биш...

Хәләхнь — мел баһчуд, нурһлҗ хальмг сурһульчнр, хара биш заагтнь көдлмшчнр чигн йовна. Альдас, кен авч ирснь медгдсн уга, бедриг (бочкиг) көмләд тәвсн болла, Һәрә һәрәдәд, деернь һарад одв. Картузан татч авад, һартан нуһлад бәрәд, өөдән өргәд, келҗәнә:

—Хальмгин чуулһн сәәнәр төгсвә гиснь — худл, угатя улст кергтә нег чигн төр хаһлсн уга. Һазр, ус эдлхин туск, мал-гер өскх, түрү бәәдл оңдарулх гисн төрмүдәр нам күүндвр һарсн уга. Тегәд ю күүндәд бәәсмт, зергүд? Кенә сә хәәлдәд, яахар күүрләд бәәсмб? Эдн, — гиһәд Һәрә чуулһнд орлцсн улс тал зааҗана, — йос булалдад, нег-негән муутхад, хоорндан иләр чигн, далдар чигн кемклдҗ-кемклдҗ, ода икл керг күцәсн, эркн төрмүд хаһлсн юмс кевтә, әмтнә толһа эргүлҗ йовхнь эн.

Һәрәг үгән төгскәд буухла, бедр деер нег күүкн һарад ирв. Делсҗәсн улан туг тал хәлән, эргндән харвад, әмтн деер-деерән мел немәд ирәд бәәхинь, хурсн улс улм өсәд бәәхинь үзҗ, земгә байрлад:

—Үүрмүд! — гиһәд, хәәкрәд оркснь җиңнәд одв. — Цаг зуурихн цаһан хаана йоснас деер гиснд төрүц бичә итктн. Худл. Кен негнәсн йилһрх юмн уга. Эврән хәләлт. Ухаллт. Әәдрхнә гувр инрл Соколовскиг һарһад, нам бәрәд кениг тегәд ормднь тәвҗ? Хазг инрл Бирюковиг. Эн кенд церглҗ йовла? Кен энүгәр инрл келә? Хальмгудын төриг болхла, эн, тадн дунд талтадҗ йовх инрл Криштафович һартан бәрә. Эн альк чигн йоснд тааста инрл болҗахла, тегәд, ямаран йилһвр тер хойр йосна хоорнд бәәх гиҗәнәт? Көдлмшч болн салдс улсин төләлгч гешүдин Әәдрхнә хүүв цугимдн зөвиннь төлә ноолдх кергт зергләһән батлад, зөртн! — гиҗәнә. — Әәҗ, эмәхән уга кетн! Манла — цуг Әрәсә!..

Зәрмнь, үнн зүркнәснь һарчах күүкнә үгмүдиг соңсад, цань угаһар таасҗахла, зәрмнь, Криштафович эднә иҗлнь, уурлад, хорнь буслҗахнь лавта. Эднә кесгнь — цааранднь яахинь, юн болхинь яһҗ медхв? — гиҗ саглсн, эртәс әмән авад һархар седҗ захлад, заагрлдҗ йовна. Немәд ирҗәх улс болхла, — күүкн чик келҗәнә! — гилдсн, улм уралан шурһна.

Олн дотр вахмистр Петерсон зогсҗана. Сөрсәһәд бәәдг сахлнь шуд унҗсн, дардаһад бәәдг ээмнь хурагдсн, бийнь агчад, баһрсн болҗ. Цагдач хувцан тәәлсн, ямюман уга кеһәд хайсн, чашкан шуд орн дораһар шурһулсн болвчн, урдк авган алдад уга:

«Эх, Подосинникова, чамаг иимичинь медсн болну! — гиҗ аралдад, хойр нудрман шүүсн дусмар атхна. — Шоңшичкәд, әәсн-үргсн болад, кен листовкс наасинь үзсн, медсн чигн угав гиһәд, һолан цокад бәәхләнь, би, көгшн доск, иткәд, көөчксн... Ода ямаран?! Зуг арһ уга!...»

Вахмистрин хойр халхарнь халун нульмсн һооҗад, амарнь орад, һашун, давста амтарн энүг алңтрулна:

— Хорн дам бәәҗлм! — гиҗ доран нульмад, киртәвр бор альчур хавтхасн татҗ авад, нүдән, чирәһән арчад, урдк кевәрн сахлыннь хойр үзүриг селгәдәр мошкад, зааград һарч йовна. Бас нег ардан эргәд, һундсар келнә: «Арһ угач, вахмистр. Хойр һаричн ээмәрнь тәәрәд авчксн мет, моһдш!»

* * *

Үд земгә кецәҗ одсн бийнь, һаза халун номһрад уга. Гер дотр талдан — харңһувр болчкад, серүцр: терз болһнан ю-күүһәр таг бөгләд, нарна герл тусхинь уурулчксна аш. Нам батхн чигн уга.

Хойр көвүһән унтулчкад, Хохал экдән шимлдҗ келнә:

—Аака, та бас кевтхнтә, невчк амртн...

—Нам гиһич, — болад Өлзә хойр ачиннь көлд багтад, кевтҗ йовна, — чи бийчн бас кевтхнчн...

—Би, аак, һаза һарнав, сүүдрлнәв, — гиһәд Хохал арһул бешт күрәд, кердг деер орксн соньнан авад, җивәд һарад одв.

Герин сүүдрт, шора деер һәәвһә юмн: җөөлн болчкад серүн. Бичкнә цаган санад, мусхлзна. Хойр көлән элснд чикәд, таварлад сун, кесг нуһлсн «Правда» соньн һарһад умшҗана: «1917 җилин мөрн сарин 7. Апрельские тезисы В. И. Ленина». Болв цааранднь дегд оньглад, нүдәрн гүүлгәд умшад бәәнә. Зуг нег ормд торҗахнь ил, хәрү эргәд, бас чигн давтҗана, нам бийнь бийләһән күүндәд ирнә: — Дән, — гиҗәнә,

—Цаг зуурин засгин кемд чигн көрңгтнә (империалистическ) кевәрн үлдҗәнә. Түүнәс һарч, ардчллын (демократическ) төвкнү күцхин кергт, көрңгтиг (капиталыг) эс хольвлхла болшго, тер учрар дә зогсахин төлә, ниигмин (социалистическ) хүвсхүл диилхиг теткх кергтә... Тиим болсар «Цаг зуурин засгд ямр чигн дөң бичә күргтн! Цуг йосиг Хүүвмүдт!»1 — гиҗ Ленин дуудҗана. Тегәд, үүнәс тодрха цәәлһвр, чик заавр альдас күләхв? Кен өгдмб нань?..

Хохал урдк кевәрн сууна: көлнь серүн шорад амрад бәәнә. Толһаднь тоолврмуд биг-биг гиһәд, негнь негән сольна: «Чик! Юн тегәд сольгдва? Хаана эклсн дән ода чигн бола. Харчудын дуту-дунд саак кевәрн. Эзн, хүвсхлин түрүн өдрмүдт сүрдҗ биший, зуг дөрвн-тавн хонгт бултчкад, дала күн әәх юмн уга болхла, һарч ирәд, өмнкәсн үлүһәр даҗрдг болва. Нутг, әәмгәр ахлҗасн улс ормдан, зуг нернь

сольгдва...»

—Генткн, — «Хохал, менд! Орҗ болхий?» — гисн болад одв. Хәләхлә, хашан амнд марзаһад инәсн Һәрә зогсҗана.

—Болхий гисн юн үгви? — гиҗ Хохал өсрәд босад, Һәрә тал гүүһәд, хашад орулҗ авб. Доран эн хойр таш-ваш теврлдҗәнә.

—Хохал, болҗла, — гиҗ Һәрә инәнә, — бийим алвчла.. Ундасад үкҗ йовнав, уух нег юм өгич...

—Уух?. Киитн цә бәәнә, чигән...

Удсн уга, Һәрә Хохал хойр сүүдрт суусн, земгә гидгәр күүрлҗәнә: нурһлҗ мел салгин тускар, тер алдар эрглдҗәнә. Һәрә үүриннь ээминь цокад оркв:

—Тас мартҗв. Чамд халун менд авч ирүв, — гиҗәнә.

—Аа, Иван Михайлович, Элдәшк эдн болхугов. Яһҗана?

—Тедн яах билә? Көдләд бәәнә. Үнән залус меднә. Мендичн шуд халун-бүләнәр балһснас авч ирүв.

—Балһснас?

—Катя Подосинникова гиһәд таньдвчи?

—Таньна, — гиҗ дегд эс керглсәр Хохал келҗәнә, — ямаран бийнь бәәнә?

Һәрә эркәһән үзүлнә: — Әвр!.. Бидн хойр цуглранд үг келәд...

— Юунд?..

Тегәд Һәрә бод-бод гиһәд, көгшн эцкнь хуучрхсн учрар Хальмг Базр тал хәрсән, хальмгудын чуулһна тускар, көдлмшч, салдс улсин Әәдрхнә Хүүв ямр күч авч йовхинь, тенд Катяла харһсан, хальмг баһчуд нүдн ирмтл цуглрад, әвртә гидг демонстрац болсн күртл келҗәнә.

—Би, Хохал, көдлмшәсн һарад, хәрх санатав, — гиҗ келәд Һәрә үр талан хәләҗәнә, — эцкм му, баран болх кергтә, өөрнь бәәх. Дәкәд Совдеп кергтәч гинә, хальмгудла залһлда бәрхд түрәд бәәдгчн. Ода яһҗ Иван Михайловичәс салхан медҗәхшв, тедү дүңгә иҗлдәд, күчр кевәр нег-негән меддг болад...

—Йовх кергтә, алькинь ахлулхан хәлә, зөвчл... Иван Михайлович эднд намас эркн менд кел. Би бас удхн угав энд... Аакм зөв өгхш, эсклә һурвлаһинь авад, салг орх биләв. Залус, үүрмүд угаһар эн аһарчн аһар болҗ медгдхш, дәкәд көдлмш уга хара сууна гидг...

—Чи тегәд юңгад хара сууначи? — Һәрә шүрүлксн болад одв — Чи зуг көдлмшч улсла, заһсчнрла үүрлхәс биш, талдан хальмгудыг теегин гиһәд һолҗахмбчи? Амха Отельдан хойриг авхнчн. Өөрк соньндан йовсиг теднд умшҗ, цәәлһҗ эс өгхлә, кен кех гиһәд? Би бас чигн соньнмуд авч ирүв, соньн... Ээ, мел мартҗв. Тер мини хошт белг йовна, һарһад авчк. Асхлад, хойр өвгиг, бас чигн әмт дуудад, невчк күүндий.

—Нә, герүр ор, — гиҗ Хохал хуухан мааҗна, — һаза мел суухар ирсн бишч. Үүдн арһул секгдәд одхла, унтсн-серүн хойрин заагар бәәсн Өлзә өсрәд босв: —

Хохал, чивчи?

—Бив, — Хохал инәмскләд, нег терзин хаацинь авад оркхла, гер гегәрәд одв. — Цаатн асхн болсн...

—Арһул кел, серүлнәч.

—Һәрә, ор нааран, су.

—Ор гини? Кениг? — гиһәд Өлзә өндәһәд, альчуран ясҗана.

—Мини үр, салгас гиич ирвә.

—Әә, — Өлзә босад, һарч йовна, — сууҗатн, би цә нерчкнәв.

—Аака, эләдәр нертн, — гиҗ Хохал келҗәнә, — тавн-зурһан медәтнр дуудхм. Цаатн Һәрә заһс авч ирснәс бас керчтн.

Дарунь бичкн көвүнь — Бадм серәд, ээҗән хәәҗәхнь лавта, шугшҗана. Дүүһиннь дууһар ахнь Ваня-Маца босад күрч ирв.

—Оо, көвүдм, бааҗадан хойр ботхн эднтн, — гиһәд, Хохал бичкнән теврәд, эләдиннь толһа иләд, көтләд, Һәрә тал өөрдҗ йовна. — Мә, Һәрә ах, кенинь авнач?

—Бадм одшгоһар эцк талан шухнҗ одв. — Уга, бааҗань бичкн көвүһән өгшгов. Мә, Һәрә ах, Ваня-Мацаг ав...

Һәрә көвүг авад, өвр деерән өргәд суулһв, толһаһинь хойр-һурв иләд, хавтхасн һарһад, балта бәрүлҗәнә.

—Нернчн кемб?

—Баня-Маца.

—Тегәд кен болҗахмч, хальмг, аль орс?

—Хальмг оршв.

—Аа, хальмг орш, — гиҗ Һәрә маасхлзад, толһаһарн гекнә, — нам гиһич... Хөвтә көвүн, һанцарн хойр келн-әмтнә нер зүүдг...

—Аака, Һәрә бидн хойр йовад, Амха эднд келчкәд ирнәвидн, нәй? — Хохал эк талан хәләнә.

—Эн хойраг авад йовхнч, — Өлзә хойр ачан заана — эсклә юм келһшго эднчн...

Бичкн Бадмиг Хохал теврсн, Һәрә Ваня-Мацаг һартаснь көтлсн, уульнцар йовлдад

одв. Өлзә арднь цәәһән болһад, заһс керчәд, тоста шүүрмг бел кечкв. «Хавчсан һарһхм кевтә, — гиҗ санҗана, — хара гиич биш, аҗглхнь. Көвүнә иим эркн үүрнь болдг өңгтә... Кен болвчн, негл герүр ирсн хөөнь — гиич. Гиичиг тоох зөвтә. Хотын сәәг күүнд өг, хувцна сәәг эврән өмс гисн, наадна үг бишлм. Тиигхлә, юуһинь әрвлхв? — Өлзә авдрин ардас татад дөрвнә әрк һарһад авад ирнә. — Көвүд уушго, медәтнр дууднав гивш. Теднд невчкн хальмг әрк уухла, туслхас биш, тушаһан хальдашго, хәрнь цуснь халх...»

Өвгд ирлдәд, токарад суулдад, хот экләд уутл, ора болҗ одв. Тегәд шамд һал орулсн бийнь, тоснь баһдсар һолң-һолң гиһәд, әрә юмн үзгднә. Болвчн медәтнр авган алдҗахш. Йөрәлән тәвлдәд, үг-күүрән чигн татҗ бәәхш, цәәһән чигн, әркән чигн эвинь олад эдләд, сәәхн суулдна.

—Намд, манахс, йир медгдхш, — гиҗ Булһашин авһ өвгн келҗәнә, — цаһан хан угаһар, цааран-нааран гих зәрлг угаһар бәәнә гидг хә-виз. Кен орн-нутг, олн-әмт залхмб? Күн болһн аюдан, сансарн бәәҗ болшголм. Адг-ядхдан бичкн ортгд бас ахлх күн керглгддмн, тегәд Әрәсәг яһҗ, кен чидҗ эзлхмб? Девл захта, күн ахта гиҗ кезәнә келчксн үглм.

—Эн үлгүриг талданар чигн тәәлҗ болхмн, — гиһәд, Амха өөрән суусн Отельдан тал хәләҗәнә, — тиим эсий? Болв сән кевәр, чикәр, медгдм тодрха кевәр көвүд энүг

цәәлһх. Һәрә кел...

—Зөв гихләтн, көгшә, — Һәрә гекәд оркв, — келҗ болҗана, — Чик, ямр чигн йосн толһач уга бәәҗ чадшго. Зуг хан угаһар Әрәсә үрх, тарх гисн мел хаҗһр, хан, нойн, зәәсң бәәҗ гихлә, угатя улсин зовлң чилшго юмн. Түүг көгшәс медх кергтә.

—Хааг бидн көөчксн, хамг юмиг бидн эврсән медҗ, залҗ эс бәәнивидн ода? — гиҗ Мантхр соньмсҗана.

—Хааг ширәһәснь авад шивдг болвчн, түүнә үлдлнь кү амрашго, инрлмүд, нойдуд, зәәсңгүд, баячуд, — Һәрә хурһ дарҗана, —ямтнрнь ямаран? Цуһарн орс, хальмг уга, маңһд, хасг, эрмәл уга, эс негдхлә, чидлән эс хамцулхла, юмн болҗ өгшго. Терүн деер сән көтлврч кергтә. Тиим күн манд бәәнә — Ленин багш. Эн әвртә ухата, сурһульта, күңкл күн. Үүнә бүрдәсн нам, үүг дахсн улс — большевикүд гиһәд, үүнә төлә, көдлмшч харчудын, угатьнрин төлә, теднә сә хәәҗ, йоснла ноолдад, харсҗ йовна. Маншңднь яһҗ нөкд болхиг, мана зовлң-түрүг яһҗ гиигрүлхиг Ленин багшас давуһар меддг күн һазр деер нань уга.

Үүдн тал суусн Боһнь өвгн хойр альхан харһулад, намчлад бәрсн: — Аа, хәәрхн,

—гиҗ зальврҗана, — тер Ленин багш гидгтн, хәәрхн, бурхн багшин гегәнәс тату күн биш кевтәлә. Тиим теңгр өгсн чидвртә, тиим ухата, серлтә эс болхла, хаана өмнәс зөрҗ, олн-әмт ардан көтлҗ, дахулна гидг...

—Көгшә, — гиҗ Һәрә маасхлзҗана, — Ленин багшин ухань чигн, чидврнь чигн бурхн багшинәс хол даву, юңгад гихлә, бурхн уга бәәнә гиснь — худл...

Һәрән келсиг өвгд оньһҗ соңсад, нам зәрм-зәрмдән зөв гисәр гекәд, эсклә алң болад, өврәд, шагшрлдҗасн болхла, бурхна туск күр һархла, шуд доран оңдарҗ одцхав. Амха Отельдан хойр ә уга, тагчг. «Бурхн, әмтнә серлд төрхәс биш, уга...

Ленин бурхн-шаҗнд тас иткхш... Гелңгүд әмт мекләд, тедниг баячуд даҗрхд нөкд болна...» — гисн тоот зәрминнь седкллә ирлцл уга, зәрминь нам йосар үргәв. Эн бурхн-номан геесн, аюдан йовх шулмсин үг соңсад, чилшго нүл һарһҗ, дала килнц авч бәәдм болвзат? Аа, хәәрхн, бурхн зөрц иим шүүвр кеҗ, кен, ямр болдгинь, итклтә аль иткл угаһинь сөрҗәдм болвза?

Өвгдин толһад ямаран тоолвр авр-авр гиҗ эдниг зоваҗахинь, Һәрә медә бәәнә. Түрүләд, цань уга гидгәр оньһҗ, соньмсҗ соңсҗасн улс мел талдан болад, сүрдхин нааһар бәәхинь бас үзә бәәнә.

—Шидр Хамба лам бийнь келсәр болхла, — Булһашин авһ күргн талан хәләҗәнә, дөң хәәҗәнә, — большевик гисн улс шулм, эрлгин элчнр чигн...

Хохал инәҗәнә: — Та яһҗамхта? Би, тегәд, шулм-эрлгин элч болҗахмб? Хамба лам ямр үннчинь Амхаһас сурлт. Мел ил юмнд Амхаг бәрҗ өгәд, Очкаг татад... Бурхн бәәхлә, тер тиигәд бәәх бәәсний?.

—Әрлһә, юн гинә? — гиҗ тедүкнәс Өлзә көвүһән хөрҗәнә. — Нүл...

—Көвүд чик келҗәнә. — Амха Отельдан тал зааҗана, — бидн хойр эврсән тер тоотыг йилһәд, медәд ирвшвидн.

—Бурхн бәәдг болхла, күүнлә тер залһлдата болхла, үүлән бидн хойр эдләд, даарад, көрәд йовх били? — Отельдан наадксасн сурҗана. — Тадн чигн талданар бәәх биләт, а? Хамба эдниг цугинь хулдад авчксн Очка ямр бәәнә? Чи ямр бәәнәч?

— болад Отельдан Булһашин авһиг арһул түлкв. — Очка цаатн цекә болһныг хадад, малдан дала өвс белдәд бәәхлә, чи нег үкртән өгх боодг өвс альдас авхан олҗ, ядад, аңһлзад бәәнәч. Бурхн түүг үздг угави? — Очка болснасн нааран хадлһан кеһә һазран манд өгхмб? — гиҗ Мантхр каңкшлҗана. — Хавтхан делгҗә...

—Очкаһас биш, цаатн Түмнә нойнас хошудахн хадлһинь булаҗ авсн, хам хадҗадгчн. — Һәрә өвгдиг «яһдгчн?» гисәр аҗглна, теднь тагчг. — Нутг кевәрн цуглрад, олна хург кеҗ. Тегәд хаана йосна цагт хаҗһрар эзн болад, күч үзүләд авсн хадлһна һазрмудан — Шамбай эргндкиг кевәрнь —түүгән хадхас биш, оңдан һазр тал өлкәдәд, мана гиһәд гүүдгән мартцхатн гиҗ.

—Тегәд Түмнәхн зөвшәрҗий? — болҗ Булһашин авһ сурв.

—Яахм бәәсмб тедн нань? — Һәрә инәмсклнә, — бурхнас чигн, түмнәхнәс чигн эс әәхлә, тер болҗана.

—Бидн, көгшәс, маңһдур бас хург хурахм, — гиҗ Хохал келв.

«Хурах кергтә!.. Хурахм!..» — гилдәд, өвгд бослдад, герүрн үрвцхәв.

* * *

Эргүшкин Луузң, әәмгин күцәгч зөвллин ахлач, заллтын модн герин давшур деер зогссн, бәәдлнь — нарн уга өдр мет. Чирәнь өңгән гееһәд, күмсгнь буугдад, маңсиһәд бәәнә. Маңһарлад үкн гиҗәхнь ил, толһань луг-луг гиһәд, хойр әңгрхин нааһар, басл муульта кевәр зоваҗана. «Ода яһдмб? Кенәг ордмб? — гиҗ хойр талан Луузң хулмлзад, селәг үзүрәснь дигләд, тоолад-томҗад бәәнә. — Негл шаазң дарад орксн болну, ях-ях, шуд нар үзсн болх биләв. Зогс, зогс, медәтнр эсий?.. Амха бас медәтән тоод орхмб? Яахм билә, му цага тәв һарчксн залу?.. Һәәд одхн яһна, юуһар төр кеҗәснчн энви? Хәрнь иим эрт патьрлҗ йовхинь үзсән мөр-кишг гихнч!.. Дах эдниг шулуһар, хоосн һарх угач!..»

Нам тер тоолвртан сергсн болад, Луузң урдаснь бууһад, медәтнриг тосад, амдҗ йовна.

—Оо, Эргүшкин Луузңтн эврән, ик бийәрн, маниг тосад, күчр кевәр күндлҗ, эркн һольшган үзүлҗәнә, — гиҗ соңсхад, Отельдан наадкстан келҗәнә.

—Хара күн биш гидг тер! Хаана йоснд чигн таасгддг, хааг угаһар чигн эс дутдг,

—болҗ Амха йовулҗ өгчәнә. — Хааран хайвчн, мис кевтә, мел дөрвн көл деерән, эн давшурас бууҗ эс өгдг...

—Амха, аман татхла яһна, — гиҗ келәд, Луузң хар күрңтәд одв.

—Аман татхас, ахлачин зергәс, бидн тан тал, — болҗ Амха өмнәснь картузан өргәд, өкәс гиһәд оркв, — әәмгин хург хуратха гих неквртә йовнавидн.

—Амха, арһулд, — гиһәд Отельдан ахлачд улм өөрдәд келҗәнә: — Өвс хадх кем ирчксн, хадн гихлә, сул һазр уга, зөвчлх кергтә, әмтнлә хүүвлх. Ахрар келхлә, Луузң, хург хура, эндрин бийднь, асхлад... Зөв гихләчи, хотн-хотар бидн зәңглнәвидн, эрк биш цуһар ирдгәр кенәвидн. Чи, Луузң, Очкаг авч ир.

—Альк Очкаг? — гиҗ, Луузң чочҗана.

—Олн Очкатавчи? — Амха «авчатн үүнәсн» гисәр Луузң тал өргәрн зааҗана.

—Йосан үзүл, наар ги, — Отельдан чирмәд авна, — эсклә биднчн талдан чигн

шиидвр һарһад бәәхдән арашговидн. Очкаһас әәшго терүг дахҗ гүүҗ, зуһудшго күн эс олдхм биш...

Луузң шитм дотр һанцар бәәх тек кевтә, ик хора дотраһар нааран-цааран хойр гүүдгләд, нег ардк терзәр шаһаһад, нег өмнк терзәр гердәд, яахан олҗ ядсн, харар зовад, үүлән йосар эдлҗәнә.

Тернь бас учрта. Ардк терзәр хәләхнь — әәмгин залус, кеер йовх заһсчнр, малчнр хамгас наадкснь цуһар гилтә, һаза хурчксн, энүг һарч ирхинь, хург эклхинь күләлдсн сууна. Өмнк терзәр Очкаг үзгдх гихнь — уга. «Хойрин хоорнд хавчгдад үкн гиҗәнәв. Зәәсңнь — зәәсң кевәрн шахна, олнь — оларн... Ода мууха удҗахмб? Ирнәв, эрк биш ирнәв гиҗ, улан амарн келлүс. Тер бичкн һолын көвәд, көкрсн модн, шавшсн ноһан дотр залрсн цаһан бәәшңгәсн һарч ядҗадм җахан? Би бас үүнәсн һарч ядад, хавчхлзад...» Луузң мусхлзад, заллтын герин булң болһиг хәлән, аралҗна гөлмнь зузанарн заһснаһас тату биш гиҗ бирчиһәд авна. Болв тоолврнь телүләд, дәкәд һазаран һарч йовна. «Яһдмб? Мел иигәд сууҗ болшго. Һархла — хург эклх кергтә. Зәәсңгиг күләй гиҗ болшго. Амха эднә амна зог болхув. Зәәсң угаһар эклхлә — бас...

Ю келхинь, яахинь эдниг кен медлә? Ай, юуһан келх билә эдн? Хадх һазр аль гилдх. Би альдас авхв? Энд-тенд хармтха. Кенз хулс хадтха. Ахрар келхлә, альд кен, ю олна

— арһлтха...» Генткн уухнд тоосн һарсн болад одв. Луузңгин дотркнь дала болад, бийнь байрлҗ

тусчкад, нам «аашна!» гиһәд хәәкрн алдв. Тер хоорнд тоосн пәгәд, цоонглад, теңгрт күрн гиһәд, арднь халһрад йовна. «һурвн шарһ, дәрк, нисәд аашна!» — гиҗ санад, Луузң һазаран һарч йовна. Очка олн энүг наар гиҗ нексәр сахньҗ йовхан медҗәхш. Нам юн учрта хургв гиҗ сурсн чигн уга. Хәрнь «әәмгин хургт эс орлцхла, тегәд юн хургт орлцхв, ирнәв» гиснь тер.

Удсн уга, хург экләд бәәв.

—Нә, манахс, хург толһалх улс шиидх кергтә, — гиҗ Луузң келҗәнә. — Буру эс гихләтн, хойр кү, негнь ахлач, наадкнь сегләтр болдгар... Кениг?

—Амхаг!..

—Хохалыг!..

—Зәәсңгиг!..

—Һурвн чигн болца, гем уга эсий? — болҗ Луузң амрад юдв. — Ахлачнь зәәсң, сегләтрнь Хохал, Амха гешүн...

Хүрг ахлҗах Очка дунднь, хойр талнь Амха Хохал хойр суусн бәәнә. Луузң зәәсңгин чикнд гүңгс гиһәд, цөн үг келәд оркв. Тернь босад, хоолан ясад, олн тал нерәдҗәхнь ил, келҗәнә.

—Не, манахс, әәмгиннь хурган цаарлулхм гиҗәнәв. Күүндх төр негн өвсн-тоосна туск. Тегәд Луузң келхәр седҗәнә. Оньглад манахс соңстн...

—Олн дала ю келхв, — гиһәд, Луузң уралан һарч йовна, — төр эркн, юңгад гихлә, цәәһин үс кеҗәх неҗәд үкртән үвлдән идх өвс белдх кергтә. Шидр мана медәтнр ирәд, хург хура гиҗәнә, хүүвлх кергтә, зөвчлх. Миниһәр болхла, манахс, цаг үрәһәд керг уга. Хама болвчн хармх, чөлмх кергтә. Көк хулсн дала, өвснәс тату биш. Эндтенд, ю-кү харһҗ гилә, хадад бәәтн гихәр. Ахрар мини келхм эн, бичә эмәтн.

Луузң Амхала зергләд суув. Очка босв:

—Нә, келх улс бәәни, бостн...

—Бәәнә, — гиһәд Отельдан босв, — мана төр эркн болчкад бачм гисн мел лавта. Чиңнәд бәәхнь энд-тенд эвән цуһар олад хуурсн зәнгтә. Өвстә болдг хамг һазриг өмнәһә неҗәд, хошад күн эзлдг бәәсн болхла, ода олн күртмгәрн хуваһад хаддг болҗ гинә. Тер йир сән йовдл. Байн улсин эөвиг баһлад, һазр-усинь һәәвһә гидгәр хасад, олнла тегшлсн үлгүр дала гинә цаатн.

—Худл! — гиһәд, Очка өсрәд босв. — Хутхҗана!.. Нег йовад ирснь баһдҗах өңгтә!..

—Худл биш, — Отельдан Очка тал хәләһәд мусхлзҗана, — йовдлын тускар келхлә, зәәсң, ода мел тана селгән ирсндән шаху, Сивр тана иҗл улс угаһар икәр дутҗадг өңгтә..

Хургин улс нир-нир гиһәд шуугад инәлдҗәнә. Очка доран хавтаһад, яахан олҗ ядҗана. Луузң чигн ухан-сегән уга. Хохал босҗ йовна, һаран өргәд, болҗ эс өгхләнь альхан ташҗана.

—Арһулдхнта, манахс, келсн үг соңсгдҗахш, — гинә. — Келтн, көгшә, соңсҗанавидн...

Отельдан «ода яһначи?» гисәр Очка тал хәләчкәд, цаарлҗана.

—Түмнәхн гиһәд, эс соңслта? Ах нойн баавнр, үүсрт уга байн деерән дала нертә, төртә... үмкә зәәсң бишнь ил. Тер бийнь хошудахн одахн хург хураһад, эзңктҗ хадҗасн кесг арл, цекә тоотынь олнад тохраһад, хуваһад, теднд әмтнәс үлү мисхл чигн өгч уга. Бидн яһсмб? Хошудахнас дорви?

—Тегәд, яахм гиҗәнчи? — Очка улаҗ одсн, хойр халхаснь цусн дусн гиһәд, хойр нүднәснь түүмр алдрн гиһәд, теңкән уга.

—Яах билә, мана әәмгин дөрвн захд бәәсн хадлһиг — Бөкүнт, Удһн, Амбу, Дондг гидг цекәсиг — цуһар хуваһад хадхмн гихәр. Нег әәмгт биш, дөрвн әәмгт күрх өвстә.

—Өгшгов!.. Мини!.. — гиһәд, Очка дәкн хәәкрҗәнә. — Белнд эзн болад, белвснд залу болад..

—Өгшгов гиснтн, зәәсң, керг уга үг, — тертн зөвәс хоосн улс дунд үг болхас биш, зөвән медсн манд һанз тәмкәс дор...

—Мини!.. — Очка хәәкрәд босҗана. — Кенитн чигн, эс келвә гивзәт, шидрдүлшгов!.. Мөңг, малан өгәд, хулдҗ авлав!..

—Кенәс, зәәсң? — гиҗ Мантхр хәәкрҗәнә.

—Йоснас...

—Тер йоснтн тегәд альдв? — болҗ Амха хаҗуһаснь сурн, бийнь хәрү өгчәнә. — Эзнә чигн, йосна чигн экнь эргсн бәәнм.

Очкад хургин учр-утх ода күрч йовх өңгтә. Генткн номһрад, һарарн заңһад, саҗад, аюдан хәәкрҗәснь уурв.

—Чикинь цоксн элҗгн болҗ одв, — гисн соңсгдад, кен келсинь зәәсң медҗ ядад, тер үг һарсн үзг тал ширтәд, залусиг неҗәдәр бүрткәд, зүсләд бәәв. «Боһнь болхий?

—гиҗ дотран санҗана. — Боһнь... Келҗәлүс, Амха эднлә толһаһан негдүләд бәәнә гиҗ».

Маша ормасн босад, уралан һарад ирв.

—Маань бадмахн, Маша үг келхәр бәәхий? — гиҗ Мантхр келсиг әмтн шуугад инәлдсәрн дарад хаяд оркв.

—Мини келхәр бәәхм, залус, эн, — Маша хойр талан харвад кенә амнас, юн һархинь гетсәр бәәнә. — Зәәсңгин келдг зөв. Мөңг, мал өгснь үнн. Намаг эс иткхлә, Саңһа эднәс суртн: зурһан-долан залу. Малыг тууҗ одлавидн. Тер учрар зәәсңгин һазр, усн болснь лавта, тадн эврән меднәт. Амха Отельдан хойр яһад тиигҗәхинь бийстн медә бәәхт...

—Манахс, Машатн, өнр зәәсң харсхас, өргн сәәрән харсҗах оңгтә!..

Хург кевәрн саак ниргәд, авад һарлдад бәәнә. Маша һарарн саҗчкад, ормурн оч йовна. Хохал босад, альхан ташад, зогстн гиһәд хөрҗәнә. Тегәд невчк номһрсн болхлань, экләд келҗәнә:

—Саахнас нааран чиңнәд бәәхнь, чичлдсн-түлклдсн болад, чик үг күүндҗәхшт гихәр. Олна зовлң-түрүд Очка багтхар седҗәхш. Олн түүгинь үзә, медә бәәҗ, Очкаһас әәҗ өгшгонь басл ил. Маша эднлә әдл зарц, сөөвңнь биш, кел гихлә келдг, кевт гихлә кевтдг... Та, зәәсң, хошудахн яһҗ ах нойн бааван хоос дахулсна тускар Отельданыг энд келхлә, худл гиһәд хәәкрвт. Машатн чигн җууклад, Амха Отельдан хойр өшәркҗәнә гиһәд... Эднә тоолвр негн — тадниг бичә итктхә гиҗәнә. Тер зәңг, ахнр, худл биш. — Хохал хавтхан уудлад, соньн һарһад, толһа деерән өргҗ, цуһараднь үзүлҗәнә. — Эн соньн, ахнр, Әәдрхнд урҗин цаад өдр һарснь худл уга. Энүнд нег соньн гидг, мел мана эн күүндҗәх төрлә ирлцңгү нег бичг барлгдҗ. Сурхм таднасн, бичә шуугит, оньглад соңсит гихәр. Тиигхлә кен зөвтәнь, кен зөв угань йилһрәд һарад бәәх: «Түмнә нойнахн... — Хохал экләд умшн, хоолан ясҗана. Тер хоорнд Очка тал нүдән сольвад оркв, тернь чикндән альхан тәвсн, чиңнәд орҗ оч. — Түмнә нойнахн, эврәннь нерн-төрән олзлад, дала таньл-үзләрн дамҗулад, ааль-мекәр Шамбай эргндкиг эврәһән кеһәд авчксн, кү өөрдүлдг уга бәәҗ. Һазр хатяр хальмгуд дегд шахгдхларн арһан барад, хоша бәәсн орс тәрәчнрәс, эсклә хазгудас һазр нәәмәдлҗ авдг болна, яһад гихлә, эднә бийсиннь һарсн, өссн һазринь ичрән барсн түмнәхн эзләд, дала болсн олз, ору үздг бәәҗ. Ода болхла, хуучн йосна даҗрлтд харңһу йовсн Хальмг тег деер уг сүүлднь үннә нарн һарад, хальмгуд зөвән медҗ, түмнәхн олна һазриг йосн бишәр, ичр-һутр угаһар булаҗ, эзңтҗәсн тоот ааль-җиилиг дарҗ бәәсн, хату үүлтә хаана йосна чилшго килнц нүл кезәд чигн уга болтха гиҗ зөрәд, ил неквр тәвснь ончта. Тиигчкәд күүнәд эзн болсн Түмнәхнә авлһч авъяс уңгарн уга кегдҗ, хальмгуд һазр-усан тер зергүдин заасар мә, эдл гихлә биш, эврәннь әрүн зөвән эзлдг, эдлдг болтха гиҗ некҗәнә. Тег заллһна Һол (центральн) күцәгч зөвлл эн нутга хургин шиидвриг дарунь батлх гиҗ хальмгуд ицҗәнә».

—Болви? — гиҗ Очка сурҗана.

—Болхларн, — Хохал хавтхасн талдан цаас һарһад, — эн бичг балһснас ирсн, иигҗ бичҗәнә: — Баһ Дөрвдә ар захин, Аһш талк хальмгуд, Ик Чапурники, Капнинка болн нань чигн орс селәдин тәрәчнрлә негдәд, Тундутов нойна һазринь булаҗ авад, хаһлхинь хаһлад, тәрә тәрәд, идгтә һазртнь малан хәрүләд бәәдгчн.

—Бидн яһсмб, әмтнәс дор биш! — болҗ Отельдан йовулҗ өгчәнә. — Очка юн

гиҗ санҗахан келтхә. Олна зөвт багтнав гихлә нег үг, уга, багтхшв, һәәд оддтн гихлә

—талдан... Бидн тиигхлә бас талданар үүнлә күүндх...

—Ода би юн гихв таднд? — зәәсң дегд башрдсар ээмән холькна: — Олнас давдг арһ намд уга. Яһнат, эврән меддтн. Зуг таднасн сурхм — хувахларн мини малд күрдг болдгар кетн. Дүңнхнь, хойр цекәнь таднд дурндан күрх, хойрнь намд чигн болх...

—Өгхлә, хойр холынь — Бөкүнт, Дондг хойриг зәәсңд... — гиҗ Мантхр селвг өгчәнә. — Очкан көлгнь элвг, хаддг улснь чигн хара биш, хонад-түнәд йовх...

Тегәд әәмгин хург Мантхрин селвгиг дөңнәд, зәәсңд хойр холынь, олнд хойр өөрхнинь өгх болад, маңһдурас авн Удһна цекә Амбуһин цекә хойриг хуваһад, эзн болһн эврәһән хадх болсн диилвртә төгсәд, әмтн цуһар, Очкаһас наадкснь, байрта хәрнә.

* * *

Түрүн Хальмг чуулһн болснас авн, түрүн эврә засг гиҗ һарснас авн, сәәтр тавн сар давад уга. Болв бас нег чуулһн хурагдҗ болна гиһәд, теегәр деврәд зәңг һарад ирв. Тимгхләрн тер чуулһн деернь хальмгудыг цергт авдг болһх, цугтаһинь хазг кех кергтә гисн төртә күр һарһад, нам тиим шиидвр авгдҗ гинә.

Зуг эңгин хальмгуд, теегин малчнр, теңгсин заһсчнр чигн тер хамгинь таасх биш бурушаҗ, хүүв келдәд, нутг, әәмг болһн дольгалад гишң бәәнә. Әәмгин заллтд Луузң һанцарн сууна. Үүнә уханд эс орҗах юмн гиҗ йир хатяр: «Хаана йосна цагт әмтиг залхд амр билә. Ода нам эзлгддгән, эвд ордган уурчана. Бәәс гихлә, яахнь меддг арһ уга. Амха, Хохал, Отельдан ахта хамг амрашго болва. Әмт хутхад... Ода хальмгудыг цугинь хазг кехмҗн гинә. Яһна йир? Юн болна? — гиҗ ахлач зовад бийдән чигн хәрү олсн уга. — Әмтнд болхла нег үлү, сансан келдг арһ уга. Дотран ухалхас биш, ам аңһаҗ болшго».

Гснткн үүдн хард гисн болла, Амха эдн арзалдад орҗ аашна. Өмн йовсн Мантхр өөрдәд, мендлн:

—Ахлач күн оңданла, амр-тавар, әрмгән иләд сууна.. Әнклҗ, әмсхҗ гүүҗәхмн уга, — гиҗәнә.

—Яахм билә, чамла әдл җахан, — болҗ Отельдан өргәрн заңһҗана, — хорв заһсн кевтә хордаһад бәәнә гиҗ дуунд ордг эн болхугов.

—Намаг давслҗ яһад эс ханнта? Келнтн яһад эс цуцрна, а? — гиһәд, Луузң шүрүлкҗәнә. Би тадниг көндәҗәхшлм...

—Үрвәд бәәдг ахлач, үрглсн ноха хойрас көндә йов гиҗ, кезәнә келсн үг, — гиһәд Амха эврәһән немҗәнә.

—Нә, ахлач, зәңгәсн келн бә, — Отельдан өмннь одад сууна, — цаачн зүсн-зүүл зәңг һарад, әмтн үүмәд, шуугад бәәнә. Зуг чи чикән атхад, тагчг... Хальмгудар хазг кехмн гисн, тегәд үнний? Чи бас оһтр болхан медҗәнчи, Луузң?

—Оһтр гисн? — болҗ ахлач ормаҗана.

—Оһтр гисн оһтр болхугов, сүл уга...

—Намд тертн төрүц медгдҗәхш, — гиҗ Луузң маһдлҗана.

—Чи бийән дүңнич: оһтр девлтә, сүүличн тәәрсн керә кевтә, һордаһад... хойр

көлинчн хоорндаһар хооһш оңһцар һарм болад...

Цуһар ниргәд инәлдҗәнә, зуг Луузң хар күрңтәд, бүтәд, ил таасҗахш, тегәд уурлад:

—Тадн бийстн талдан бәәдл һархвта? — гиҗәнә. — Бас йилһл уга болхуговт!

—Уга, ахлач, чамла бидн әдлцҗ чадшголм! — Отельдан наадксурн хәләһәд, сурҗана. — Тиим эсий?

—Тиим, тиим, — гиһәд Луузң ширә һатцас босад, цаас-маас хурасн болад бәәнә.

—Зәңг би чигн соңслав. Зуг йосна халхар юмн уга гихәс биш. Нутгас нег күн сөөнәһә ирлә: хальмгудар хазг кех шиидвр һарчкла гинә. Бийнь Очканд оч хонла, удл уга ирх гиҗ санҗанав. Хәрнь намаг иртл әмт хура гилә, тегәд тадниг наар гилһдгм тер. Түрд гиҗәтн, ахнр...

—Бидн хазгт орхшвидн гихлә яахмб, терчн? — гиҗ Амха ахлач тал өөрдҗәнә. — Чи юн гиҗ санҗанач?

Луузңгин чирә деернь башрдсн инәдн менрәд: «Хазг болна гисн манд юн билә? Һәәд тернь одхн яһна! — гиҗ санҗана. — Болв кемр деерәс шиидвр лавта ирсн болхла, кен уга гидмб? Күцәх кергтәлм!»

Дарунь һаза шууглдсн болад одв. Терзәр хәләхнь көгтә тергн деер Очка залрсн, өөрнь зергләд, козлдурта нимгн шар залу суусн, ирәд бууҗана. Эдниг үзчкәд, Луузң адһад һарч йовна. Наадкснь бас дахлдад, һарад ирхлә, һаза күн дала.

Тер дарунь хург экләд бәәв. Саак Луузң секәд, нутга элчд үг өгчәнә. Нимгн шар залу уралан һарад, невчкн зуур шинҗләд хсләсн болҗаһад:

—Ахнр, дүүнр, — гиҗәнә, — мини йовсн кергм негн. Болв әвртә гидг эркн чинртә деерән йир бачм. Шидр Хальмгин хойрдгч чуулһн болсн, — Очка тал хәләһәд, өргәрн зааҗана, — зәәсңгин зергәс орлцснь лавта, тегәд тер хуралт деер хальмгудыг хазгт орулҗ авдг болтха гисн төр хәләгдх шиидвр һарһгдла. Нам терүг күцәхин кергт, арһинь хәәһәд, Тундутов нойн, Балзанов зәәсң эдн, кесг күн, Новочеркасск балһс орла. Тенд цуг хазг цергә ах һардвр бәәдгинь меддг болхт. Тедн манахсин йовсн кергинь соңсад, бәг эс гивчн, әәмг-нутг болһар хург хураҗ, хальмгуд бийснь маниг хазгин зерглдәнд орулҗ автха гиҗ дур суңһҗахан, лавта сурҗахан илдксн шиидврмүд кергтә гиҗ. Тегәд би нааран ирсм эн.

Таднд гиһәд келхәс биш. Тундутов нойн цань уга гидгәр күчлҗәнә гинә. Терүг юн күүһинь тадн меднәт, би нам маһдлҗахшв. Цаһан хаана бийиннь өөрхн эргнд йовсн, хормаднь багтҗ йовсн...

—Хормань шу цокгдад, хог-бог уга одсн бәәнм! — гиҗ эндәс Отельдан хәәкрҗәнә. Нутга элч нам хахад, юн хәрү өгхән олҗ ядҗана.

—Болҗ, бодҗ, саакан һарһҗанта?! — гиҗ Очка зәәсң шүрүлкҗәнә. — Үгинь соңсхнта, таниг күн гиһәд ирәд, келәд... Келтхәлә — келхән!..

Нутга элч сана авсн кевтә, адһад, дәкн эднчн эс келүлвзә гисәр дарунь цаарлҗана.

—Хальмгудыг хазгт орулҗ авхла, тернь бийстнь туста, бийстнь олзта. Үкәд тархаснь, чилхәснь гетлгн гиҗәнә. Минь өдгә бодлһна бәәдлд хазгт орсн хальмг болһнд эврәннь теегән эврән харсхин төлә зер-зев һартан авлһнд бәәхнь лавта. Эс тиигхлә, эңкр теегәсн хоосн үлдхмдн ил. Одахн Хальмг Базр деер мана сәәчүд хурад,

хүүвлсн, тана зәәсңгин зергәс бас орлцсн билә, тегәд хальмгуд хазг болх төриг түргдүлх кергтә, хооран сааһад, ударулад керг уга гиҗ үгцҗ. Тер учрар тана тоомсрта элч һаран өргснь, ээ гиснь лавта, олн тана зөв, олн тана то бас йовхнь маһд уга.

—Бидн мана орчд һаран өргтхә гиҗ даалһсн уга биләвидн! — болҗ Амха хәәкрҗәнә. — Бийнь һанцхн әмнәнн нерн деерәс өргснь манд кергтә биш!

—Хазг болхла, — элчин дун чаңһрҗана, — олзнь дала. Күн болһнд һучад арва һазр өгнә гидг... Эдлх, тәрх, хадх седкл бийд уга болхла, һазаран талын улст нәәмәдлсн бийнь, эзнь муудшго. Кемр эврән хадад, хураһад, өвсән хулдхла — чилшго зөөр. Хаһлад, тәрә тәрхлә урһц хурахла, келәд керг уга, күрзәр мөңгиг утххм... Тиигчкәд цергә күн болна гидг ямаран? Һаң халунд некә шалврта үмкәрҗ йовсн орхнь, цергә хувцта цевкәрсн, зертә-зевтә, дала зөвтә, орн-нутган харсдг сәәхн нертә, төртә бәәнә гидг ямаран?!

Нутга элч кедгән кечкүв гисәр, суухар седҗ йовхнь, генткн Мантхр дор ормасн босад, хоолан ясад оркв:

—Манахс, чиңнәд бәәхнь, тер дала һазр өгнә гиснь, земгә юмн бәәҗлә, — болҗана. — Эврә гиснәс эркн әлд? Хаана йоснахн яһна, зәәсң юн гинә болҗ, хавчхлзҗ бәәсн орхнь...

—Әлд йовх хаана йосмб тернь? — гиҗ Амха тедүкнәс инәҗәнә.

Олна дундас босад, Хохал уралан һарч йовна. Очка оңдарсн болад одв, Луузң үкс элчин чикнд шимлдҗл бәәнә. Цуһар чигн Хохал тал ширтсн, «яһна? ю келнә?» гисәр күләлдҗәнә. Эн элчд күрәд, зерглн бийәрн эклҗәнә:

—Тана келсиг, ах, соңсад бәәхнь, тас хаҗһр гих юмн уга болҗ медгднә. Олна төлә, теднә сә хәәҗ төр кесн болсн — мел тиим. Зуг санхла, сәәнәр ухалхла, невчк талдан болҗ генүлнә. Амндан һучн арвна гихәс биш, авлдх болад ирхлә, альхн деертн кедү тәвхинь күн ухалвта? Эздүд яһдг билә? Һучн арслң өгх болчкад, зүснзүүл ааль-җиил һарһад, ялла харһулад, ю-күүнд гиһәд, бәрә-бәрә йовтл, җалвас һурвхн чигн арслң үлддго бәәнм. Кен эс меднә түүг? Бас нег, хамгин эркн гисн учрнь: хазг болнав гихәс, хар әмнәсн хаһцхд бәәнә. Хазг гиснтн, манахс, кемб? Салдс. Харһснлаһан халдх, харһснлаһан чавчлдх... Тиигхлә бийсинь бас амрашголм. Тегәд әмәрн шордх болхла, дала һазрар юуһан кехв? Яахв? Хар әмән далдлх хойр алд һазр хальмг теегт тагтан чигн олдх...

Хургин улс залҗахнь чигн, соңсҗахнь чигн, цуһар шуд модн шааврар толһадулсн мет, диинрлдҗ одсар бәәнә. Невчкн зуур мел тагчг болад, яахан олҗ ядҗахнь ил. Хохал тер хамгиг эс үзсәр, эс медсәр үрвәд, ормдан одад суув. Луузң сана авсн кевтә сарвлзад босв.

—Тегәд, манахс, яһий? — гиҗәнә.

—Яах билә, — болад Амха дор ормасн босв, — хазг болхшвидн, һазр манд керго гихмн. Бийснь эдлг!..

—Мел чик!..

—Ханҗанавидн!..

—Болх иигәд!.. Эсклә мел хургин ард бәәнәвидн!.. — гилдәд энд-тендәс хәәкрлдҗәнә.

Очка зәәсңд иим хург таасгдҗахш. Угзрад босн нутга элч тал хәләһәд, толһаһарн заңһад оркв. Тернь «йовий!» гисинь медл уга бәәшголм, босад, тергн тал адһад, зәәсңгин хаҗуд одад суув. Мел тер агчмла Маша җолаһарн әрә күргсн кевтә билә, һурвн шарһ дор ормасн авад һарснь тер. Болв хург тарсн уга. Хүүвллһн чаңһрхас биш, номһрҗахш. Шиидврин үг болһиг шинҗләд, шилҗидг уга болдгар кехмн гиҗ цуһар үгцсн, земгә кевәр шунҗана. Кесгтән зүткәд, зөвчлснә хөөн иим тогтавр авгдв: «Хальмгудар хазг кехмн гисн төриг хүүвләд, Ик Баһуда әәмгин хург түүг бурушаҗана. Учр юундв гихлә, заң-бәәрәрн заяни номһн, төвшүн, бу-селм гих юмн уга, хальмг улс церглнә гидг, нег үлү хазг болна гидг, ирлцшго. Онц бәәдләс хол, олна дүңгәр, теднә җисәнд багтҗ, көдлмшән кеҗ, көлсән идҗ, төвкнүн йовсн манд тааста».

Минь иим авцта шиидврмүд талдан әәмгсәр бас авгдҗ. Болв әәмгүдин ик зунь, нутгуд цуһар, хазгт орҗ өгхмн гисн тогтавр илгәсн учрар, Ик Цоохра Яшкуль селәнд «Хальмгин хазг цергә ик дуңһру» хурагдна. Әәдрхнә хазг цергә одмн, инрл Бирюков терүнднь орлцхар ирсн, дәрк, хальмгин сәәчүд арднь дахлдад, шарглдад бәәдг болна.

Дуңһру деер нутга, әәмгин күцәгч зөвллтс уурулгдад, чинрәрн тедү мет хазг цергә залврмудт тохрулгдна. Тедниг ахлҗасн тоот улс одмн гих нер зүүнә. Цуһараһаснь ик байр Тундутов зәәсңгин хөвиднь туссн, эн, һарчах шар нарн кевтә, мел маасхлзад бәәнә. Учрнь гихлә, энүг цуг Хальмгин хазг цергә одмнд шиидҗ. «Сансм күцвә! Седклм төвкнвә! Нә, ода, Баянов-Маянов эдн эс келлә гивзәт!» — гиҗ одмн аралдна.

Наадк сәәчүдин байр чигн баһ биш. Эднә зәрмнь бас одмн гих нер зүүсн, кень — нутга, кень — әәмгә, келәд керг уга: шуд көгтә юмс кевтә, көвклзлдәд бәәнә.

Дарунь гилтә «Хальмгин хазг цергә баһ дуңһру» хурагдна. Терүн деер цергә засг гиҗ бүрдәсн, энүнә ахлачд саак инрл Криштафович суңһгдна. Нөкднрнь болҗ хуучн таньлмуд Тундутов, Тюмень, Баянов эдн орлцна.

Удсн уга хазг одмнмуд, цевәсн алдрсн баргудас дорар, шуд өөдән, үрү уга өлвклдәд, әәмг болһиг булхачад, хотн-хотар хармад, хазг болтха гиһәд, хальмгудыг бүрткдгнь улм давад ирхлә, номһн-төвшүнә авъяс-көрңгнь чиләд, әмтнә уурнь өсәд йовна. Энд-тендәс, чиңнхнь, сүртә тиим зәңгс ирәд, негнь-негнәсн даву болхас биш, тату йир уга.

Баһ Дөрвдә одмн Босхмҗин Ордаш гиһәд, өөрән хойр харулч дахулсн, Шарнуд тал ирҗ гинә. Ирчкәд, хара бәәхм биш, өгтмләд, дөөгләд, өлвкәд, нер уга чигн. Тиигхләнь залус хәләҗәһәд, дегд хордхларн эн одмныг харулчнртаһинь алн цокад, зер-зевинь булаҗ авад, көөҗ. Толһалҗ боссн Манҗин Боова тиигхд келснь: «Әәҗ үкхәр, манахс, әәлһәд үкхм!» — гиснь үлгүр болад, йоста дуудврт тохрҗ, әмтнә зөрг немҗ гинә.

Хошудахн болхла, түүнәс чигн даву юмн болҗ. Хойр зун хальмгуд цуглулад, цуһараһинь хазгудын зергләнд орулад, цаһана цергт өгхәр бәәтлнь, Натра Түрв Андран Манҗ хойр толһачта бослда кеһәд, авхар ирсн офицермүдиг алад, бийснь хәрлдҗ оч. Иим бәәдлд, эк-зах уга цагт, негл сурвр көндлңдәд: «Яһсн сән болх?!» — гиһәд күн болһна өмнәс хәәкрәд, хөрлт йир медхш. Ахлач болх хамгнь аңһлзад, басл чигн бийән үзүлхәр, медүлхәр седнә, «зуг меклә кедү һәрәдвчн — чальчагтан» гидглә