—Уга, көдлмшәс әәҗәхшвлә. Әмтн яһна гиһәд...

—Энчн талдан үг... Зөвчлҗә, сурҗа, келсинь соңсҗа... Тедниг харсх харһхла — бичә зул... Болд, һалд хатурдм, баатр — бәрлдәнд гидгиг бичә март. Олн, зөвтән бәәхләчн, һанцарагичн хайхн уга...

—Олнас хармлх, әрвлх юмн намд уга, — гиһәд Хохал зогсад, Маца тал хәләҗ иткүлх санаһар келҗәнә, — теднәс онцрх, заагрх седкл бас уга.

Маца ду һархш, чаңһар үүриннь һариг тагчгар атхна. Тернь бас ә уга, медҗәнәв гисәр мусхлзна.

Зурһадгч бөлг

Малзанка урдклаһан әдл көөс цахрҗ, шуукрҗ, дольгань дольгаһан күцәд, өгтмләд бәәдгнь уга. Энүнә цегән уснднь көвән хулсн, зегсн чигн бийән гердхш — цуг хамг шатчах нарнд кииһән дотран авсар, көкәрн хуухрх, өгрхәсн икәр әәҗ, шуд менрҗ одсар бәәлднә. Һол, әмд бийнь нәрхн юмн, улм нәрдәд, хойр көвәнь нег-негнүрн өөрдәд, уснь татгдад, хулсн-зегснь зөвәр тедүкн үлдсн, нам ундан хәрүлдг арһ уга болна. Һазр һол урһмл хойрин хоорнд нүцкрсн, хагсад шу тусад, хәләхд кецү — зовлңдан даргдад, көгшрхәсн урд көгшрсн күүнә чирә хурняслдг мет болҗ үзгднә.

Зун чилн гиҗ йовна. Теңгр нег чигн хур орулад уга. Тег цаңһад, мәәртәд, әңкләд, мел халун һалар кииләд, хаврин экнд һарсн невчкн урһмл ноһаһан уңгарнь кудчксар, шовах нег юмн уга, нүцкн. Зуг царцахан дун дор орхш, улм янзрсн болад, зурмн түүгинь икәр өврҗ, соньмсҗ соңссар нүкнәннь амн деер маңхасн, тедүкн мууха юмсви гиҗ эн хойрар наад бәрсәр хар керә каакр-каакр йовдңнна. Цугиннь деер — шуд үүлнә зүүтә юмн уга, дүд цаһан теңгр гилинә. Һал мергн үд. Иим кемлә күн һаза һарна гишго. Болв Очкад сән нүднд үзгдх, түүнә хойр амн бүлән үгд күртсн дала юмн гиҗ адһсн Хамба лам ут улан лавшгин хормаг хойр таласнь һарарн өргсн, холхол алхад йовна. Зәәсңгин өргән һаза ирчкәд, невчк тотхад зогсҗана. Энд-тендән хәләхнь — күн уга. «Яһдмб? Эврән орҗ одхд эвго» гиҗәхнь, гер эргәд нег бер һарад ирв.

—Кукн, менд...

—Мендвт, геңгән зергәс...

—Түрд гиһич, зәәсңд күргәд, келич, намаг ирвә гиһәд...

—Би геңгә кениг болвчн, өөр шидрәснь дуудчкнав, эсклә...

—Учр уга, орад, намаг ирвә гичкәд, һарад од.

Бер невчк тулсн болҗаһад, — орад одхла, Очка яахнь темдг уга, эс орхла, геңгә өөлх, — саналдчкад, өргән үүдиг түлкәд, бас негиг давад, орҗ ирн, сөгдәд оркв, толһаһан дорагшан кеһәд, өкәсн бәәнә.

—Чивчи, Җигә, күрәд ирвчи? — болад тедүкн кевтсн зәәсң босҗ йовна. — Чамаг кезә зәәсңгиннь менд меднә гиҗәләв.

—Зәәсңгин зергәс, һаза Хамба — геңгә ирсн... Танд келчк гихләнь, орҗ ирүв.

—Хамба? зәәсңгин дунь оңдарад, бөдүрсн болад одв. — Яахмб?

—Медҗәхшв, зәәсңгин зергәс.

Очка бер тал өөрдҗ ирәд, өргнәснь авад, өөдән толһаһинь кеһәд, өкәрлсәр:

— Яһад эс меднәчи, а? — гиһәд, мусхлзад инәнә. Эн хойрин хәләц харһна. Негнь

ичн, әәһәд, чирәнь түүмрлә харһсн мет, чим-чим гиҗ улаһад одхла, наадкнь — нүдәрн бәрҗ идн гиһәд, махна үнр авсн мис кевтә, бериг хойр-һурв эргәд авна.

—Юн гихви, тана зергәс?

—Аа, ор ги...

Хамба лам, хойр һаран өмнән бәрәд, минь ода мөргүл кен гисн өңгтә, бийнь өөдән хәләвчн, хойр нүднь анята, урлнь көндрәд, гүвр-гүвр гиһәд, йөрәл тәвҗәх, аль ном умшҗахнь сәәтр медгдхш. Кесг болад, нүдән секәд, хойр һаран буулһад, хоолан ясад оркв.

—Не, цуһарн, ик бичкн уга, эрүл-дорул, чик-чилгр, сән-сәәхн, мал-гертн өсәд, өргҗәд бәәдг бизт?

—Бәәнә, багшин зергәс, — гиҗ Очка хәрү өгәд, һарарн өмнән заана, — уралан һарад суутн...

Удсн уга, Хамба цә зооглҗ сууна. Хара бәәҗәхш, заагарнь герин эзнлә күүрләд, һаңһас көлтә эргнд шатад, өгрәд, хуурсна тускар, нам худгин усн күртл уга, мал мәәртхдән күрчәдг чигн гиһәд, Очкаг, энүнә хамгин өвдкүртә төринь көндәҗәнә. Дотрк ухань гесндән — гер шүдтә һара: зәәсңд сән нүднд үзгдх — негн, кишго һацан, хурл-хувргт дурго Амхаһас өшәһән авх — хойр. Тегәд, эн зөвәр уухнас эклҗәнә.

—Тана дала малтн яһҗана?

—Я-ях, келәд керг уга, багшин зергәс, нам яахнь медгдхш. Шин худг малтулх, сән элвг уста болдгар.

—Малтулн гиҗ болҗанав, сән долан хонгт күрхш, шавхгдҗ одна.

—Көк цекәд, — эс меднтә, зәәсң? — худг малтсн, уснь әмтәхн, элвг гинә, бүкл хотн уусн бийнь, дала болад кевтдг чигн. Өчклдүр Гагдна Һәрә ирсн амрчанавидн гинә. Амхаг йөрәһәд, нер уга.

—Амхаг теңгрнь хәләҗәхугов, — зәәсң инәнә, — маңнаһан, җулһртл мөргдг күн эсий?

—Мөрглго одхн яһна? — Хамба шуд һарарн саҗад, келхм биш, — мөргдг биш, мөрглддг һарнь... Нә, невчк амрсн болув, үрвх кергтә.

—Та, ламин зергәс, дими йовлта?

—Дими гихәс, дәврүд йовҗ йовад, тана өрк-бүлин менд медлго, яһҗ хаҗуһартн һархв гиһәд, орҗ ирсм тер.

—Адһмта йовнта, тегәд?

—Дала адһм угав, болв...

—Тиигхлә, ламин зергәс, хамдан йовий.

—Хааран?

—Көк цекә орад, тана келсн худг хәләһәд ирхм болвза?

—Намд эвго болх угай?

—Ода юңгад? Та ю келҗәхмтә? Хәрнь, ламин зергәс, бийнь әмтн тал ирхлә, теднд теңгрәс бурхн бууҗ ирснлә әдл болҗ медгдхугов!

—Басл чигн келнәтла, зәәсң, — гиҗ Хамба эмәсн болсн бийнь, дегәд икәр бурушаҗ, нүл гиҗәхш. Болв дотрнь негл тоолвр эрлзәд, киит дөргсн болад одна: «Әмтнә сә хәәҗ, теднд кинҗ йовхла, учр оңдан. Яһад чамаг оч йовхичн, би медә бәәнәлм, зуг билә гидг арһ уга болҗ генүлнә. Эс йовхла, чамаһан бас меднәлм. Негл седклән саатулхм — чини модьрун чидләр, бив гисн чамар бийәрчн, тер андн Амхан

чикинь мошкулнав гихәс биш. Олна чирәд, бурхн-шаҗиг буру гидг Амхан нүүлнь күцәд, теңгрин үүллә харһҗана гихлә намаг эс иткхм биш!»..

—Та, ламин зергәс, мууха атхр бәәхмтә? — болҗ зәәсң маасхлзна. — Үргн, чочн гисн болад...

—Уга, зәәсң, бийтн йиринә дала ик серглң биш төләдән, хаҗуһин улст атхр болҗ үзгддгм ил.

... Тер хоорнд, һурвн шарһ мөр татсн гииглг тачанк бәәшңгин үүднд ирәд, көндлңләд зогсв. Очка зәәсң Хамба лам хойр цувлдад һарч ирн тачанкин хойр талас суулдв. Мел ардаснь көөлдн Һәрән Маша гиһәд, зәәсңгин эркн сөөвңнь һарад ирв.

Үүнә йосн нернь — Һәрән Сарң: ик чигн оврта, түүгән дахсн ут һар, көлтә, нудрм болһнь неҗәд пуд, зөвәр сүртә күн. Зуг Маша болдгнь — зәәсңгин шог. Сарң ик цогцан дахсн өргн сәәртә. Тегәд, «сән эмин сәәр өргн» гидг үлгүрәс иштә. Очкан дурн болҗахугов, сөөвңдән Маша гиҗ нер өгнә. Тернь бас учрта. Балһснд зәәсңгин үзҗ, медҗ йовсн тарһн гергн — Маша бәәҗ. Очкан келәр болхла, өргн сәәрәрн шуд өмнәһәрн кү һарһшго баавһа сәнҗ. Хәрнь тер нерн Сарңд йосар ширлдәд, нам талданар келҗ дуудхла, бийнь чигн аңхрдг уга, эмтн чигн медҗ өгдг уга болад, Маша нернь өлзәтә болад хуурч. Очка болхла: «Би эркн сөөвңдән му нер өгшголм!» — гиҗ көөрнә.

Маша тегәд нег бортх авч ирәд, җолачин көл дор тәвҗәнә.

—Халун күчр, хаалһдан ундан хәрүлҗ йовхт...

—Усний? — гиҗ Хамба лам сурҗана.

—Уурта усн, ламин зергәс, — гиһәд Маша инәмскләд, җолачд келҗәнә, — бу, үлд, эврән йовнав...

Тер кевәрн һарад гүүлгсн, арднь тоосн пәгәд, нигт будн кевтә эдниг дарҗ бүтәһәд, халһрад йовна. Кесгәс нааран зүүгдәд уга һурвн шарһ, зогсалд уудяд бәәсн, ода бахан хаңһаҗ гүүх селгән ирв гисәр, шуд телүләд, Маша әрә күч күрч, залҗ йовна.

Иим кемд теегин хаалһд күн ховр болдмн. Болв арв һар залус арзалдад, күн болһн бичкн хош-хораһан далчлад үүрсн харһҗана. Эдн хаалһас һарад, амарнь зогсад, хаҗуһар давсн тачанкин ардас хәләлдҗәһәд, цааранднь үрвснь тер.

—Эн һаңла, әркән уучкад, махан идчкәд, әрмгән иләд кевтл уга, одакс яһҗ йовхмб? — гиҗ Һуча, арвн зурһа сәәтр орад уга бийнь, залус дахад, салга көдлмшт орхар, йовҗ йовх көвүн келҗәнә.

—Көдлмш хәәҗ эс йовхнь ил, — болҗ Акран мусхлзна.

—Алвтан эргҗ, дала малм яһҗана гиҗ хәләхәр... — Самтн кер-кер инәҗәнә, — эсклә, хәтәр цаг, әмтн түрү, алад-алад идәд, чиләҗәхлә, яһначи?

—Өрк болһн өргәрн әрә дөңнҗәх юмн бишлә энчн, Һуча, — гиҗ эдн дундан хамгин ах, тоомсрта гиснь, Дала келҗәнә. — Зудар зуд эс кедг һарнь, одаксин иҗл, бас бәәдмн. Эдндчн зуд нохаг бүүрг идснәс гөңгн юмн. Хадулад, хурачксн өвстә, селвәд малан бәрх идгтә, усн хәтәр болхла, худг малтулна, негәг, таваг, арваг гиснь йилһл уга. Эргнд цуг әмтн түрҗәх, зүдҗәх кемд, эднчн улм байҗад, улм тарһлад бәәдгнь лавта.

—Юңгад?

—Юңгад гихлә, Һуча минь, өлн-түрү күүг зархд, даҗрхд кимд, ял уга болҗахнь үзҗәнч. — Дала көвүнә ээм деер һаран тәвәд, медүлс гиһәд, күцәһәд келҗәнә, —

келхд, чи гийә, түрҗәхшч, геснчн өлсҗ, ээмчн хаһрҗахш. Очка ирнә, сардан һурвн арслң өгнәв, хот-хоолан уухч, зуг намд заргд гинә. Чи толһагарн нәәхлнәч, баһ гинәч. Иим, хату-мөтү цагт, эврән Очкаһур ирнәч, намаг йир юунд болвчн көдлгтн гиҗ сурнач. Чамаг ода юунд олзлхви? Тиим көдлмш чигн уга, мөңгн чигн уга, тер хамран корнилһнә. Чи келнәч, мөңгн намд керго, хот өгхләтн — болх...

Тачанк, омнк шүрүһәрн йовад, Маңкрин толһа деер һарад ирв. Генткн Очка көләрн Машан нурһар чичнә.

— Зогса, невчк көлән амрайа, тинийә...

Халҗ одсн мөрдиг җолач муудан орҗ зогсав. Зәәсң багш хойр бууһад, хаалһас хаҗиһәд, цааран хәләлдҗ одв.

—Маша, бортхдчн чигән йовну? — Хамба ардан эргнә.

—Урднь чигән бәәсн, ода... — гиҗ Очка инәҗәнә. — Ке...

Маша ааһ дүүргәд, «кенд өгхмб?» гисәр, Очка тал хәләнә.

—Ламин зергд бәрүл, ундасҗ йовх өңгтә...

—Уга, уга, — гиҗ Хамба үргнә, — күн болҗ амсад угав, нүл...

—Нүл нүкнд орсн, гелң гер авсн...

—Зәәсңгин зергәс, таниг иигхлә, харчудас юуһан авхв? — болҗ, өөлсәр Хамба келнә.

Очка маасхлзад, келсәр төр авчахш, дайлчкна. Җолачин һарас ааһиг авад, ламин өмн сөгдҗәнә.

—Би таниг, ламин зергәс, му болтха, тартха гиҗ биш, теңгр эн... Болв мини төлә эрүл-мендим эрәд, өрк-бүлим, мал-герим йөрәһәд, бәрчктхә гиҗ сурҗанав. — Зәәсң өөдән хәләһәд, теңгрәр герч кеҗәхнь ил, ааһиг хойр һардад өмнән авсн, күндтә кевәр Хамбад бәрүлхәр седҗәнә.

—Зәәсң, бостн, яһҗанта? — гиҗ лам йосар сүрднә. — Ичкевт...

—Таниг эс автл, эс уутл теңгр цоктха, босдм болхла... йөрәтн гиһәд, эрә-сура бәәтл, эс йөрәхлә, тертн харал болх зөвтә. Тана харалла, ламин зергәс, харһсн орхнь, тагтан үксн деер... Нег ааһ әрк даашго яһлата? Цаатн суулһар уудг улс әмд, менд йовлдад йовналм.

—Ум маань бадмахн, хәәрхн, — Хамба өөдән хәләһәд зальврчкад, гүүнәр саналдад, ааһиг авад, нег кииһәр ууһад оркна, — килнц кечкүв, танас көлтә...

—Нә, ке намд, — гиһәд Очка маасхлзад бәәнә. Маша кеһәд, бәрүлх хоорнд, бийнь шүүрч авад, уучкна. — Бас нег.

Тегәд цуһар ундан хәрүлсн йовх болҗана. Зуг Хамба йир му бәәдлтә: улаһад, көлсн һарад, нүднь цәәсн болад, чееҗнь үүмҗәх авцта.

—Нә, ламин зергәс, сууҗ автн, — гиҗ Очка дөңнҗ йовна, — чи, Маша, гүүлг...

сер-сер гиһәд оддгар...

Амрчксн мөрд дор ормасн авад һарна.

—Пуф, эн халуг, — гиҗ Хамба шуукрна, — деерәс нарн шатаһад, дотрас — әрк...

Одакс йовһар яһҗ тесҗ йовдви?

—Яах билә, хаддг өвсн уга, хәләҗәх хойр-һурвн малнь, ода эс болвчн, үвлдән үкхинь медҗәнә, — Очка кер-кер инәҗ йовна, — тиигхлә урдаснь арһан хәәнә гидг тер. Салг орҗ йовна, өдмгән идх, тавн-һурвн мөңг болһх...

—Көк цекә, — гиҗ Маша өмнән зааҗана.

—Аа, — гиһәд Очка өндлзәд, һәәхҗ, шинҗлҗ йовна, — хәләчкит, хотна мал кевтхинь, юмб гихлә, идгнь элвг, уснь тав...

—Сән болхугов, — Хамба невчк ясрҗ, йовх өңгтә, — сән...

—Кенд сән?.. Эднә иигәд тешкәлдәд кевтх, мини болхла — мәәртх? Юңгад? Яһсндан?..

Хотна на бәәсн бичкн хотхрар гүүлгәд орад ирхлә, заңһта худг харһҗана. Услврин оңһцс, һурваг көөлдүләд тәвҗ, дүүрң уста, мелмлзәд, мал уух болхла — белн. Түүг үзчкәд, Очка шуд бирчиһәд, шүднь өвдсн, ямнь боссн кевтә, дегд әвд бәәдл һарв. Тачанк деерәс өсрҗ бун худг тал адһад, нам амарнь орхин нааһар йовна. Үкс өкәһәд, кесгтән хәләҗ-хәләҗ, заңһ дарҗана. Суулһ уснд күрәд, «шалд» гисн болла, дарунь булхад, улм гүүдәд орад йовна, йоралд күрәд уга: усн элвгин темдг.

Тер хоорнд хотн талас кесг әмтн күрч ирлдв. Зәәсң лам хойриг үзчкәд, эмәлдәд, тедүкн зогслдҗана. Эднә өмн, нанд күүнәс әрвлх чигн, хармнх чигн уга гисәр, Боһнь өвгн бәәнә. Очка наарлч гиһәд хурһарн дуудҗана, тернь эс медсәр ормасн көндрҗәхш. Арһан бархларн, ууртан бүтсн бийнь невчк ууд авад, Очка келҗәнә:

—Боһнь, өөрдхнтә нааран... Яһҗанта, эс таньсн болад?..

—Таньдгинь танюв, — ханяһад, өвгн өөрдҗ йовна, — зуг алң болад, алмацад...

Зәәсң лам хойр тачанкар ирҗ, мана мал услх гиҗ, кен санла?

—Эн худгиг намас үг угаһар кен малтла?

—Амха малтла, цуг хотн кевәрн уунавидн, — гиҗ Боһнь келҗәнә, — амрава, көөрк, зу наслтха...

—Негнтн гүүһәд, наар гитн Амхаг...

—Тертн, зәәсң, балһс орсн ирәд уга.

—Тенд юмб? Гувр гиичд дуудсн болвза?

—Кен медлә? Тиим чигн биз...

—Тиим боллго! — Очка элк хатад инәнә. — Ламин зергәс, соңсвта? Гуврт гиичлҗ

оч!..

—Күүнә кергәс ик юмн альд? — гиҗ Хамба хәрү өгн өөрдҗ ирәд, суулһта уснас балһад, аман зәәлв.

—Боһнь, танд нег юм даалһхар, — болҗ зәәсң хоолан ясҗана, — тер Амхаг ирхләнь келчктн. Намас зөв угаһар, аюдан, сансарн һазр малтад йовдган уург, эсклә...

Эн худгинь би авчанав, мини...

—Бидн яахмб?

—Өмннь яһҗ биләтә, тер кевәрн... Мини һазр деер мел цуһар — мини!.. Эврән медтн, иҗлдән келтн... Маңһдурас әмт илгәһәд, шат энүнд тәвүлнәв, оньслдг болнав. Хәрнь эс келлә гивзәт, ламин зергәс герч... Аальлхар седхлә, тер күн намла дөрх болҗана, урдаснь билә гихәр: кенәчн гүзәнь нимгдх, цөснь тату!.. — зәәсң тачанк талан һарна, Хамба дахна. Мел дарунь гилтә гүүлгәд йовҗ одна.

* * *

Керм сөөлңкә дууһар ор дарад хәәкрсн болад, удсн уга, Аһшиг ардан хаяд, Әәдрхн альдвч гисәр адһсн, урсхул дахад, удридләд йовна. Һол олн цуһар меддг, орс, маңһд уга өргмҗән, сергмҗән кедг Иҗл — мел талдан: номһрсн болад, цуцрсар әрә әңкләд бәәнә. Әмтн өврмҗ, бахмҗан кеҗ, дуундан орулад магтдг күчнь яһсмб? Келн болад

бәәдг сән, сәәхнь хааран одсмб?

Уулмуд холас күрилдәд, ө-шуһу гим модд көкрәд, харлад, нүд авлҗ йовсн, тас уга болад, зулад әрлв. Хойр талан харвхнь эң зах уга эрм цаһан көдә гимәр делгү налана, шуд тегшләд илчксн кевтә, юн чигн шоваснь үзгдхш. Иҗлин эрг бас оңдарад, маштград, киртә бор элснд тохрад, өңгән геесн, дегд үзг уга, дегд үзл уга, дегд уйдврта. Зуг заагарнь, хая-хаяд ноһарсн болад одна. Хулсн зегсн хойр эрс болҗ нигтрнә, эсклә суха, тәвлһ авцта юмс тедүкнд әрә көкрнә.

Һаң цунцг хойриг келәд керг уга. Салькна бийнь тесҗ эс чадхларн, әмән авад әрлҗ гим дуурм бәәнә. Тер учрар һолын усн шуд көндрсн болхш, меш-меләкн, мелмәһәд, нам дольгалхш. Басл төвшүн, басл номһн. Тиигх дутман халун улм чаңһрсн болад, күн бүтәд, эргнд хәләц торх, нүдн аадрх соньн юмн уга төләд, күн йир цуцрсн болад, седклнь шурдна. Тегәд чигн кермин улс, зурмд нүк-нүкәрн орад, зулдг мет, каютсарн тарсн, деер күн үлдсмн уга. Зуг һанцхн өвгн, элвг дал һарчкснь ил, болв земгә чаңһ, чиирг, атхсан — алдшго өңгтә, деер йовна. Хойр талан селн гердәд, халуһар халу кеҗ йовхш, заагарнь бавһр, ут сахлан барун зүн хойртан мошкад оркна.

Никола, нернь орс болхас биш, нань нег мисхл чигн орсин уга гих кергтә: чирәнь хавтха, хамрнь сартхр, нүднь хар болчкад зеегтә. Деерән алг цоохр лавшгта, альчурар кесн кушакта, хар килң тоорцгта — йосн хасг эсклә маңһд. Өөрән ирәд зогсхлань үүг өвгн дораһар шинҗлҗәнә, болв үг келҗәхш.

Генткн «Сарепта, Сарепта» гилдәд, әмтн хухр-хухр гисн болад одв. Хәләхнь эргнд шуд оңдарад, бичкн-бичкн уулмуд харлад, урһа модн — багц болдг өңгтә — көкрәд, харлад, һазр ноһарад, эвтәкн гермүд цәәлдәд, фабрикүдин турвас өөдән улалдад...

—Энчн көвүн, немш бичкн шуһу, — гиҗ өвгн келәд, сахлан мошкад, хоолан ясҗана. — Катеринка аһ бийнь дуудад авч ирәд, энд бүүрлүлсн немшнр иигәд бәәлддгнь эн.

—Немшнр гинтә?

—Ээ, йоста һара бүргермүд...

—Хм, соңсҗасм эн.

—Цагтан Пугач эдндчн зәтинь өглә гидг. Түүмрдәд, шатаһад, эвдәд, күүчәд... Тер бийнь хәләхнч, ямр кевәр ясад, дигләд оркҗ, юңгад гихлә, хамгин экнәс авн аһ Катеринкин килмҗд шаңһа дөң-дамҗгар бәәҗ, кел кесн улс.

Тегәд бас Пугач үүлинь эднд үзүлсн болхугов?

Яахм билә? Өвгн мусхлзад, сахлан дәкн мошкад авна. — Аһ Катеринкиг ка цокхар йовсн күн... — Хәлә, хәлә, Сарпа гиһәд бичкн һол, Иҗлин отхн күүкнь. Дәкҗ, теңгст күрн-күртлнь, энүндчн нег чигн һол орҗ, ирхш. Сарпачн Хальмг теегәс, Эргин шиирәс гүүҗ һарад, зууран кесг-кесг нуурмудар орад, Иҗлд ирҗ, усан өгдгнь тер.

—Хальмг теегәс гинтә?! — Никола чочад, алң болад одна, — би санлав, одачн кесгтән йовгдх, түүгитн Әәдрхн шидр бәәх һазр җахан гиҗ...

—Өвгн хәрү өгсн уга. Болв Никола тал зөвәр алң болсар, земгә шинҗлсәр хәләһәд оркв. Үүнә нүднднь: «Чи, көвүн, мууха дегд чочад одвчи? Юңгад?» гисн сурвр гилвкәд, унтрад одв. Бас нег хәләчкәд, хәрү күләсн уга, келҗәнә:

—Минь иигәд Хальмг тег эклнә, тустан йовхла, Теңд күрнә, Иҗл көөхлә — Әәдрхнд... — Зуг келсинь күн эс соңсҗ йовхинь өвгн медәд, үгән төгсәв, дәкҗ ду һархш, болв алң болҗана: «Хасг эсклә маңһд, тернь ил, Хальмг теегәр мууха төр

кеҗәхмб?» — гиҗ санад, тәмк ораҗана.

Никола нам ам аңһаҗахш. Хәләцнь, ухань, седклнь цуһар өмннь уняртҗах һазрт туссн: «Хальмг тег!.. Хальмг тег!.. Иим бәәҗлмч!..» гиҗ үүнә дотрнь, зүркнднь төөнрсн болад, ик дөш деер бичкн алхар төмр давтҗах мет, җиңгр-җиңгр гиһәд, айслад бәәнә. — Иигҗ харһхм бәәҗлм! Әрәсән ик зууһинь, Европин өрәлинь эргүв, болв Хальмг теегтән ирәд угав, нам йоста хальмгла чигн харһад угав!»

Тер хоорнд Никола һарсн һазран, Урал эргниг тодлна. Оренбургск хазгуд дунд хальмгуд хара биш йовдг, цуһар гилтә кирс зүүсн, тегәд, эдниг хальмгуд «кирстә балдрмуд» гиҗ нерәддг билә. Болв Оренбургск хальмгуд наадкс талан дегд тачалҗ, тенд юн болҗахар, яһҗахар төр келдҗ хүүвлдм. Кемр неҗәднь тиигән йовад ирхлә, тер күүнд амр уга: үзсән, соңссан кевтнь, кесг саамлҗ келҗ өгдг.

Удл уга эврә керг-үүл чигн орад ирнә. Энүг цергә ямаснь буулһад, эңгин салдс кенә. Тернь баһ гисн кевтә, суулһад... Никола зарһ яһҗ кесиг, сөрсхр сахлта, көкрңгү хамрта зарһч шиидвр умшсиг санчкад, мусхлзна. «Шаҗна өмнәс һарһсн гемднь, бурхн-ном муулснднь, Ленск үүлдврмүдт орлцснднь, хааг бийинь, хатынь бас му келснднь — 6 җилә каторгла харһулхмн» гиһәд чикнднь күңкнсн болна.

Тегәд түүрмин эмнүлңд туссн, түүнәсн зулад, намин даалһврар альд эс одув? Ашхабад, Шарту, Хазн, Уфа, Ташкент, Иркутск, Баку... Дәкәд бәргдәд, Хазна медлин дәәнә зарһин шиидврәр саак түүрм... Түүрм болхларн догшарн нер туурсн Александровск централ.

...Әәдрхн. Һарм деернь шууглдна чигн, хәәкрлднә чигн.

Кермс доңһдад, цевмүд харҗңнад, күрд таш-туш гисн хамг негдәд, чикн таңхрм. Әмтн гихлә чик-чикән идм.

Батын ээҗ, уульдг уга гиһәд ардан, хойр талан эс медсәр харвчкад, сонҗ угаһинь темдглчкәд, Никола одх герән хәәһәд һарна.

* * *

Очка земгә таварлад, на-ца хойр көлврәд, одачн кесгтән босх санан уга. Хойр-һурв хонсн бийнь уурхш, энд-тенд өвдсн болад, келхм биш. «Хе, хе, Көк цекә орчквч гинә, тачанкд махмуд булрсн өңгтә, — гиҗ зәәсң бийәрн наад кеҗ, дотран инәнә, — одакс кевтә, тер күчр халунд, хош-хора үүрчкәд, йовһар йовсн болхла, яах бәәсмч?.. Тьфутьфу, бичә үзгдтхә тиим, һазрин уга юмн күүнә уханд орнала, тьфу-тьфу, җахнҗахн... Ээ, Көк цекә тал нег сүрг, хойр хош һарһтха гих кергтә. Тиигхлә Дондг эргнә усн наадк малднь күрәд бәәх. Босхм-яахм, аль бас невчк көлврчәхм...»

Генткн чаңһар үүдн секгдәд, земгә бөдүвр маляг нуһлад, барун һартан бәрсн Амха орад ирв: — Мендвт, зәәсң...

—Хей, кембчи? Яһҗ йовначи? — Очка чочад, өсрәд босҗ йовна.

—Бив, зәәсң, Хавлна Амха гидг күмб. Көк цекәһәр нүүһәд, бүүрләд бәәдг хальмгуд намаг йовулв.

—Нә, кел кергән... Бийичн танюв. Чамаг биш, үксн өвкинчн ясиг, долан булдрун күртлнь би медхугов...

—Мини кергм эн, — Амха төвшүнәр эклҗәнә, дотрнь хорнь буслад бәәсн бийнь хөрәд, «чамаг, яһад болвчн тесх зөвтәв, ноолдан-шууган угаһар төгсәх!» гиҗ эн дотран давтна, — мана хотн кевәрн, малта-хартаһан ууҗах худгиг тана ялчнр ирәд,

шат тәвәд, өңсләд йовҗ одсн билә. Бидн халун һаңһд, хагсу теегт мәәртҗ үкхм биш гиһәд, өнситн авад, шатлсн модитн бичә нортха гисн седклтә бас авад, худгин өөр хурачксн бәәнәвидн...

Зәәсң Амхан келсиг соңсн бәәҗ киилгән өмсәд, шалвран авад, нег шуңһрцгур көлән шурһулад, наадкан шурһулн гиҗ йовсн кевәрн, доран му ду һарад, амнаснь көөсн цахрад, шуд оркрҗана:

—Юун?! Яһув гинчи?! Яахан медҗәнчи?!

—Мана сурҗах: бичә һанцхн худгтмдн эзн болтн.

—Уга бол! Нүдндм бичә үзгд, андн!

—Байрта харһий, зәәсң... — Амха һархар йовна.

—Хей, зогс! Зогс гинәв!

Амха зогсна, инән гихлә эвго, болв зәәсңгин бәәх бәәдл гидг — дегд. Хойр һарарн шалвриннь зах бәрсн, нег көлнь шуңһрцг дотр, наадкнь — нүцкн... Һарарн заңһад, дайлн гихлә — шалврнь унх, өндәһәд, чикрн гихлә — бас эвәсн ирхш, ууртан бүтәд, хордад яахан олҗ ядҗана.

—Келтн, зәәсң, бийтн адһҗ йовнав.

—Хей, Маша, Саңһа, Савһар, кен бәәнәчи өөрән, наартн гихлә! Яһсмб, кишго нохас, би эдниг цугинь...

—Нә, би йовҗанав.

—Зогс, зогс, — тер хоорнд Очка шалвран өмсәд авчксн, хойр һарнь сулдсн бәәнә,

—соңс мини келсиг. Һазр мини, деернь, дотрнь бәәх хамг — цуһар мини. Намас зөв уга худг биш, зурмна нүк малтх зөв угат...

—Зурмнд тегәд зөв өглтә?

—Чи, кишго ноха, бичә бийдм казвад! Сурхар ирсн болхла — сур... бичә авч зулад

бә!..

—Би, зәәсң, танас ю чигн сурҗ ирсн угав. Келчкхәр, медҗ йовтха гиһәд, эсклә...

—Эсклә гиҗ яахмчи?

Амха хәрү өгсн уга: «Ю чамд келхүв, ки, медшгоч», — гиҗәхнь ил, һарад одв. Ардаснь Очка көл нүцкн кевәрн гүүҗ һарад, сөөвнгүдән дуудад, хәәкрәд, му келәд, адрҗахин нааһур. Теднинь күләхм биш, келхән келсн, төрән күцәсн Амха мордад, хаалһарн болв.

Кен келснь кемҗәнә, Маша түрүлҗ, Саңһа Савһр хойр арднь дахлдҗ әмсхлдсн гүүҗ ирв.

—Дуудвта, зәәсңгин зергәс? — гиҗ Маша «юн болҗ одв?» гисәр ормаҗана. — Бидн тенд һурвн шарһиг...

—Хотын эздүд! Күн үкҗәвчн, дуудн гиҗ, хәәкрн гиҗ, муудан орад бәәвүв, уга! Ширг авад оч гим!.. Көк цекә ортн, ялчнр дахултн, тер худгиг шатлад, өнслтн.

—Тана зергәс, — гиҗ Маша өврсәр келҗәнә, — шат тәвәд, өньс эврән өлгәд, хулһн чигн оршгоһар кесн...

—Одад хәләтн яһсинь! Өнсинь авч шивәд, шатынь һарһад, хурачксн бәәдгҗн.

—Кен?.. Кен тиигҗ андрҗахмб?

—Амха!.. Хавлна Амха!.. Нама көндәҗ, мини һарла харһҗ, тархар бәәх өздң болхугов. Би түүг...

Һурвад күн суусн хойр тергн ирәд, худгин өөр зогсв. Маша толһалҗ йовна, зааһад,

закрад бәәнә: ялчнр шуд эргәд гүүлдәд, нер уга. Хотн талас әмтн, ик баһ уга, ниргәд аашцхана. Зәрмнь модта, күрзтә йовна. Цуһар ирәд, худган бүсләд авчкв.

—Тадн, хәәмсм минь, талдан күүнлә харһх болвзат? — гиҗ Маша келҗәнә. — Нойнла наадсн толһа уга, нохала наадсн хорма уга гидгиг мартхм биш. Зәәсң келснәсн хооран цухршгонь ил. Тиигхлә, тадн хооран һарх болҗанат.

—Би зәәсңдчн келләв, — гиһәд Амха Маша тал өөрдҗ йовна, — ода чамд бас келхәр... Эн худгас бидн цуһар, мал, күн уга, ууҗанавидн. Тер учрар худган кенд чигн өгшговидн, зәәсң биш, зәәсңгәс болхнь ирг. Түүнәс давхла — һазр зәәсңгин биш. Мууха юмб — белнд эзн болсн, белвснд залу болсн!..

—Һазр тегәд чиний? — Маша мусхлзҗана. — Киидән чавкадҗанач, меклә һәрәдҗ-һәрәдҗ, чальчагтан...

—Һазр шаңһа...

—Шаң гисн — зәәсң болхугов! — Маша ялчнр тал эргәд, закҗана. — Ю күләҗәхмтә? Эклтн...

Тсднь үкс гилдәд, тедүкн хуралһата шатын моднас авад, худг тал зөөҗшш. Саңһа Савһр хойр бас дөң болҗана.

Амха худгин өөр зогсад авчкв, күрзән түшәд келҗәнә:

—Залус, тадн яһҗахмта? Гертән күүкд уга бишт, неҗәд, хошад үкр уга бишт. Теднәнтн ууҗасн усинь булаҗ авхла, бийстн яах билтә? Эндр манла харһсн үүл маңһдур таднд чигн учрхдан арашго, тиигхлә, бидн сурҗанавидн, бичә күндән гиигнәс өгтн, килнц бийдән бичә автн. Мана неҗәд, хошад үкр мәәртәд үкхлә, күүкдин гесн хаһрад бәәхгов, зәәсңгин малын ик зунь үксн бийнь, арвн миңһнәс негнь үлдвчн, терүнд юмн болшго: дала!..

Нег ялч авчасн модан дорнь хайчкв, наадкснь терүгән дахҗана. Нам Саңһа Савһр хойр зөөхән уурв. Маша нег Амха тал хәләһәд, нег нөкднр талан хәләһәд, яахан, ю келхән олҗ ядҗана.

Генткн хәләхнь мөртә күн толһа давад орҗ аашна, довтлад йовна.

—Зәәсң бийнь! — гиҗ Маша келәд, ик цогцнь хурагдад, агчсн болад одв. Саңһа Савһр хойр, бара хәәсәр, өөрнь ирәд зогсчкв. — Яһна йир? Юн болна? Хәәрхн, гөңгәр, нааһар төгсхнь сән бәәҗ...

Очка үкн гүүхәрн ирәд, худгин өөр зогсахар, хойр һардад, гедргчләд татҗана. Халҗ одсн мөрн, шүрүндән зогсҗ эс чадхларн, шуд ормдан цегләд, хойр өмн көлән өөдән хаяд, ар хойрарн зогсхла, зәәсң унҗ тусад, деернь әрә торв. Тер хоорнд юн болсинь, яһсинь үзә, медә йовна.

—Маша, мууха удҗахмта? — гиҗ ах сөөвңгәсн сурҗана.

—Тана зергәс, әмтн зөв өгчәхш, һанцхн худг...

—Әмтнийи, аль Амхай?

—Амха бас, — гиҗ Саңһа келҗәнә.

—Җили цааран! — зәәсң му нүдәр сольвад оркв, тернь, модар цокулсн ноха кевтә, һудыһад одв.

—Нә, болҗ хург кеснтн, экләд шатлтн!

Маша ялчнр тал хәләхнь, күн хамриннь хаңхтан авчахш. Тиигхлә бийнь нег ик мод авад, худг тал оч йовна. Саңһа, Савһр неҗәдиг авчана, цуг ялчнр тедүкн зогсҗана, көндрҗәхш. Негнь нам хавтхасн һанз һарһад, тәмк нерх саната бәәнә.

—Зәәсң, би танд өрүнә келләв, одачн давтнав, олна нүүрт, — гиҗ Амха эклҗәнә.

—Та ямаран ичр-һутр уга күмбтә? Хәләхнт өөрксән: иим улсас, ууҗасн усинь булахар седдг... Хот болшгола тертн, хорн...

—Уй, үүнә келинь! Би арсичн бүтүһәр авад... — гиһәд аралдн, уралан дәвәд, мөрәрн Амхаг дәврүлхәр седҗәнә. Тернь түшҗәсн күрзән өргәд, өмнәснь хүрүләд оркхла, мөрн үргәд хаҗис гисн болла, зәәсңгиг өргҗ, эмәләснь эрлг авад шивсн мет, шилд гиһәд, тедүкнд һазр үмкәд унв. Яхлад, яарад, келәд керг уга.

Маша гүүҗ ирәд, өргәд, босххар седнә.

—Яһвта, тана зергәс? Әлд өвднә? Яһна?

—Бичә!.. Бичә бийим көндә! — гиһәд цаадкнь оркрад, сүүднь утх шаасн һахаһас дор. Саңһа Савһр хойр эргәд гүүлднә, ю кехән, яахан медҗ ядад, алмацна. Саңһа, шулуһар довтл, нутгин асрачд од, намаг илгәвә ги. Кел, юн болсинь, яһсинь... Ирҗ харстха, алҗана ги. Шулун йов, адһ... Тадн. Маша, шатлтн өөрк худган...

—Нә, тана зергәс, — гиһәд, Маша нөкднртән докъялна.

—Би яахв? — Саңһа Маша тал хәләнә. — Чамаг йовтха гисиг соңссн угавчи?

—Соңсдг болвчн, юугар йовхви?

—Шарһар... шулуһар гихлә... — зәәсң доран тоһшлад, лавта ярвглҗах, аль аальнь давҗахнь медгдхш.

—Тана зергәс, шарһ довтлад йовҗ одвш.

—Аа, — гиһәд, зәәсң өсрәд босхар седчкәд, чишкәд, хәрү унҗ одв, — тер мөрм, шарһм, юмнла бичә харһтхал, хәәрхн...

—Мөрнәс урд бийән хәләхнтә, — гиҗ олн дундас Боһнь өвгн дууһан өгчәнә, — маниг бас бичә марттн...

—Җили цааран, көгшн зүгдг! Чи Амха гидг андн хойр эн әмтиг хутхад эс бәәнтә?

—Әмтиг бидн хутхсн угавидн. Та эврән халурхад, тесҗ эс ядхларн, теегин бийднь эзн болад... Күүнә ууҗасн худгт өнс тәвүләд... Сән юмн биш. Би най күрч йовнав, болв иим юм үзәд, соңсад угав, — гиҗ Боһнь хәрү өгчәнә. — Теңгр сә келшго. Зокшго! Хорн болх, хәрү хоолартн һарх!..

Маша Савһр хойр терг чирҗ ирәд, зәәсңгин деер тоңһалһад, сүүдр кесн, тернь ардан түшәд, сун кевтсн бәәнә.

—Кел, кел, көгшн домбр, келичн эс керчүлдг күн!

—Иим үүсрт уга, һәргтә азд гиҗ, зәәсң таниг би меддг уга, — болҗ Амха орлцҗана, — өөрк өвгнәннь цаһан толһа сахл хойрас ичхнт.

—Учр уга, Амха, цагтан өөркчн бас көгшрх, тиигхлә бийинь цуһар зүгдг гиһәд, ээрәд бәәхлә, медх эсий?

Зәәсңгин сөөвңгүд, ялчнр худгиг шатлхар седҗәнә. Амха ормдан һасн болад зогсчксн, көндрҗ өгчәхш.

—Маша, юуһинь хәләнәчи, чидлчн эс күрхм биш, чичәд унһачк өөркән, — гиҗ Очка тергн дорас зааҗана.

—Көндәһәд хәләг, күрзәр толһагинь хойр әңг кехв, — болҗ Амха һацҗана. — Өргн сәәр өндгн толһа хойринь онц-онц салһсв!

Маша хулмлзад, эн хойрин хоорнд хавчхлзад, күчр түрҗәнә: зәәсңгиг соңсхар седхлә — Амха, Амхаһас әәхлә — зәәсң... Дәкәд әмтнәс бас ичҗәнә. Ик гихлә — ик, чидлтә гихлә — чидлтә, Очкан барун һар болсндан, йостад чигн, зөвтәд чигн бийән

тоолдгнь, каңкшлдгнь, керг уга юмн бәәснь илдкгдҗәнә. Һанцхн Амхад күрч бәәхшлм тернь!

—Маша, усн бәәни? — гиһәд зәәсң тергнә дорас дуудҗана. — Авад ир... Амм хагсад....

—Биднтн, тана зергәс, ус авч һарсн угавидн.

—Өөрчн бүкл худг бәәнм, баһий?

—Худг тал кен түүг өөрдүлхәр бәәдви?

—Амха, чи бичә дегд давҗ тусад бә, — Маша суулһ бәрсн ирҗ йовна, — үзҗәхшчи, өөрчн күн цөлдәд, үкн гиҗәхинь?

—Бичә би талм өөрд, эс келвә гивзәч! — Амха күрзән өргәд, лав үзүлҗәнә. — Киидән, зәәсңм үкҗәнә гиҗ зовҗанач. Иим һарнь, әмтнә шим-шүүсәр ундан хәрүлсн бийнь үкшго. Хәрнь йосар ундасад, дигтә мәәртхдән күрхләрн сәәнәр медх: усн уга болхла — ямр болдгинь. Санх тегәд, олна худг авхар седсн би, һәргтә йовдл һарһҗв гих.

—Ай, өөркән юуһинь соңсначи, Маша, — гиҗ Очка тендәс келн бәәнә, — мөрән зүүтн, йовхм, хәрхм...

Тегәд, нег мөринь Саңһа унҗ одсн учрар, наадкан зүүһәд, зәәсңгән ачад, Машань җола бәрсн, ялчнрнь йовһар дахсн, һарад йовлдна. Хотна әмтн тедниг толһа ташрлад холҗтлнь тарҗахш, кесгтән бәәлднә.

—Яһна йир? Сәәһәр таальхас биш, — гиҗ негнь шуукрсн саналдҗана.

—Зәәсң бас дарлһтагинь манахс үзвтә? — гиҗ Боһнь ашлвр кеҗәнә. — Һанцхн Амхад чидлнь күрсн угалм!..

—Чавас, чакмадҗ-чакмадҗ яһва, яхлн ачулад, хәрәд әрлснь тер! — болҗ Саңһҗин Харцхин бер Элтә келв. — Олн гидг тиим бөкҗн!..

* * *

Далвң орсн көлгн харһхлань — сууһад, эс харһхлань йовһар йовад, Маца зөвәр цуцрҗ. Эн эртхн кевтәд, дарунь унтҗ одв. Нам, земгә зүүд зүүдләд, ик өндр уул давшад, әвртә чадмг, зөрмг кевәр йовдг чигн. Генткн кор-кор гиһәд, күн терз цоксн болна, соңсад бәәсн бийнь, серҗ ядад, зүүдндән авлгдад, улм өөдән давшад, ардан йовх улс — Хохал эдниг дуудад, чаңһрад йовна. Болв цоклһн бас чаңһрҗана. Серәд ирхлә, гер дотр харңһу. Гүүҗ босад терз секхлә, цааһаснь келҗәнә:

—Маца, мендвт! Би Хохалв.

—Чи?.. Сө яһҗовнчи?.. Юн болва?..

—Керг бәәнә, хувцан өмстн, манаг орий.

—Нә, нә, — гиһәд, Маца йосар сергҗ йовна, харңһуд хувцан олҗ авад, на-ца гитл өмсәд, һарад одв.

Хашан һаза эн хойр харһад, һаран атхлдад оркв.

—Яһва? Юн болва?

—Кү авч ирүв, — гиҗ Хохал илшлдҗ йовна, — хальмг, үр Никола гиһәд, хүвсхлтн чигн.

—Зогс, зогс, — Маца маһдлҗахнь ил. — Яһҗ медвчи?

—Юуһинь зогсхв? Йовн күүндий, цаг уга. Намин даалһврар Әәдрхнд ирҗ, тендәсн заһсчнрла харһх болҗ һарсн, мадн заагт, цугинь нуувчар хураһад, зөвәр ик

көдлмш кевә: маниг чигн соңсва, келҗ-цәәлһҗ өгснь дала...

—Акад юмб? — гиҗ Маца маһдлна. Түүгинь Хохал төртән авч йовхш, эврәһән

келә:

—Намаг Иван Михайлович түнлә харһулва. Тана тускар келхләм, үр Никола соньмсад, таньлдх биләв, соңслав гивә. Үүгитн балһснас Бадаша Һәрә авч ирлә, танд менд келүлвә.

—Аа, тиигхлә медгдҗәнә, юн күнь, яһҗ йовхнь... тегәд, гиич альд бәәнә?

—Манад... би, Маца, хәрү йовхв, өрүндән көдлмштән эс һархла, сонҗта... Хүв тускан бас чигн келүв, түүнәсн давуһар соңсув...

—Намд бас келх юмн дала, — гиҗ Маца Хохалыг дахад, адһҗ йовна, — нутга асрач наар гилгснд одув. Далвң тал һарч ир гинә, пииср кергтә чигн.

—Тегәд йовхмта?

—Хәләх кергтә, зөвчлх... Чини келдгәр — гилвслх кергтә.

Маца Никола хойр һар авад мендләд, нерән келлдв. Тер агчм хоорнд нег-негән шинҗлнә. Хәр гиич мусхлзад, хавтхан уудлсн болла, тиизтә цаас өгв. Умшхла: «Үүг үзүлхнь үр Никола — бүрдәмҗин гешүн, цәәлһәч, иткҗ болх күн, зуг Уфаһас бачм йовсн төләдән, намин хайг авч чадсн уга», — гиҗәнә.

Тер дарунь эн һурвн цә уухар суулдв. Хәләхнь шовһр-шовһрар керчсн халун һуйр, тоста шүүрмг тәвсн бәәнә.

—Оо, мана аак «хавчсан» һарһна гидг эн! — гиҗ Хохал өврҗәнә. — Кеер йовхла, аакиннь чансн цәәһин амтыг альк насндан мартхв гиһәд дуулад бәәх дурн зәрмдән күрнә.

—Мууха түргн юмб, йовад сарас давад уга эсийчи? — болҗ Маца маасхлзна.

—Би, үүрмүд, аакиннь чансиг биш, хальмг цә гидгиг нам кезә уусан мартув, — гиһәд үр Никола хойр таньл талан хәләнә.

—Ю әәҗәнәв, яһад? — гиҗ мел тагчг суусн Өлзә сурв.

—Тиим болнал энтн, эгч, — гиҗ хәрү өгәд, гиич гүүнәр саналдна, — орад һарх санан дала болвчн, арһ уга...

—Аака, — Хохал ардан эргәд, келҗәнә, — би хәрү йовхв, минь ода, эн хойрт үнд ор ясчктн, манад хонг...

Хохал хойр ахла мендләд, йовад одв. Өлзә ааһ-саван хурасн болҗ, харҗңнҗ йовла,

әһардгнь уурв. Удсн уга, шаман унтрачкад, кевтв. Маца Никола хойр бас орндан орв.

—Йир таасгдва намд Хохал, — гиҗ үр Никола келҗәнә, — болһамҗта, тоолврта, шулун-шудрмг, бодлһна белдврнь му биш, белн нөкд...

—Иим көвүд салгудар хара биш, сурһулин захас шүүрлдәд, йоста пролетарск сурһмҗ авчана, — болҗ Маца йовулҗ өгчәнә. Мини медсн арв һар күн: Нәдвдә Эрднь-Һәрә, Котвка Түрвә, Цернә Эрднь-Һәрә, Очра Нарн, Саңһҗин Далвң, Хаалһин Мацг, Җохан Эрднь, Һәрән Нальҗ болн нань чигн Хохалын үүрмүд.

—Му биш, му биш, — гиҗ үр Никола земгә таасҗана, — тана тускар болхла, Маца зөв өгәд, йовх кергтә. Нутгин асрачла хамдан көдлнә гидг күн җилвтх юмн уга эс болвчн, туста. Тедн дотр бәәҗ, кесинь үзҗ, келсинь соңсҗ йовна гидг, цугинь тодрха эс медвчн, баһ-саһар, нам әрә анчинь авб чигн, мана керг-үүлд әвртә дөң болхнь ил. Тиим һазрт эврә күн бәәнә гидг!..

—Би хүвдән талданар тоолҗалав, — Маца инәмскләд авб, — тедн худлахар, көдлмш өгсн болад, өөрән намаг бәрхәр седҗәнә гиҗ.

—Тернь ил, — Никола бас инәнә, — уята туһл кевтә, дееснә утар гүүх гиҗ санхас биш, тедн цаадкинь медҗәхш!...

Өр цәәхин өргн. Эн хойр нүдән харһулад уга. Эс көндәсн, эс күүндсн төр уга, болв ца-цааһас һарад, чилхш. Теегәр чигн эргнә, тенд-эндәһәр йовна, хальмгудын тускиг, арһта болхнь, кевтнь медх саната, нег үлү гиич соньмсна.

—Мана хальмгудчн, хәләхнь, нүдән ээҗәхнь ил, — Никола үкс өндәһәд, тохалдҗана, — Әәдрхнд үүрмүд намд кесг әвртә юмс келҗ өгв. Орс, маңһд көдлмшчнрлә хамцад, манахсчн балһснд чигн, салгудар чигн хара суудг угачн. Түмн нойна өмнәс Хошуда харчуд босад, төвкнҗ өгл уга бәәхлә, йоснахн арһан бархларн, Әәдрхнәс, Шин балһснас церг авч ирәд, күчәр дарҗ.

Бузавнр дунд «Хальмг таңһчин туг» гиһәд, нуувчин бодлһна ниицән һарч. Түүнәнчн ах төрнь: келн-әмтән өөдлүлҗ, эврән бийснь йослх, онц автономта болх гисн, тиим әврә неквртә бәәҗ. Тер ниицән нуувчин көдлмш кедг, бодлһна зокъял хальмг келнд орчулад, олн дунд тархадг сәнҗ. Тегәд, цугинь баахн багш Кануков һардҗ, кеҗ йовсн, түүг бәрәд, негҗхлә, тер ниицәнә Дүрм, орлцҗах улсин то-диг, нерн күртл, кесг бодлһна дегтрмүд болн РСДРП-н барлсн листовкс һарч.

—Тиигх дутм байн, нойна даҗрлт давҗ тусад... — гиҗ Маца саналдҗана. — Сурһуляс намла хамдан көөгдсн Муучла Санҗ бичснд, шуд зүркм ишкрәд бәәвә. Манцин кецә байн Кензән Боова мөңгән бултулчкад, бийнь тер орман мартҗ. Тегәд, ялчан харлна, чи авснч гинә. Байна закврар терүнә көл-һаринь күләд, өөдән хәләлһәд кевтүлсн, шатҗах һал деер хөөнә өөк шарад, өрч деернь халун хорһ дусадг чигн. Тиигхләрн: «Мөңгим ас! Кел хама бәәхинь!» гиһәд, ээрдг болна. Хөөннь тер ормнь серлднь орад, мөңгән олҗ авч. Ялчиг әрә әмтәһинь Элстүр авч ирәд, эмчд үзүлҗ. Баахн эмч Залкинд шуд өврн, уурлад, нутга асрачд бичҗ, зуг цаадкнь хәрү өгч уга. Тиигхлә, эмч гуврт бийднь бичнә. Тернь бас хамриннь хаңхт авч уга.

Бас нег күчр йовдл Баһ Дөрвдт болҗ, нег мөрн геедрсиг угатя Үлмҗин Лиҗ авч гисн худл зәңг Арлун Лееҗн зәәсңд күрнә. На-ца Лиҗиг авхулна. Өмнм өвдгл гиҗ зәәсң закна. Лиҗ өвдглнә, нег күүһәр ардаснь көлинь дарулна. Хойр күүһәр хойр һаринь үзг-үзгүр татулна. Дөрвдгч залуд бичә әрвл, хойр халхарнь селн таш гинә. Тернь бәәсән һарһна, андн зәәсң цокх болһнд хәәкрдг чигн: «Кел, зәәсңдән, мөриг би авлав» гиһәд. Цока-цока бәәтл Лиҗин хамр амн хойраснь цусн асхрад, доран серлән геенә. Тиигхләнь зәәсңгин закврар һаза һарһад хайчкҗ. Кесгтән гемнәд, әрә гиҗ невчк ясрхларн Лиҗ Әәдрх орна. Үвләр, йовһар, 350 дуунад йовад, гуврт цаас орулҗ өгнә, харстн гинә. Тернь цаасиг зәәсңгин нәәҗд, нутга асрачд илгәсн, даргдад хуурч.

—Ода энд юн болва гиҗәнтә? — болад, Маца Амхан туск тууҗиг гиичд кевтнь келҗәнә... — Маңһдур үдлә зарһнь болхм. Цуг әәмгәс әмт цуглулҗана. Санань — әәлһҗ авхар: хәләтн, үзтн, кен чигн күн зәәсңлә сөрлцхлә, иим юмнла харһх, тодлҗ автн, бичә аальлтн гихәр бәәхнь лавта. Хотна улс негдәд, харсач авхар седхлә, Амха керго гиҗ. Би гем һарһсн угав, намаг харсад керг уга гидгчн. Би харсн гихлә, мини бәәдл эн, яахнь медгдхш.

Маца үгән төгсәв. Гиич чигн ду һархш. Хоюрн тус-тустан уха туңһаһад кевтнә. Генткн Никола өндәһәд, Маца тал хәләһәд: — Серүн эс бәәнтә? — гинә.

—Бәәнә?

—Зөв гихләтн би харснав, — гиҗ гиич келҗәнә, — ухалхнь, тоолхнь, түүнәс сән, талдан эсв мел уга. Намаг күн медн, таньн гиҗәхш...

—Намд зөв гидг үүдн уга, тиигҗ зөрнә гидг... — Маца бас өидәҗ йовна. — Ма хойриг, кен чигн медҗ, йир таасшго, цалдн йовдл гих, тоолвр уга, аюдан кесн үүл гих.

—Бидн хойрулн, эврсән медхлә, үгдән багтхла болхугов, — гиҗ Никола эврәһән келә бәәнә, — бийтн түүгитн эклцәснь сүл күртлнь ухалад, тоолад һарһчкув. Күчр юмн болх, шуд аман аңһалдад бәәһәд бәәх. Намд орс хувцн бийләм йовна. Балһснасв гинәв, харсач болҗ ирүв. Хальмг Базрт бәәдг, Харашкинов гидг күмб гисн цаастав, түңгән үзүлнәв. Та, Маца, ямр күчр ашта болхинь ухаллт. Намаг дорм бәрҗ чадшгонь ил. Чилхләнь хасг болҗ авад, харңһуһар Хохалан дахад һарнав. Болснь тер...

—Тана келәр болхла, дегд амр, — Маца маһдлҗахнь ил, болв мел буру гих хату. «Үр Никола, келәрнь болхла, ю чигн үзсн, нам чаңһ чигн, дәәнә халх зарһла харһад, түүрмәс зулад... алдх зөв уга. Тернь тер бийнь, саглв гиҗ үлү биш. Кемр эвго болҗ од, мууһинь тоолх кергтә, тиигхлә би кен болн гиҗәнәв? Әмтнә, үүрмүдин нүд яһҗ хәләхмб? — гиҗ ухалсн, яахан олҗ эс чадсн бәәнә, — Зөв ил, келҗл чаддг күнь лавта, цуһараннь нүд секн гиҗәнә, үннднь, шуд иләрнь келҗ, зөргинь немүләд, зөвиннь төлә ноолдхур зөрүлн гиҗәнә. Тернь әвртә. Кезә, кен иигҗ, цуг әәмг цуглулх?» — минь иим тоолвр гиичин нег мөслсн шиидвр хойр Мацан маһдлсиг диилнә. — Саглв гиҗ гем уга...

—Та, Маца, зөв гиҗантә? — Үр Никола байрлад одна. Зуг күчр нәрнәр, чимк күртлнь ухалх кергтә. Тер төләд, мини сүүдр эс тусдг болдгар, урдаснь үгцәд авчкхм. Зарһ деер намаг таньсн бәәдл һарһҗ, кен чигн намур өөрдх зөв уга. Зарһин хөөн бас. тер. Асхн күртл намд нег бултх һазр кергтә.

—Түүгитн би ухалҗ суунав, — гиҗ Маца келҗәнә. — Та һол орх зөвтәт. Тенд таниг нег сәәхн чигн күүкн тосад, нег әвртә гидг һазрт авч одх. Хулсн заагт эрлг чигн олшго. Хоштн тенд бәәх, Асхн күртл амртн, асхлад Хохал бидн хойр ирәд авхвидн. Күүкнә нернь — Булһаш, Хохалын келсн күүкн...

* * *

Әәмгин заллтын модн герин һаза әмтн хурҗана. Тедүкнд яралдад тәәлсн тергд, уята мөрд чигн хара биш. Тедн заагт Очка зәәсңгин көгтә тачанк, һурвн шарһнь нег үлү йилһрәд, онцрад бәәнә.

Гер дотрас ширә һарһад авч ирәд, сүүдрт тәвҗәнә, деерәснь шар торһн кенчрәр бүркәд оркҗ. Дөрвн сандл бел кечксн, кен ирҗ сууна гиҗ күләлдсәр бәәнә.

Маша тачанк деерәс цаһан ишкә девскр авч ирәд, ширәһәс әрв уга уухнд, өмнәһәрнь делгҗәнә. Түүнәс цаарлад, ирсн улс эв-эвән олад суулдҗана гихәс, медәтә улс, тоомсртань өмн һарна гидгиг мартсн өңгтә, юңгад гихлә, бәәхтәнь, невчк арһтань өмәрән һарлдад бәәнә. Хамгин ардаһар, захар, йовһар ирлдсн, угатя хамгнь хурсн, кень зәмлсн, кень сөгдсн, кень йовһн суусн, — юн болна? Яһна? — гиҗ эс сурвчн, минь тер күн болһна хәләцд бичәтә мет.

Удсн уга, заллтас Очка зәәсң, Хамба лам, әәмгин ахлач болдг Эргүшкин Луузң һурвн һарад ирв. Түрүн хойрнь тустан йовад, делгәтә девскр деер одад залрҗана.

Луузң ширә һатц зогсад, хурсн әмт хәләсн болҗала, генткн оньглтн гисәр һаран өргв. Тернь баһ кевтә, ханяһад, хоолан ясчкад, хәәкрҗәнә:

— Болҗ гихлә, болад одхла яһна?

Зуг әмтн гүңгр-гүңгр гиһәд, ю-бис келәд, күүндәд, зәрмнь инәлдсн чигн соңсгдна, Кесгнь һанз нерсн, тәмк орасн, утань паанцглад, һал зерглснәс тату биш. Тиигҗәхнь орс хувцта зүсвр залу, ке чигн томһта сахлта, зүсн-зүркәрн йир һольшг болдг өңгтә күн ирәд, захд суув. Цуһар ормалдад, шивр-шивр гилдәд одв.

—Орс, хальмгнь медгдхш.

—Балдр болдг өңгтә, эсклә маңһд...

—Нүднь земгә ик, бәәх бәәдлнь, хувцнь...

Маца тедүкн сууна, хаҗудан бәәсн — өвгәрг күүнлә күүндсн, хая-хаяд, загзаагарнь үр Николаг харвад оркна. «Иигҗ күн оңдардви? Нам таньгдхш», — гиҗ өврн бахтна. Тернь эс медсн болад, аҗглтн, хәләтн, хүүвлтн намд харм биш гисәр, цугинь чигн шинҗләд бәәнә.

Генткн: «Амха!.. Амха!..» — гилдсн болад одв, цуһар чигн сән-му уга, угатя-байн уга, уралан шунсн кевтә, күзүһән сунһлдад, нүдән авчахш. Амха ширән өөр зогсад, әмтн тал чирмәд орксн. «Санаһан бичә икәр зовтн, намд юн болх билә!» гисн докъя гиҗ, түүгинь цуһар медв. Тиигн Амха нег сандл татҗ авад, сууһад оркв. Өөрнь дахлдсн хойр харулч, хойр барг гихм, занталдад бәәнә: «хадь» гихнь үмгхәр белн.

— Мана күүнтн дарлһ өгч йовхшла, — гиҗ Боһнь өврҗәнә, — залу!..

—Тонь негн гиһәд санчксн, — болҗ, хол биш суусн залу тааҗана, — эднә амнас алдрна гидг берк...

Заллт дотрас зарһч, хойр нөкдтәһән һарад ирв. Хурсн улсиг эргүләд хәлән, одад ширә һатц зогсад, гүңгр гиһәд үг келсн болв.

Луузң «нә» гисәр гекәд, зарһчин өөр одад суув. Тиигхләрн үүнә нег нөкд суухар йовсинь нам үзсн уга, тегәд тернь хоосн үлдв. Нег харулч Амхаг чичәд босхн, суусн сандлынь авад, зарһчин нөкдт өгч йовна.

—Нә, манахс, ки тасртн! — гиһәд Луузң босад, ширә цокҗана.

—Зарһ эклн гиҗәнә...

Зарһч нег ик дегтр умшад, дала цаас хәләһәд суусн кевтән, нам өөд өндәхш, бәәҗбәәҗәһәд, козлдуран ясад, өөдән кехәс ондан төр угаһар бәәнә, Генткн чочаһад:

—Хабланов, бостн! — гиһәд зарһч чаңһар келәд оркв.

—Босҗах күн яһҗ бас босдви? — Амха зарһч тал хәләҗәнә. Цаадкнь улаһад, ууртан бүтҗәхнь ил.

—Юңгад, яһад сандл уга болҗахмб? — гиһәд зарһч чишкәд одв. Әәмгин ахлач Луузң өсрҗ босад, сандлан Амхан өөр авч одад тәвхләнь, тернь сууһад авчкв.

—Мана күүнтн, — Боһнь дәкәд өврҗәнә, — мууднь эднә орҗана. Зуг.. яһна йир?

—Хабланов, бостн, — зарһч ода зөвәр төвшүнәр келҗәнә, — һарһсн гемән медҗәнтә?

—Намд хөвдән һарһсн гем уга.

—Тегәд, яһад зарһла харһҗахмт?

—Түңгинь би, зарһчин зергәс, танас сурхар седләв.

—Эн дала цаасдар болхла, — зарһч хоолан ясад, кесг цаас авад үзүлҗәнә, — тана һарһсн гем баһ биш. Негдвәр — эзнәснь зөв угаһар һазринь малтҗт. Хойрдвар — тер

малтсн худгиг эзнь шатлхла, хамхлад хайҗт. Һурвдхла — эзиг гүвдәд, күчр күнд сөрв өгчт. Үзсн улс, герчнр бәәнә.

—Намд чигн герчнр бәәнә.

—Хей, чамд ямаран герч бәәдмб? — гиҗ Очка девскр деерәсн өндлзәд, босхар йовна, элк хатад инәһәд, нер уга.

Суутн, зәәсң, танд күн үг өгсн уга, — гиһәд, зарһч Очка тал шүрүлксн болв. — Та, Хабланов, бичә хальтрх-дальтрх юм хәәһәд бәәтн. Танас сурхм негн: яһад зәәсң цоксан келтн.

—Би зәәсңгитн цоксн угав.

—Хабланов, зәәсң мини биш, тана. Кемр бас нег, тиим, аюдан зарһ басгч герчллһ кехләтн би, таниг онц засн гиҗәнәв.

—Тонь негн, — Амха һарарн саҗад оркв, — застн болхн...

—Нә, болҗ, келтн зарһд: яһад, юн ухаһар зәәсңгиг цоклат?

—Би зәәсңгиг цоксн угав. Тертн бийнь намаг цокад, мөрәр бийим дәврүлхәр седхлә, өмнәснь күрз өргәд, хүрүлләв. Тиигхлә мөрн үргәд, өмн хойр көләрн өөдән цегләд һәрәдхлә, Очка зәәсң деерәснь өсрәд, арһста уут кевтә, пилд гиһәд тусснь тер.

Әмтн шуугад инәлдҗәнә. Зарһч ду тасртн гисәр ширә цокад хөрҗәнә.

—Цокла!.. Харулчнр үзлә, Маша эдн бас... — Очка ардан эргәд альд йовнта, келхнтә гисәр шилвкәд одв.

—Намд бүкл хотн герч, ик баһ уга, эс иткхлә суртн, — Амха олн тал зааҗана.

—Нә, иигҗ бидн кесгтән төрән хаһлдм биш, — гиҗ зарһч шуукрҗана, — тер учрар сурвр болһндм ахрар, тодрха кевәр хәрү өгтн. Медгдҗәни, Хабланов?

—Медгдл уга яах билә.

—Нә, тиигхлә, келлт Хабланов, яһад эзнәснь зөв угаһар һазринь малтад, усинь ууһад суусмт?

—Һазриг, — Амха хоолан ясад, мусхлзҗана, — би хүвдән, цуһар чигн, шаңһа гиһәд тоолад бәәдг. Мини медхәрә, мана хотн кевәрн Көк цекә эргәд, нүүһәд чигн, бүүрләд чигн бәәһә.

—Та бийтн кенә алвтасвт?

—Ик баһуда болдв.

—Зәәсңтн кемб?

—Мөңк-Увшан Очка.

—Тиигхлә, — зарһч шуд байрлсн болад одна, — зәәсңгин үг угаһар яһад һазринь малтсмт?

—Һазр шаңһа. Очкан төр уга.

—Тиим болвчн, та зәәсңлә зөвчлх, түүнәс сурх зөвтә биләт. Медгдҗәни?

—Уга. Һазрин эзнь шаң, сурхла — түүнә зөв кергтә болх. Бидн цуһар, Очка бас, шаңһа улс төләдән...

Зарһч ширә цокҗана:

—Та мел талдан юм келҗәнәт. Зарһд бод гиһәд, алдл уга, яһад, юн учрар МөңкУвшан Очкаг цоксан келтн.

—Бидн хотарн Көк гидг цекә эргәд нүүһәд, түүнд малан хәрүләд, бәәдвидн. Усн хәтәрдәд, малд күрл уга бәәхләнь, тер цекәд худг малтлавидн. Уснь элвг, әмтәхн болсн учрар, тер худгт Очка эзн болад, шат тәвүләд, өнслв. Би шатынь авад хурачкад,

өмнк кевәрнь хотн малта-хартаһан уудг болдгар келәв.

—Юңгад? — Зарһч дәкн чаңһрҗана. — Кенәс зөв авсмт?

—Негдвәр, намла ниилҗ күн худг малтсн уга, — Амха хурһан дарҗана, — хойрдвар, халун чаңһрад, хотна мал мәәртхдән күрвә, хәләһит эдниг, зарһчин зергәс, цәәһин үс кеҗәсн үкрәсн хаһцхла, яах бәәсн? Яһтха гихәр цугинь?..

—Хабланов, та мел талдан, керг уга юм келҗәнәт!

—Юңгад талдан болҗахмб? — Амха алң болсар хәләнә. — Бидн мәәртәд үкхлә, танд тегәд керг угави?

—Би танд, Хабланов, бас нег келҗәнәв, — гиһәд зарһч босад одв, — энд би сурвр өгх зөвтәв, та — хәрү өгх. Медгдҗәни?

—Эс медгдх юн бәәх билә.

—Гемән тегәд медҗәнтә?

—Уга, намд гем төрүц уга, — Амха зарһч тал хәләһәд, цаарлҗана, — би худг малтув; уснь әвр, ирҗ эзлтхә гиҗ Очкаг дуудсн угав. Бийнь Хамба ламла хойрулн өлкәдҗ ирәд, таасад, мини болхм гичкәд йовҗ одсн билә. Маңһдуртнь әмт илгәһәд, шатлад, өнс тәвүлвә. Халун чаңһрад, хотна әмтн, мал мәәртх болва. Тиигхләнь би худгин өнсинь авад, шатынь норх гиһәд цуцлад хураһад, усинь уусмдн тер. Түүг соңсчкад Очка довтлҗ ирвә. Намаг мөрәр дәврүлхәр седәд, би күрз өргәд, хүрүлхлә, үргсн мөрн һәрәдлә, Очка оңх одла. Хотн кевәрн, Боһнь, Мантхр эдн цуһар бәәнә, суртн, келх...

—Мел чик! — гиҗ Боһнь эндәс хәәкрҗәнә.

—Тиим, тиим!..

—Лавта!..

Очка зәәсң ардан эргәд, шилвкҗәнә:

—Худл!.. Таш худл!.. — гиһәд босҗ йовна. — Харулчнрас суртн, Машаһас...

—Маша, зәәсң келхлә, намаг биш, бийән, хар әмән хулдх, төрүц әрвлшго, — гиҗ Амха инәмсклҗәнә, — наадад Маша болсн биш. Цуһар инәнә, — харулчнр Машаһас юуһарн деер болдмб?..

Очка, Хамб лам, харулчнр, Маша эдн цуһар сурлһ өгв. Сурлһан гихәс, цуһар чигн Амхаг муулад, азд-аля, худлч, бурхнд шүтдг уга, йосиг дамндг күн гилдҗәнә. Зәәсңгиг цокад, унһасн болҗ һарчана. Зарһч шуд сергәд одв, нам хая-хаяд инәмскләд бәәнә.

Хотна улс дор ормасн хәәкрлдәд бәәхәс биш, үг авч, күн босҗахш. Зарһч чигн дуудҗ босхад, эднәс сурҗахмн уга. Энүнд иигәд суулдснь олзта болҗахнь ил.

—Нә, кемр немдг юмн әмтнд уга болхла, — гиһәд зарһч сурлһана халхинь төгсәхәр седхнь, генткн олн дундас зүсвр залу босад, ширә тал өөрдәд келҗ йовна:

—Зарһчин зергәс, әрв уга түрд гилт. Нерм — Улан Саранович Харашкинов, балһсна күмб, үг сурҗанав.

Зарһч, бүлк зальгсн кевтә гилиһәд, нам яахан олҗ ядҗана: «Бичә гидг арһ уга. Зөв гихлә — ю келхнь темдг уга. Терүн деерән юн күнь медгдҗәхш. Дөң болна гихв, аль харшлна гихв? Болв һазаһин өңгәр бодхла, Амхаг татх зөв уга», — гиҗ шиидәд, зүсвр залуд зөв эн өгнә, келтн гинә.

Никола олн тал эргәд, невчкн зуур цугинь шинҗләд, хәләсн болҗаһад, эклв:

—Вольтер гиһәд, парнцс улсин бичәч, номт бәәсн, зун тәв һар җил хооран келснь:

«Цагин эркәр күчтә бәәх улс бурута кергд, зөвтә болхар седдг дегд әәмшгтә» гиснь генткн санандм орв. Тер ямр овр учр-утхта үгинь, кедү дүңгә үнн, төв бәәсинь бидн цуһар чигн эндр үзәд, медвидн гих кергтә. Амха малтсн, бүкл хотн ууҗасн худгт Очка эзн болҗ. Түүнәс давхла, бүкл хотн улс хөрн һучн җилин туршар бүүрлҗәх шаңһа һазрт эзркнә. Хотн кевәрн хоосн үлдснь кенд чигн кергтә биш болсн, зуг һанцхн Очкан сә цуһар хәәснь йир һундлта. Дахҗ ирсн Хамба лам чигн бурхнас эс әәҗ «чи яһҗаначи?» гиҗ зәәсңгиг хөрҗ уга. «Тана зөв биш» гиҗ харулчнр чигн, сөөвңгүднь чигн келҗ уга. Эдн нам ичрән барад, нүүләс әл уга, худлар герч боллдад...

Зарһчин бәәх бәәдлиг, сурад бәәх сурврмудынь тадн бийстн соңсҗанат: мел Амха деер шавхар седәд, Очкаг татад бәәнә. Учр юундв гихлә, Амха угатя, арһан хәәҗ атхулдг алтн, мөңгн уга. Тер учрар үүг харсдг йосн, татдг күн уга. Очка — байн. Хәләһит зәәсңгән, ямр кевәр зарһд бәәхинь: бух кевтә өркләд, буур кевтә шүдән хәврәд, девскр деерән әрә тесҗәнә.

—Энтн яһҗахмби, а? Хөрхнт үңгән! — гиһәд, Очка хәәкрҗәнә.

—Та, таниг, — гисн зарһч өсрәд босв, үр Никола тал хурһарн зааҗана, — би танд үг өгчәхшв, суутн!

—Намд, зарһчин зергәс, негл агчм кергтә, — үр Никола тотхҗахш, — цөн үг келхәр олнд... Тадн, ахнр-дүүнр, оларн зөвән эс харсхла, онц-онцдан юмн эс болдгинь эндр медснт, Амхаг эс үзҗәнтә? Һанцарн... Һанцхн модн һалд өр болдго биший, яһад тадн тагчг суулднат? Хавсн нурһндан түшдг гиһәд, кемр цуһар үүг дөңнсн болхла...

—Суутн!.. Харулчнр, суулһтн өөркән!.. — гиһәд, зарһч чишкәд одв. — Би таниг...

—Би эврән суунав, яахв, танла ноолдхм биш.

Никола ормдан одад суув. Зарһч шуд амрад одв, адһад:

—Зарһ шиидвр һарһх зөвтә, тегәд, онцлдх болҗана, — гисн, цуг цаасдан авад, ардан нөкднрән дахулсн, заллтар орҗ одв.

Цуһар чигн Никола тал оньган өгсн, өврҗәхнь ил. Зәрмнь омган кесн, зәрмнь үүнә зөргтнь бахтсн, үнн үгднь, селвгтнь хансн бәәлднә.

Удсн уга, зарһч шиидвр умшва. Амхаг, Очка зәәсңгәс үг угаһар һазринь малтад, бийинь цокад, хотна улс толһалад, диг-дара эвдәд бәәсн төләднь, өрк-бүләрнь Сивр орулхм, туухм гиҗ.

Ора шидр һолын көвәд, хулсна захд Маца, Хохал, үр Никола һурвн сууна. Гиич сахл-махл гих юмнас мел хоосн, алг лавшган өмсәд, кушакан бусләд авчкси, йоста хасг. Маца хәләҗәһәд, ппш хаһрад инәнә.

—Саахн, зарһ деер үг келсн күн гихлә, кен иткх?

—Яһна? — гиһәд, үр Никола маасхлзна. — Сахлан авад дүрчкләв, хувцан бас.

—Таниг, үр Никола, хәәлдәд, көл көдләд кевтнә. Кенәд ирсинь, альдас йовсинь, хааран одсинь медҗ автха гисн өңгтә: гермүд болһныг алдл уга дарад, булһчкхин нааһар йовва. Манад Луузң харулч дахулсн ирв. Санань шуд бәрчкхәр йовҗ кевтә. Уга болхла, хахад-цахад, нам яахан олҗ, ядад, шуд цәәлзәд бәәһәд бәәв. «Та хойр мууха гүүлдвтә? Күн ардастн көөлдви? — болҗ би сурҗанав.

—Уга, одак, зарһд үг келсн зүсвр залу бәәдг болвза гиһәд. — Яһла тертн, манад одхв гили? — Уга? дүңгәр». Тегәд, хоюрн әрлснь тер. Би ардк үүдәр нааран һарув.

Генткн селән талас хоңхта гарма җиңнсн болад одла, түүг дахад цегән чигн айста

дун асхрад:

Һалзн мөрнә йовдңла, йовдңла һал наснь авлцна, Һацан гемтә Хавлна Амха Һанцаран йовад зарһцна, —

гиһәд, хулсн-зегснд дүүрән болад, ца-цааһан давтгдад одв.

— Ду һарһчкҗ!.. Ду!.. — гиҗ үр Никола өврҗәнә.

Тегәд, һар-һаран атхлдад, эдн салҗана. Үр Никола Хохал хойр һолын көвәһәр доркшлва, Маца болхла арһул үрвәд, селә орад һарв.

II ХҮВ

ЗАЛУ КҮН ЗӨРСН ТАЛАН Негдгч бөлг

Түмнә Сервҗав нойн гиһәд, далндан өөрдчксн бийнь, әвртә заглюн, улан-шарнь йилһрәд, цергә бухчин дарук авган алдад уга төләдән, цевкәрәд, шуд тал дундаһарн тасрн гиһәд бәәнә. Әәмг, алвтдан йиринә теңгрнь болад, ах нойн баав гих күндтә нертә, сурһулин ахинь чиләсн, сурһмҗин икинь авсн, эн алдндан эркн байн чигн: энүнә эзлдг һазрнь 2, 5 миңһ һар десәтин күрсн, тавн зүсн малнь тооһан шуд алдсн...

Әәдрхнд, нам Пиитрт чигн, йир ик шиҗтә, цуг йосна халх улс, ик баһ уга, мел үүнә келснәс һардг уга болна. Яахмб? Орн-нутг залҗах Төрин думд суңһгдна гидг наадна юмн бишнь ил, бив гиҗәх энүнлә кен тегәд эрцдмб? Тер учрар ах нойн баавин келснь

—йосн заавр, зааснь — заквр болад, тиимд бийнь чигн, әмтн чигн дасад хуурсн бәәҗ. Ода ах нойн баав күндрәд, нам юуһар чигн төр кедгән уурад, зуг эврә таварн, кевтхдән — кевтәд, босхдан — босад бәәдг болна. Иигдгнь, шуд генткн көгшрҗ оддгнь бас учрта: хойрхн юмн мууднь орҗ. Хаана йосн, хара юмн бәәҗ гиһәд, Думинь тараһад көөчксн — негн. Түүнәс даву юм әәмг, алвтын угатьнр үзүлҗ. Үгәс һарснь һәәһә, эдн шуд бослда кеһәд, нойна хадулсн өвсинь, бәрүлсн хаша-хаацинь түүмрдәд, хадлһнднь малан хәрүләд, нәәмәдләд хулдсн һазртнь эзн болад, эвлсиг чигн, эвдрсиг чигн медл уга, эзлгддгән уурснас көлтә, ах нойн баавнь арһан бархларн, гуврас дөң сурҗ. Тернь зертә-зевтә харулчнр йовулад, әрә гиҗ Хошуда харчудыг төвкнүлҗ. Эннь — хойрдгч, хамгин ичртә, һашута гисн үүл болҗ, Сервҗав

нойна омгинь, чидлинь йосар шантрулснь тер..

Зовлңдан даргдсн ах нойн баав мел бийәрн төр кеһәд, энднь шарклсн, тенднь хатхлсн болсн, әмтнә төлә әмд йовх юмн кевтә әрә торад, нам соньн умшдган хайсн төләдән, эклсн дән шуд толһа деернь товин сумн хаһрсн мет, чочаһад, сүрдәһәд оркна.

—Дән гини? Яһад? Кен? — гиһәд көгшн нойн өсрҗ босад, көвүн талан ормана.

—Келхнчн, Төмр, күн кевәр!

—Германь Әрәсәд дә зарлсн... — Көвүн офицерск хувцан өмсәд орксн, һосиг цань уга гидгәр арчулсн, гилв-далв гиһәд, йовдңнад бәәнә. — Австро-Венгрь адрад, сербь тал дәврсн, Германь дегдләд, Әрәсәд, Францд, Бельгд дә зарлсн, Англь, Японахн Германьд залсн, делкән өрәлнь көл-толһа уга..,

—Мана Әрәсә әәмшглә харһсн бәәхмб?.. Төмр, юңгад эс келнәчи?!

—Келв гиҗ, яах бәәсмбтә? — көвүнь эцк талан хәләһәд, мусхлзад авна. Түүг үзсн көгшн нойна дотрнь киит дүрәд, халун цусн толһа талнь хагдсн болад, агчмин зуур нүднь харңһурад одна.

—Яах, яах... Яһдгинь медхшчи! — гиҗ Сервҗав чаңһрад, мел дор ормдан оңдарҗ одна. — Әрәсә әәмшглә харһсн кемд, би, дәәч гвардин офицер, көлврәд кевтхмб?

—Яахмбта?

—Яах билә, мөр тох ги!..

Делкән дән, цуг әмтнд чилшго зовлң, түрү-зүдү, әәх-ичх, үкл болҗ ирсн болхла, Түмнә Сервҗав нойнд земгә сәәһән халдаһад, гемтә бийинь эдгәһәд, көгшн бийинь баһрулад, чаңһаһад оркна. Эн цергә кевәрн бедрәд, эрст өлгәтә бәәсн өвкиннь алтн чашк авад, деернь барлсн «Зөргтә төләднь» гисиг умшн, бүстән зүүһәд, нүр үздгин өмн зогссн бәәнә. Иигән нег эргәд, тиигән нег эргәд, өрчднь бәәсн орденән иләд, чиклсн болна.

—Одачн гем уга эсий? — гиҗ бийдән чирмәд, таассар мусхлзад авна. — Дән гисн, намд хүвдән, сән... Саак мини зөв-учр өсх... Харчуд ода яһдгчн? Суудгарнь усн орна гидг эн! Хухр-хухр гилдәд... Мууха юмс... Зогсҗатн, хуцин өврәс дорар мошксв!..

Әәдрхнә гувр, бәәрн хазг цергә эрклгч одмн, хальмг улсин ах асрач инрллейтенант Соколовск кесг үүдн һатц суудг, энүнд күрнә гидг амр йовдл бишнь ил. Болв үүнлә харһхар, зөв-учран медүлхәр бәәх улс эс баһрдгнь, улм немәд бәәдгнь бас ил. Ода чигн арв шаху улс суулдна, мууд орх һарань биш, тедниг иигән күн өөрдүлшголм, күләлдҗәнә.

Генткн цуг хамг ачлвр, яман зүүсн, зер-зевән унҗулсн, шавшулсн, бийнь гилвдалв гисн бухчин дарук, нойн Түмнә Сервҗав орад ирлһнлә, гуврин нөкд, гуврт орхар күләлдҗ суусн улс бас, дард гилдәд бослдсн, толһаһан күн болһн өкәлһәд, мендлҗәнә.

Нойн һаран толһа талан өргәд, мендин хәрү өгн, өргәрн үүдн тал зааҗана:

—Инрл бәәни?

—Бәәнә, тана зергәс, — гиһәд, гуврин нөкд, хазг офицер хойр өскәһән харһулад, күвҗңнүләд оркна.

—Намаг ирвә гиһәд келчктн.

—Болҗана, — хазг офицер җивәд, үүд татад орҗ одв. Удсн уга, һарч ирн, — тана зергәс, күләҗәнә... Инрл Соколовск босад, хойр һаран өмнән деләд, маасхлзад, тосад аашна, Сервҗав нойн тер хамгинь эс керглсәр, цергә йосар мегдәһәд, һаран толһа талан өргәд, хойр өскәһән күвҗңнүләд, зогсад оркв.

—Менднтн эрҗәнәв, инрлин зергәс!

—Ай, әрлһит энүгән, нойна зергәс, — болҗ Соколовск һаринь авч мендләд, ах нойн баавиг көтләд, уралан һарһҗана, — суутн, амртн, арһаһан һарһтн...

Сун гиҗ йовад, нойн тотхад зогсна:

—Инрлин зергәс, цаг чигн бачм, ирсн кергм бас, нам суух дурн күрхш...

—Нә, эврән медтн, келтн!

—Иим Төрскнд әәмшг үзгдҗәх, чинвртә кемд, би, инрлин зергәс, гвардин офицер, кавалер гертән суухмб? Зөв гихләтн, инрлин зергәс, бухан цуглулхар... Медәтә гиҗ бичә һолтн, ода чигн һарм бат, нүдм хурц!.. — нойн шуд мегдәһәд, өрчән күвкәлһәд, өскәһән күвҗңнүләд авб. — Өвкм, Сервҗав Тюмень, Берлин, Париж хамгиг авсн...

Би, түүнә алтн чашкинь зүүсн, салтрнь яһсмб?!..

Эн үгмүд, эн тоолвр гуврт дегд таасгдад, нам нүднәснь нульмсн цәәрәд:

—Мини герлтә нойн, — гинә, — минь иим, күчр итклтә, берк зөвтә, үнн седклин үгмүдтн дотрким шуд хәәлүләд, девтәһәд оркв. Ханҗанав, танд...

—Ээҗ Әрәсәни төлә оньдин белмб! — Сервҗав нойн бас нег мегдәһәд, кергән

күцәвүв гисәр, доран суув.

—Тундутов бас эс ирхнь, — гувр ормдан одад сууҗ йовна, — бас бух цуглулнав эс гихнь...

Түмнә Сервҗав шуд өсрәд босна:

—Инрлин зергәс, бас гиҗ, турнта тохмта Тундутовиг түшг болм ухата, түргн сүвтә Түмнәхнлә дүңцүлдгтн юмб? — болҗ өөлҗәнә.

—Мини герлтә нойн минь, — гувр маасхлзад, босҗ йовна, — би таниг бийитн, тохмитн өөх яһлави? Нам дүңцүлх чигн седкл угав. Зуг хальмг улс Әрәсәдән ямр дүңгә итклтәһинь бас нег өврҗ, онц темдглх санаһар келчкүв.

—Мана Түмнәхнә тохм гидгтн, инрлин зергәс, алдр Аюка хаанас авн, — терүнд цаһан хан Петр бийнь ирҗ, баралхҗ йовсиг меддг болхуговт? — эк татсиг сергәһәд келхлә, дегд хол тууҗ...

Гувр нойна келвр ахр бишинь медәд, суув. Бийинь бас суутн гиһәд, докъялҗана. Сервҗав сун йовҗ цааранднь келҗәнә:

—Түмнә Баатр-Увш нойн гиһәд. Икл сурһульта, тууҗч, бичәч, бәрмлч болн дәәч бәәҗ. Энүнә эс меддг эрдм гиҗ уга билә гилднә. Мана Хошуда хурл ямаран сәәхн — түүнә зураһар кегдҗ. Бичәд үлдәсн «Дөрвн Өөрдин тууҗ» беркл чинртә, ховр бумб болҗана. Энүг бидн һанцхн тохминнь гихәс, цуг хальмг улсин эркн хазн гиҗ, цань уга гидгәр эңкрлҗ, хадһлнавидн. Түүнә нааһар өөрд улсин кесг ду, теднь сәәхн-сәәхн бийснь, цуглулад бичснь, цергә сурһуль дасхлһна халхар үүдәсн хамгнь бас бәәнә. Бухч Түмнә Баатр-Увш нойн 1831 җил Польшт болсн бәрлдәнд орлцад, әмән өгсмн.

Талдан нег бухч, Париж авсн Түмнә Сервҗав нойиг меддгл болхуговт? Алтн чашкнь эн! — ах нойн баав чашкиг һарһад, гилвкүләд авна, деернь дарсасн үзгүд зааҗана. — Наадад «зөргтә төләднь» гиҗ хан бичүлсн уга эс болхий?

Баатр-Увшин ач Цернҗав гиһәд, бухчин дарук йовсн, бас хамгин ах сурһульта күн бәәҗ. Тегәд чигн Әәдрхнд ирәд һарх хоорндан парнцс нертә бичәч Дюма Түмнә Цернҗавин гиич болҗ, бүкл хойр өдр Хошуда нутгд бәәснь худл биш.

Намаг, инрлин зергәс, эврән меднәт...

—Медх биш, меднәв!

—Турнта тохмта Тундутовихн, тегәд, манла яһҗ әдлцдмб? Турнта гиҗ му келхәр седәд келсн бишлм. Учрта. Генткн нег неквр деерәс ирнә, йир сонҗта болна: негән, тоомсртаһаснь хотл балһсн тал, хаанур илгәтн гинә. Хальмгин сәәчүд хурад, зөвчлнә. «Яахар бәәхинь кен тедниг медлә? Алхар чигн бәәдг биз? Тиигхлә, сән залу йовулхмн биш» боллдна. Тегәд Тундутов Чүүчә гиһәд нег турнта бәәсиг хувцлад йовулна.

—Хи, хи, — гувр инәһәд, нер уга:

—Инрлин зергәс, энтн инәдн биш, — Сервҗав нойн альчуран һарһад, көлсән арчҗана, — тегәд Чүүчә йовад одсн, зәңг зә уга чигн. Түүг нам күн угальдг уга болна. Генткн һурвн мөр татулсн, нутга закрачар җола бәрүлсн, зөвәр халмһа Чүүчә гүүлгәд орҗ ирнә: әмтн шуд өврәд, аман бәрлдәд, зәрмнь шиг-шиг гилдәд, зооган кеҗәдгчн. Тегәд Чүүчә тергн деерәс бууһад, зәрлг болна: «Эндрәс авн цуһар мини медлд орҗанат. Цаһан хан намаг цуг хальмгин толһач кеһәд, тәш нер өгв. «Эн! — гиһәд

һоснани түрәһәс һарһад, алтн барта цаас үзүлҗәдгчн. — Худл, гихлә, асрачас суртн. Хәрнь намаг Чүүчә гидгән, нег үлү турнта гидгән кентн болвчн хайтн, марттн, эсклә толһа уга үлдхт, эс келлә гивзәт. Чүүчә-тәш гитн! Медгдви?»

Гувр инәҗәхш, зуг ик гидгәр өврсәр толһаһан зәәлнә.

—Тиим бәәсний?

—Теңгр цоктха, худл болхла, инрлин зергәс. Түүнәс нааран турнта Тундутовин тохм гиҗ нер һарсмн...

—Беркл юмн, — гувр өврхән уурхш, саналдна.

—Хәрнь, таниг медҗ йовтха гиһәд, инрлин зергәс.

—Күчр гихәс, келдг нань үг уга.

—Тегәд, инрлин зергәс, бухан цуглулхви?

—Уга, ах нойн баавин зергәс, — гиҗ келчкәд, гувр мусхлзад авна, — таниг тиигҗ эс нерәдцхәни? Тана көвүдтн: келхд, Төмр, Герәй ахта тиим офицермүд йовхла болхугов. Манд хаана талдан даалһвр бәәнә: дәәнд кергтә хамгар церг теткх! Әмтн «эврә дурар» малан, юмна түрүнд, мөрдән, эдл-уш болх хамган хулддг болдгар көдлмш кех кергтә, би, нойн, тана Хошудахнд наадкстан үлгүр болх гиҗ йир икәр нәәлҗәнәв.

—Инрлин зергәс, санаһан бичә зовтн, тертн күцәгдх...

—Бас нег юм танас сурхар... — гувр тулад, ямр кевәр, яһҗ келхән шүүҗәх өңгтә бәәнә. — Би, хазг цергә эрклгч одмн күн, тегәд тана хальмгуд хазгин зергләнд ордг болдгар, тер тускд нөкд болхнта гихәр. Ах толһачин адьютант корнет Тундутов цуг тег эргәд, нутг болһар хургуд хураһад, цәәлһсн бийнь, дала юмн болсн уга.

—Алдр нойн Никола Николаевичд алң болнав, — гиҗ Сервҗав бирчиҗәнә, — адъютант мууха олҗ ядҗ йовхмб? Тиим корнетәр би нам һал түлүлшго биләв. Болв түүгитн ирхлә, би нам харшлхан хәәсн угав, юңгад гихлә, түүнә арднь кен хәләҗәхиг, эрклгч одмн эврән, инрл-лейтенант Соколовск зерг бәәхиг, би эс медхм биш. Тегәд мана әәмгәхн түүнәнтн сурвринь дөңнлә — хазгин зергләнд орх болла.

—Зуг танахс, мини герлтә нойн, күчр нег неквр тәвсн билә, — гиҗ гувр мусхлзҗана, — хальмгудын эдлврәс авсн цуг һазриг хәрү өгхләтн, тегәд хазгуд болнавидн гиҗлмт. Йосн тиим неквр дөңнх гидг хә-виз...

—Ода яахв, — Сервҗав гүүнәр саналдна, — насн, насн... Нег хөрн, һучн җил авад хайсн болну...

—Учр уга, мини герлтә нойн, бичә һундтн, — гиҗ гувр ээм деернь һаран тәвнә,

—тана эс кесиг көвүдтн кех... Тана Төмр, Герәй эдн ахта, баахн-баахн офицермүд, зөрг, чидл, ухан, эрдмнь күцц, тиигхлә хәрнь, бахтх зөвтәт.

—Тернь тер, — Сервҗав маасхлзад, гуврин келсн йир таасгдҗана, — тегәд мендләд, зәңг авлцн бәәх болад, һарна.

Үүдн хаагдҗ одсн бийнь, ардаснь хәләҗәһәд, гувр келнә:

—Чи мектәч, көгшн арат, би чигн хоосн бишв...

* * *

Ут һазр, Ясыринә салг гиһәд урднь соңсад бәәхәс биш, Хохал нааран ирәд уга

билә. Зөвәр ик, орс селән — Воскресенск. Тал дунднь сәәхн чигн сүм дүңгәнә. Мөргүл болҗах өңгтә, хоңхснь җиңгр-җиңгр гиһәд, ду негдүләд, эргндән зөвләд бәәнә. Күн йир үзгдхш. Көдлдгнь — көдлмшт, эс көдлдгнь — мөргүлин ард.

Йовад хәләхнь, теңгс дотр гишң, хойр таласн уснд хавчгдсн, чимк, нәрхн утдан сунсн, тоха арл. Деегәрнь хойр эрәд гермүд цувлдулҗ бәрсн, теднә арднь, усна көвәһәр, һарммуд үзгднә. Өөрнь хар-хар оңһцс, әрвнцс болн нань чигн сав-саңхс яралдсн, харулснь шовалдҗ: кезә мана ачлһ буулһҗ, хәрү тәвнә гисәр күләлдҗәнә.

«Эн хамгар болхла, — Хохал зогсад, энд-тендән бас чигн һәәхәд, кирцнә, — икл салг, ядхдан миңһн күн көдлдг эс болвас. Кедү сав-саңх бәәнә? Эдн кедү заһс авч ирсн? Терүг үрәл уга эд-бод кех: буулһх, давслх, хатах, утх, йовулх... Көдлмш дала. Иим эң зах уга юмнд күч күрч ядад, ичкевт, әмтнд наадн болдм болвзач?. Яһсн сән гилчи? Зогс, зогс, көвүн... Ода, ора болҗ йовхнь, контор орад керг чамд уга. Йов, эврә улс хә, хонад, ю-күүһинь сурад, медәд авчк. Тиигхлә, өрүһәр күүндхд чигн амр болх».

Хәәһә йовҗ, зөвәр утхн барак болсн герәр орад ирхлә, бичкн көвүн, бултхр хар, бешин амар орн гиһәд бәәнә. Һалнь мууһар шатад, усн буслҗ өгл уга зоваҗахнь ил, меддг юмн. Эврән чигн һашун утан һашута зовлң хойрас көлтә кедү асхрулҗ йовсн болхв? Өдрин тес күнд көдлмшт даңдад, киитнд даарад, халунд шатад ирсн, көдлмшч күүнә хотнь белн эс болхла, түүнә уурлх зөв. Кениг керлдхмб? — Хашч көвүг. Керүл үзшгон төләд үкс гиһәд хотынь болһчкхар седхлә, һал шатлго зована. Тиигхлә бешин амар орн алдад, утанд хахад, цахад бәәдгнь тер.

—Көвүн, менд, — гиһәд, Хохал бешин өөр сөгдәд, мод шиләһәд, бешт тәвәд оркна, удсн уга һал дәрвкәд бәәв. — Нернчн кемб?

—Дорҗ... Пеедрә Дорҗ.

—Әә, — гиҗ гиич толһаһарн гекҗәнә, — эцкчн бас эс көдлни энд? — бийнь хойр давхр делгү модн орна захд күрәд, сууна.

—Ээ, заһс давслна, заагарнь заһсна тос кенә. Би бас хойр үүл даадв: бедр, яршг деер тамһ дарнав, хот кенәв.

—Дала мөңг болһдг болхуговч?

—Альдас? — гиҗ көвүн мусхлзна. — Сардан һурвн арслң.

—Эцкчн кедү авна?

—Арвн, ик гиснь арвн хойр — арвн һурвн.

—Ик биш... Күн җилвтх юмн уга.

Һазаһас шууглдад, кесг күн орҗ аашна. Өмн Нәдвдә Элдәшк йовна, Хохалыг үзчкәд, хәәкрҗәнә:

— Оо, хәләһит, гиич бәәх кевтәм!

Хохал босад, күн болһнд һаран өгәд, мендлнә.

—Мел манахс бәәҗлм, — гиҗ байрлн өврҗәнә.

—Көдлхәрий? — гиҗ Хавана Адуч соньмсҗана. — Түмн ирвчи, түмиг эвинь олад зарҗ чадхвидн, бәәнә.

—Чий? Эзн чамд түүгән даалһсн болвза? — Һовлан Харайк үүрән давслҗ йовна.

—Хәләхнь, чи баах чаңһрсн болад... Өөдлҗ йовзач?

—Нә, болҗ, ирсн күүнд, аав-ээҗин зокалар, ааһин ам зуулһх, — гиҗ Басңга Увш нөкднрән хөрҗәнә.

Тегәд чансн заһс идәд, ардаснь шөл уухнь — шөл, цә уухнь — цә уулдҗана. Хотнд, әәмгт юн болҗах, яһҗахинь чигн залус сурҗана.

—Чи эврән, Хохал, мууха цаг биш цагла ирҗ йовхмчи? — гиҗ Харайк алң болҗана.

—Көдлхәр...

—Көдлмш дала... толһаһан эрхм... — болҗ Увш саналдҗана. — Намд гентки Хитриков, Сальктын Хавал хойр ирвә, эзн чамаг салч ортха гиҗ дуудҗана гисн...

—Намий? — гиһәд тагчг цә ууҗ суусн Адуч ормана. — Бийснь гертчн хәәҗ ирви? дегд соньн... Тегәд, одвчи?

—Хәрнь таднас нег анч авс гиһәд, өрүндән одхар...

—Зөв гитн, Хохал, геех юмн уга, — Элдәшк селвг өгчәнә. — Тедн яһад дуудснь бас медгдҗәнә. Танар дамҗулҗ маниг һарт авхар бәәнә, эсклә эдн бөдүн күзү үзүләд, үгәрнь болҗ өгл уга зована. Тиим бас болна.

—Тиигхләрн бидн яһн гиҗәнәвидн, а? — Адуч цугинь эргүләд хәләнә.— селвг сурна. — Пайда уга болхдан шаху.

—Пайда ямаран болхинь, хәләхлә медгдх, залус, — гиҗ Хохал маасхлзна, би, арһта болҗ, тадндан му йир кехм угав. Кемр мини һарар тадна бахлур бәрхәр седҗәхлә, эзн эндүрҗәнә. Зуг цаадк-наадкинь ю-күүһинь тадн намд келтн гихәр, цәәлһәд...

—Салг икл юмн, миңһн хойр зун күн көдлнә, — болад Элдәшк экләд келҗ өгчәнә.

—Ик зунь хальмгуд, мел яндһа-мацгахн. Эзнь Ясырин гиһәд, үүсрт уга байн, балһснд бәәдгчн. Энд залачнь нөкднртәһән цугинь һардна. Һола тавн шүүгүлтә, шүүгүл болһнь миңһәд алд. Теднәрн Орс нур, Хорвт, Бөкүнт, Удһна цаһан, Сухата хамгиг йүүһәд, утхад кевтнә. Тегәд татхин тавн зун, миңһн пуд хар заһс нег шүүгүл өгнә. Тооллч тегәд. Эн нуурмудычн Ясырин «мини алтн йорал» гиҗ көөрдгчн. Теңгсә шүүгүлмүд бас бәәнә, теднь цаһан заһс аңнна, бас то-томҗ уга.

—Буурана салгар болхла, һурвн-дөрвн холван ик чигн энтн, — болҗ Хохал ашлвр кеҗәнә.

—Ю келҗәхмчи? — Увш инәнә. — Ботхн буур хойрла әдл...

Элдәшк тәмкд һал кеһәд, Хохалын өөр ирәд суув.

—Ик юмн, Хохал, талданд бәәнә. Дегд икәр энд һазалҗ, йилһнә. Келхд хальмгуд, хасгуд әдл көдлмш орсмудла кесн бийнь, теднә өрәл мөңг болһна. А орс баавһармуд, күүкд яһна гинчи? Залу улсла тегш көдлсн бийнь хол тату үнлгднә. Цуһараһинь, орс, хальмг, хасг угаг ял гиһәд йосар алҗана. Гилҗихн болһндан ял өгнәвидн, тиигә йовтл әмд бийнь әрә олдсн мөңгнәсчн юмн үлдхш. Тиигчкәд хоор-хоорнднь цоклдулад, ноолдулхан хәәнә. Хәрнь тер, Хохал...

Өрүнднь конторт ирхлә, Савва Матвеевич шуд һарһсн көвүһән тоссн мет, байрлад, келхм биш.

—Ирвчи? Сән... Сууҗа өөрән, Сергей Федорович, мана залач, мел удх уга, күрч ирх... Маңһдур, нөкәдүрәс эзн ирхм гисн зәңгтә. Заһсн йир икәр бәргдҗәнә, күч күрч

ядҗанавидн. Сәәнәр, ухаһар, седклән өгәд көдлхлә, мана эзн үн-шаңгиг әрвлхш.

—Цуһарадний?

—Уга, — гиһәд Савва Матвеевич эс таассар келнә —итклтә күн, Хавал, келхд, 30 арслң сардан авна, хойр сән көдлмшчин мөңгн...

Үүдн секгдәд одв, Савва Матвеевич босҗ йовна.

—Сән хонвт, Сергей Федорович!

—Менд, менд, — гиһәд зөвәр өндр, махльг, шар залу орҗ ирәд, тал дунд зогсв.

—Эн, Хохал Манжиевич Җалыков, таниг күләҗәнә.

Хохал босад, гекәд мендлв. Залач байрлсар;

—Сән! — гиҗәнә, һаран өгчәнә. — Таньл болхм, мини нерм Сергей Федорович.

—Мини — Хохал...

—Уга, — Сергей Федорович инәҗәнә, — эндрәс авн зуг Хохал Манжиевич болх зөвтәт. Мегдҗәни?

—Хальмгуд, Сергей Федорович, эцкин нер келҗ дууддг уга, тегәд...

—Таниг дуудхм... Кезә, кен гидг хальмг Ясыринск салгт ах салч болҗ йовла?..

—Ах гинтә, Сергей Федорович?

—Ах... — гиһәд, залач сандл деер сууна, нааран су гисн докъя Хохалд өгәд, сандл зааҗана. — Эндрәс авн ах салч болҗанат, җалвтн 35 арслң. Болв нег сар, хойр сардан, ю-күүһинь медәд, дасад автлан салч болад көдлтн. Мана салг хойр әңг — барун, зүн гиҗ. Барунднь — Хавал, зүүнднь — та, Хохал Манжиевич. Хавал дамшлтта юмн, үзүлх...

—Менд хонцхавт! — гиһәд Хавал сахньсн орад ирв.

—Келә бәәтл күрәд ирвш, — Савва Матвеевич үүдн тал өргәрн заачкад, мусхлзсн болад одв.

—Салг эргәд, барун зүн хойрин хоорнд гүн гиҗ...

—Учр уга, Хавал, эндрәс гүүдгән уурхт. Эн сәәхн көвүг үзҗәнтә? Хальмгин «Җаңһрт» ордгар, зүн бийиг ахлад сун гиҗәнә. Таньлдтн...

—Би эврән, Сергей Федорович, наар гиҗ дуудҗ одсн бәәнм.

—Тегәд яһад нааран-цааран гүүһәд бәәвтә, Хавал?

—Зүн бийд һурвн әрвнц хонсн...

—Барунд зәрминь һарһх бәәсн! — Сергей Федорович дунь догшрхсн болад одв.

—Тенд хойр зогсҗала, тегәд... әмтиг босхад, сурад, эрәд... Ода буулһҗацхана.

—Савва Матвеевич, үкс гитн, бас чигн ю-кү немр кехм болвза, — гиҗ залач закҗана. — Хохал Манжиевичиг дахултн, мел үүнә һарм, хәләг, дасг...

Хитриков Җалыков хойр цувлдн һарв. Залач босад, терз тус зогсад, йовсн хойриг ардаснь хәләҗәнә.

—Йовдларнь бодхла, земгә шулун, шудрмг, гииглг гихәс, шуд көгтә мет. Нигт болдг күн: болһамҗта, цөн үгтә, нег мөслсн, буцҗ гилә — царас дор болх өңгтә. Зөргтә, хурц, догшаврдан шаху, зәрм-зәрмдән нүднднь генткн һал падрсн болад одна, — гиҗ залач Хохалын ардас хәлән бәәҗ келҗәнә. — Чи... Та юн гиҗ санҗанта, Хавал?

—Бән-бәәҗ медгдәд бәәхгов, Сергей Федорович.

—Ээ, — гиһәд, залач гекҗәнә. Болв «чамас талдан хәрү соңсхар чигн бәәсн угав,

—гиҗ санчкад, дотран байрлад, — көвүг үгдән орулад, эврәһән кеһәд авхла, Хавал бишнь ил, йосн тов!» минь эн дүңцүлтнь бийднь тедү дүңгә таасгдад, Хавал тал хәлән, пиш хаһрад инәнә.

Залач Хохалыг бийләһән дүңцүлсинь, энүг ирсн агчмас авн бийиннь үн буурч йовхиг, нам наадн болҗахан, Хавал дүңннәд медҗәнә, болв арһ уга. «Арһул, дораһар, эс медгчәр му хәәхәс биш, иләр чирәднь инәһәд, цаһа сансн болад ю-күүһинь зааҗ өгхәс нань яахв? Хатуг җөөлн иддм, — гиҗ санҗана, — хәләхугов, цаг зарһч».

—Энтн, Сергей Федорович, асхн заһсчнрла хонсн билә.

—Тегәд альд хонтха гихәр?

—Намур чигн ирәд хонх бәәсн.

—Учр уга, миниһәр болхнь, нам сән тернь: әмтнд өөрхн болх, итклтә бәәх...

Хохал салгт дола хончкв. Үүг хойр таласнь үлү кевәр нәрдүлҗ шинҗлҗәхинь,

һәргтә биш, эн медә бәәнә. Нег хаҗуһаснь — залач, нөкднртәһән шуд нүдән авл уга бәәхнь лавта. Талдан хаҗуһаснь — эврә хармуд... Яһна эн? Ахлачнр дахну, аль...

гилдҗәхнь бас олн. Тиигх дутман Хохал кенәснь чигн, ю чигн сурҗахш, мел медсәрн, кеһәд, некәд... Адһҗ, на-ца, хамр-амарн ки авч сахньхш, бод гиһәд, ноолдан, шууган угаһар зөвтнь келәд, келһәд бәәнә. Болв көдлмшин аш му биш, дигтә-дарата, күцц. Дарцлдҗ бәәсн әрвнц, оңһцс заһсан өгәд әрлцхәсн, ода ирсирсәрн сулдад, цаглаһан йовлдад бәәнә— тиигхлә юн үг бәәдв? Үнинь келхнь, түрүн өдрмүдт Элдәшк ю-күүһинь дораһар зааҗ өгәд, земгә нүдн, амн болҗав. Ташр залуст, үүрмүдтән келәд, көдлмшән невчк чаңһаснь бас медгдҗәнә. «Әмтн намаг иткҗәнә, намд нәәлҗәнә, эврәһән гиҗәнә. Тиигхлә би эдниг татл уга яахмб? Эдн намаг ямаран сәәхн, эс медгчәр дөңнҗәнә, чи бас тииг!.. Тииг!... Тииг!..» гиһәд, толһаднь төөнрәд, өдр ирвәс дотрнь улм батрад йовна.

Бас санҗахнь, ахлачнр аальлхар седдг болвчн, теднд арһ уга, юңгад гихлә, дән эклсн, орсмудыг цергт дуудад авад йовҗ одсн, тиигхлә, залу улс икл үнтә цаг. Күүкд улсар таачк түлкүлҗ, ачлһ ачулҗ, шүүгүл чирүлҗ болшгонь ил. Эвәр бәәхәс биш, эвдрлдхлә, хайчкад йовҗ одхла, салган хаахм биш, яһна тедн?..

* * *

Генткн Хохалыг контор тал дуудулҗ. Күрч ирхлә, залач сууна, нань күн уга. Мендләд, ю келнә гисәр, үүд авад эн зогсна.

—Менд, менд, Хохал Манжиевич, — гиҗ залач цеңнәд, маасхлзад нер уга, — су уралан, үүдн хоорнд, босад зогсҗаһад, юн күүндвр гихв түүг, чи гиһәд оркув, бичә өөл...

—Учр уга, Сергей Федорович, — гиһәд көвүн өөдән һарад, өөрдәд сууна, хәрнь ах улс бийим та гихлә, эсклә өвким орулад оркхла, йир эвго болна, эмәнәв.

—Дастлан тиигҗәнәч, би бас цагтан ичәд, орх нүкн олддго билә. Наар гидгм — би кесгәс нааран тадн тал одад угав, зав болхш. Чи чигн эврән нег гүүһәд күрәд ирхшч.

—Намдтн бас, Сергей Федорович, цол болхшла. Шин көдлмш, шин улс... медснәс

медәд угам ик...

—Гүүһәд күрәд ирх, сурх, зөвчлх...

—Эврән медсәрн, чадсарн кес гиһәд. Яһҗ мел сурҗ тесхв, үзәд уга юмн биш.

—Зәнгәр болхла, көдлмшчн гем уга, зуг негл күн чамаг таасхш — ах тооч...

—Юңгад? Би тооцаһан цаглань өгнәв, нег чигн үлү, дуту уга.

—Уга, түүнәнчн цухл талдан, — гиҗ залач мусхлзна, — сардан көдлчквә гинә, нег чигн кү ялла харһулсн уга, нег күүнәс деншг мөңг бәрҗ авсн уга гинә.

—Күн гем эс һарһхла, көдлмшән кеһәд, һаңхад бәәхлә, яһҗ би түүг ялла харһулхмб?

—Барун һармд ялла эс харһсн күн гиҗ уга чигн. Түүг юн гиҗ санҗанач?

Хохал «медҗәхшв» гисәр, ээмән холькна.

—Би хүвдән, Сергей Федорович, санҗалав: танла зөвчләд, хойр-һурвн кү, шулуншудрмгаснь, шаңнхм болвза гиҗ.

—Намий?.. Ах тоочин келдг зөв болхдан шаху. Чамаг күүнә мөңгәр сән нүднд үзгдҗ, әмтнлә таарта бәәхәр тиигҗәх гинә.

—Та наадлҗ бәәдм биш болхуговт?

—Уга, Хохал Манжиевич, уга...

—Тиигхлә, Сергей Федорович, тана дурн, би нам юн гихән олҗ ядҗанав. Тиим юмн толһадм орх биш...

—Нә, болҗ, төртән бичә ав, — гиһәд, залач босв, — тиим эвго күр һарва гиҗ бичә сан, март... Йовий, зууран күүндий. Бас нег төр чамла хаһлхар...

Залач Хохал хойр зерглсн, зүн һарм орҗ йовна.

—Чамаг, Хохал Манжиевич, барун һармд тәвхәр.

—А Хавал? — гиһәд, көвүн ормаһад зогсна.

—Хавал, Хавал... — залач саналдна. — Түүгичн көдлмшчнр шуд таачкд суулһад, уснд хайҗ.

—Юңгад? Яһҗ гинтә?

—Ормднь чамаг йовулхар, юн гиҗ санҗанач?

Хохал ээмән холькхас биш, үг келхш. «Одхла, эднән яахв? Намаг иткәд, намд ицәд, мини төлә гилдәд, ямаран?» — гиҗ санҗ йовна.

Залач кесгтән һарм эргәд, йир эс шаһасн оңһрха уга. Дотран таасад, седклләнь харһад йовсн бийнь, зөрц энд-тенд зааһад, тату-тартг олсн болад, басл чигн чаңһрад, нәрдүләд йовна. Тегәд нег әрвнцин ачлһ буулһад дуусм цацунь залусиг би талан дуудҗана, зөвчлх, невчкн күүндх үг бәәнә гинә.

Цуһар күрч ирлдв. Зәрмнь тәмк орасн, зәрмнь һанздан һал кесн, ю келхинь күләлдҗәнә.

—Нә, залус, салч ямаран? — гиҗ залач сурҗана.

—Гем уга.

—Болҗана.

—Үнүгитн таднас авхар.

—Юңгад?

—Барун һармд тәвхәр.

—Бидн яахмб?

—Манд кениг өгхәр?

—Хавалыг.

—Мандтн бас таачк дала!

—Тертн манд керг уга.

—Түүнләтн бидн көдлшговидн!

—Кен келв? — гиҗ залач хултхлзҗана. — Тадн эс болх юм аюдан келдгән ууртн. Эсклә би тадниг яһдг чигн. Негдвәр — кениг альд тәвхнь мини керг. Хойрдвар — тадн дегд давҗанат. Гертән, гергндән заңган үзүлтн... — Тиигчкәд Хавал бас ухалсн, чик ашлвр кесн.

—Чик ашлвр кесн болхла, Сергей Федорович, Хавал гемән олнас сурад, доран үлдтхә болхн, — гиҗ Хохал келҗәнә.

—Танд, Хохал Манжиевич, мини заквр сольх зөв кен өглә?

—Би заквритн сольҗахшв, селвгән өгчәнәв.

—Өрүндән барун һарм ортн, Хавал нааран ирх... Кемр кенд эс таасгдхла, хәләхгов, яахинь! — залач уурлад, нам менд келл чигн уга йовҗ одв. Хохал алмацад, яахан медҗ чадлго, йосар түрҗәнә. Түүгинь залус үзә бәәнә. Тегәд, Элдәшк келҗәнә:

—Чи, Хохал, йов гиснднь йов, маниг бичә хәлә, бидн эврән яахан меднәвидн. Арһта болхла, ардаснь йовад, ю келнә, яһна, медҗ үз, соңс... Ханҗанавидн чамд, йосар нүд орулвч. Ял-мал угаһар көдлҗ, зөвтән бәәҗ болхм сәнҗлм. Тиигхлә, Хавал эднә харачинь хамх цокхасн чигн биднчн әәшговидн.

Удсн уга, Хохал контор тал күрч ирнә. Залач сууна. Хитриков Хавал хойр орҗ аашна.

—Хохал Манжиевич, саахн эндүһән медвчи? — гиҗ залач сурҗана. — Теднә хаҗуд тиим юм келҗ болдви? Өрүндән Савва Матвеевич чамаг барун һармд авч одх, би Хавалыг чини ормд күргнәв. Ээ, бас нег келхм, ялла харһулхасн ичәд, эмәһәд керг уга. Тодл! Та, Хавал, невчк бийән оңдарултн, дегд бичә әмт уурлултн. Диг-дараг ястн, көдлмшән чаңһатн, эзн чигн күрч ирхдән арашго, юңгад гихлә, ирхән кесг хооран саасн нег ирлго бәәшго. Тертн зөвәр шүрүтә залу, дадмг, хәрнь, эс келлә гивзәт. Конторас һарад: «Яһдмб? Залус тал одхнь сонҗта, одл уга бәәхлә — харм, иим учр алдҗ болшго» гиҗ йовхнь, генткн «мендвт!» гиһәд өөрнь җиңнәд одна. Хәләхнь — Дорҗ. «Менд, менд» болад, Хохал байрлсн, көвүнә толһа деернь һаран тәвәд, илнә. Энүг үзхләрн, му бальчгт булхн гиҗ йовад, цевр, сәәхн цегән уснд орсн кевтә, дотрнь нам гиһәд, талваһад одв.

—Нә, ямаран бәәнчи, Дорҗ?

—Үрвәд, хаш элвг; цә белн...

—Адһҗ йовхшчи?

—Уга, яһна?

—Һарм орад ир, Элдәшкд дораһар намаг дуудҗана ги, тустан лавк тал күрәд ирг...

Зуг талдан улс эс соңсдгар кел. Нәйи?

Көвүн доһчн гүүһәд йовад одна. Хохал үрвәд, лавк орҗ йовна. Ирәд, ю-кү хәләһәд, кесг болчкв. Нег савң, өрәл өдмг, невчкн халва ава бәәтлинь Элдәшк орҗ ирәд,

лавкчас зөвәр уухнд зогсад, эд-тавр хәләҗәнә. Хохал өөрнь ирәд зогсв.

—Ю авхар?

—Кергтәнь дала, эрәтәнь уга, — гиһәд Элдәшк мусхлзна.

—Өрүндән би тиигән һарчанав, Хавал тадн тал ирх, — гин бәәҗ, Хохал лавкч тал хәләхнь, тернь тедүкн йовна, эдниг нам төртән авчахш. — Үгән негдүләд, керго гитн. Эс болхлань, көдлхшвидн гиһәд суутн, яһна тедн, заһсан үрәхм биш? — тиигхлә әрвнцсиг көөһәд, барун һармд авч одх. Теднлә асхндан күүндчктн, бас буцг, эсклә юмн болшго, негәртн негинь соляд, улм эрәсинь чаңһадм. Цуһар дегц билә гихлә, болснь тер.

Хохал йовад одна. Элдәшк эргҗәһәд, нег цаасн тәмк, нег альчур авчана. Бас чигн ю-кү хәләһәд, адһҗахш. Тиигә бәәтл Даша гиһәд, хоша бәәсн Чолунас болдмн, орс күүкн орад ирв. Үүнә хойр күклнь, өмнән хайхла — өвдгин нүдцә болдг, алтн утц гүрҗ гим, алтрад, шуд гилвкхин на.

—Элдәшк, альчур кенд авбч? Келсн күүкндән?

—Келсн күүкн болх болхлачн, чамд чигн белглнәв.

Эн хойр иигәд, бас чигн ю-кү келәд, шоглсн болҗала, хамдан һарад, йовҗ йовна.

—Эльдашка, чи йир сән көвүнч, келич: чамд нег нуувчин төр даалһҗ болхий?

—Ямаран нуувчнь медгдхугов, Даша.

—Үгән өглч, күүнд келхшв гиһәд.

—Амм ардм һартха!

—Уга, чи бичә аальл, би чамд...

—Келхнчн ода, юуһинь эндәһәр-тендәһәр эргүләд бәәнәч, — гисн Элдәшк зогсад, күүкн тал хәләһәд, күләҗәнә.

—Эльдашка, одакла таньлдудхнч?

—Кенлә? Одак гисн? Лавкчлайи?

—Чи яһҗанчи? — күүкн өөлҗәнә. — Җалыковла.

—Әә, Хохаллайи?.. Сән көвүн, дурлҗ болх, зуг...

—Кел, кел!..

—Зуг, Даша, терчн күүктә.

—А би, һәргтә, түүндчн дурлн гиҗәх бәәдлтәв. — Даша гүүнәр саналдна, — уй, негл зөрлцәд һарлав. Ээ, одахн нег конторур ирхләм, Җалыков залач хойр бәәдг өңгтә, күүндҗәснь соңсгдв, чиңнҗәнәв. Цаадкнь ялла әмт харһулҗахшч, Хавалыг хәлә гиһәд шахад бәәнә. Өгчәх хәрүнь, келәд бәәх үгнь, шуд әдлдән күүндҗәнә: әәҗ чигн бәәхш, зуһу мел уга, чикдән, зөвтнь көдлмшән кеҗәх улсиг ялла харһулшгов, хаҗһр һархла — талдан үг гиһәд тадниг харсн, бийән авад һарснь тер.

—Яахв чамаг, Даша, тегәд?

—Күүкнь ямаран, сәәхний?

—Көркхн юмн, Булһаш гиһәд...

—Тиим көвүнд, ухата, үзлтә, келтә-амта, сурһульта, — Даша харм төрсәр саналдна, — кен эс дурлдмб? Булһаш гинчи, хөвтә юмн бәәҗ...

—Болвчн, эвәрнь нег таньлдулнав. Зуг цаадкинь эврсән медтн. Мел ода дахулад ирхм болвза?

—Уга, уга, — гиҗ күүкн чочад, йосар сүрднә, — хөөннь нег...

Тегәд Даша эврәннь барак орад һарна, Элдәшк — эврәһән темцнә.

... Өрүһәр заһсчнр көдлмшүрн ирхләрн күнд ачлһта, зөвәр дор суусн хойр әрвнц үзнә. Залач Хавал хойр аашна. Ирәд мендлҗәцхәнә, күн хәрү өгсн уга,

—Нә, залус невчк нааран зогслт, — гиһәд, залач дуудҗана. — Эндрәс авн тана салч Хавал болхмн. Көдлмшән меднә, дамшлт бәәнә, бичкн дуту-дунд чигн бәәсн...

Кенд тедн угав? Болҗана иигәд, шулуһар көдлмшән эклтн, цаатн дала заһсн ирсн...

Залус ду һарчахш, дор-доран суулдад, тәмкән һарһлдҗ йовна. Залач ууртан бүтәд, чирәнь цәәһәд, нүднь уутьрҗ одв, болв бийән татад, әрә тесҗәнә.

—Хей, тадн яһҗанта? Элдәшк, Адуч...

—Әмтн яахинь медҗәхшв, би хөвдән Хавалла алнав гивчн көдлшгов, — гиҗ Элдәшк келҗәнә. — Бидн юуһарн тер һармас дорв?

—Тедн керго гихлә, нааран авч ирдгтн юмб?

—Мана таачкд наадхнь дуту болҗ җахан?

—Бидн чигн чадхвидн...

—Тегәд көдлшго болҗанта? Буцҗанта? — гиһәд залач шуукрн бүтәд, саналдад, аралдхин нааһар бәәнә. — Хавал, өөрк әрвнцсән, хойраһинь, тер һарм тал авч од. Буулһул... Тадн, залус, үнүгән батар, мөңкинд тодлтн, мартад орквзат. Өдр эндр биш, харһа бәәхвидн... — гиһәд залач йовад одна.

Барун һармд күрч ирхлә, һурвн әрвнц зогсҗана, негинь шинкән эклсн өңгтә.

Хитриков үзгдхш, йовҗ одсндан шаху. Хохал энд-тенд шаһаһад, нааран-цааран

180

йовад бәәнә, альд, юн бәәхинь йилһҗ авчахнь ил. «Яһдмб? Эн бәәсн һурвиг эдн кезә чиләнә гихв. Ядхдан үд давулх... Күләхлә — үмкәрәд хуурх. Му заян гидг эн! Арһ уга, Хохалыг хәрү йовулад, Хавалыг үлдәх болҗанав», —гиһәд, залач көвүнә өөр ирәд зогсн, мендлҗәнә.

—Юн болҗана, Хохал Манҗисвич?

—Экләд буулһҗана, би үрвәд ю-күүнлә таньлдҗанав.

—Хәрү йовх болад бәәвч.

—Юңгад?

—Одх дурн угай?

—Намд йилһл уга, — гиҗ мел эс керглсәр Хохал һарарн саҗад оркна. Тер хоорнд Хавал гүүһәд күрәд ирв.

—Авч ирәд зогсачкув, Сергей Федорович.

—Сән, орман эзл, Хохал Манжиевич әрвнцсиг зүн һарм тал авч одад, буулһулх...

—Теднтн Хохалыг соңсхий?

—Соңсл уга яах билә, — гиҗ залач уурлҗана, — теднчн чамла көдлхшвидн гихәс биш, нань ааль угалм.

—Хәләһит, Сергей Федорович, эднтн сууна, — болад Хавал хоолдан шахад, шимлдхин нааһар бәәнә.

—Уй, иим, һолднь моом һарсн юмс бәәдви? — гиһәд залач доран тавшад, чавкадад одв. — Тадн бас буцҗанта?!. Энтн наадна юмн биш, йосна диг-дара эвднә гидг...

—Хавалан хәрү авч ирдгтн юмб?

—Эсклә Хавал, эсклә бидн!

—Нә, залус, бичә аальлтн, болҗана, — гиһәд, залач эвлҗәнә. — Негл Хавал болшго болхла, ода йовад, ормднь Хитриковиг илгәнәв.

—Хитриков Хавалас юуһарн сәмб?

—Нег кевд цоксн хойр һосн!

Залус босхар седҗәхмн уга. «Иим үүл бәәдви! Яһсн сән болна гилчи? — гиһәд уха гүүлгнә, зуг кергтә юмн толһад орхш. — Ямаран эв, юн арһ бәәдг болх? Хавалас хавар болшгонь ил, Хитриковнь бас тер, һанцхн Хохал... Һанцхн Хохал... Зогс, зогс...

Мел үүг һанцараһинь үлдәхм кевтә: ах салч бәәнм. Чадх!.. Тегәд залач Хавалд залус соңсдг болдгар, келҗәнә:

— Контор ор, ах тоочд нөкд бол, би бәәс гиҗәһәд ирнәв.

Хавал йовад одна. Залус бийснь босад көдллдв: дун-шун уга, тагчг. Залач хәләҗәһәд, Һәрән Нальҗиг дуудҗана.

— Чи Хохалыг нааран иртл нүдн-амн болҗаһич энд. Би тиигән одад, бийинь йовулчкнав, — гиһәд зүн һарм орад һарчана.

Лавта чидлән медсн залусин хәләцнь батрад, йовдлнь чаңһрад, кодлмшнь буслад бәәнә.

* * *

Хохал ах салч болсн, һанцарн барун, зүн һармиг һардҗ, аль чигн тускинь медҗ залҗана. Энүнд хойр эркн нөкд бәәнә. Барун һармд — Һәрән Нальҗ, зүүнд — Элдәшк. Хар мөртә Хавалыг һәәд өгсн, диилвр бәрсн көдлмшчнр, ял-мал гидгнь земго баһрҗ одсн, мел ил гемтә болхла, учр оңдан, күн кевтәһәр эднүр хәләҗ зардг төләд, эврә чидлән тавлад медәд авсн хармуд серглң бәәцхәнә.

Тавн-зурһан әрвнц заһсан үрән гиһәд, үктлән сүрдсн залач, ода шуд чикән атхад, ә уга. Цуг хамгиг Хохалар дамҗулҗ, энүнә ээм деер ачсн бәәнә. «Эн көвүн мини ик

хөвәр ирв, — гиһәд залачд эс зальврх бурхн уга. — Энүг эс ирсн болхла, би Хавалтаһан яах бәәсмб? Минь иигәд санад оркхнь зүркнь менрәд, өвдгнь киитрәд одна. Түүг эзн медчв гихнь толһань эргәд, нүднь харңһурна. «Эзнд юн болва? Тавнзурһан әрвнц биш, тавн пуд заһснас көлтә, тавн зун маншңгинь әрвлшго. Әәлһдгнь: көөх, дәәнд йовулх болна. Хохалла сән бәәх, эвлх кергтә, энүг әмтн йир таасна».

Хохал бас чидл-гүүдлән медә бәәнә, болв терүгәрн көл кеҗ, давх, ичр-һутран геех санан уга. Кех зөвтә көдлмшән кеһәд, хаҗһр эндү харһв гиҗ, келхәсн чигн эмәхш. Болв келҗәнә гиҗ, хаҗһринь зааҗана гиҗ, көдлмшчнр энүнд дурго болхш. Хәрнь гемән медсәр, эмәлдәд чигн одна. Ахрар келхлә, диг-даран сән. Үлү үг чигн уга, үндснь му керг чигн уга...

Генткн залачур Хохал күрч ирнә: — Сергей Федорович, намаг хойр-һурвн хонгар тәвхнт, хәрәд ирнәв. Кергм дегд эркн, бачм...

Залач үг келсн уга, Хохал тал ширтәд, «наад һарһад келҗәнч, аль яһҗанач?» гисәр хәләһәд оркна.

—А энд яахмб? Юн гиҗ санҗанач?

—Нальҗ Элдәшк хойр алдх уга, хойраднь даалһад келчкнәв. Би эднитн иткнәв, көдлмшән меднә, дамшлтнь — дала...

—Тернь тер, зуг эзн ирвзә гиһәд...

—Сурад йовҗ одла гиһәд келтн...

—Юн болва? Яһва? Экчний?..

—Уга, Сергей Федорович, гер авхар... Күн болхар... — Хохал, хавтхасн һарһад, бичг үзүлнә. — Күүкн зөв гиҗәнә!... Ик гихдән һурв хонхв.

—Нә, йов, яахв чамаг, — гиҗ залач саналдна, — зуг сәәнәр эдндән даалһ, аальҗиил уга болдгар...

—Санаһан бичә зовтн, Сергей Федорович, — гиһәд көвүн һарч йовна.

—Хохал Манжиевич, зогсҗа, — залач босад, бичкн төмр авдран уудлҗана, — мә. Арвн тавн арслң... Салгин һардвр чамд дөң болҗана.

—Бәг, Сергей Федорович, би эврән...

—Өгхлә авдм, цокхла зулдм, ав, үлүдхн уга...

...Асхн болчксн, шам орулчксн цаг. Мацаг Далвңд ирҗ бәәтхә гисәр хош-хораһан баглад, бел кечксн, өрүндән көлгн харһхла, сууһад һарад бәәхм. Цуһараднь мендән келчксн, Өлзә нам шишлң цә чанад, гиичлв. Тегәд Хохал ирхлә, кевтнь келтн гиһәд, кесг хамг даалһвр өгсн... Болв бийләнь эс харһсн, чирәцҗ, эңкр үүрләһән эс үзлцсн йир һундлта. Булһаш ирәд, һарһнав гилә. Зуг Хохал уга... Минь тиигҗәхнь үүд цоксн ә һарсн болад одв. «Акад юмб? Хальмгуд орҗ болхий гиҗ зөв сурдг уга. Кен болхв? Маца босад, үүдн тал хәләнә: «Ортн!.. Ортн!..» гиҗәнә. Мел дарунь үүдн секгдәд одв

—Хохал!

—Күрәд ирвә! Күрәд!.. — гиһәд Маца гүүһәд, Хохалыг теврҗәнә. — Күрәд ирвә!.. Минь ода һундрхҗ суулав, чамла харһл уга йовх болҗанав гиҗ. Чи эврән күрәд ирвч!

—Йовдлтн, мини эңкр ах болн эркн үр, хооран саагдҗана, — гиҗ Хохал инәҗәнә.

—Маңһдур чигн биш, нөкәдүр чигн биш...

—Яһна? Даалһвр авч ирвчи?

—Даалһвр болчкад, даалһвр! — Хохал һартан йовсн ик даальң өргәд орксн, шил шилән цоксн ә һарад одна.

—Медгдсн уга, — гиҗ Маца алң болна.

—Маца, хувцан өмстн, кеертн, йовхм, Булһашиг оч булахм...

—Юун?!. Булахм гинчи?.. Зогс, зогс, чи хулхалхар бәәдм болвзач?

—Уга, — Хохал элк хатад инәнә, — хулхалхар гини?

—Чи, — Маца үүрән бас нег, эс итксәр хәләнә, — әрк орулад уга эсвчи, Хохал? Булһаш юн гих? Авһнь, бергнь юн гих?

—Келхлә, медх эсий?

—Булһашла бийләнь күүндлчи?

—Бичгәр... Эн үүмәтә цагла маңһдур юн болхнь темдг уга. Юуһинь хооран саахв, зөв болхлачн негдий гиснд, буру гиҗәхш.

—Тегәд һарһад көөх угай?

—Көөх яһла, нә, өтрлтн, Маца, — гиҗ Хохал адһана, — бийтн зуг хойрхн өдрәр сурҗ һарлав. Келх үг чигн дала...

Маца хувцан өмссн, Хохалыг дахад һарчана.

—Аакчн медний, Хохал?

—Ода келүв...

Хохал түрүлсн, Маца дахлдсн, Булһашин герин сиигәр орад күрәд ирнә. Көвүн даальңган нег булңд оркчкад, Мацаг өмн һарһҗана, бийнь ар нурһнднь йовна.

—Хей, кемб? — гиһәд тендәс бергнә дун һарчана. — Кен аашна?

—Бив, Хохалв, багш Маца йовна.

—Әә, уралан һартн, Булһаш тенд бәәнә, — гих хоорнд күүкн цааһас һарад ирв.— Кен ирвә? — болад, авһнь бас соньмсҗ йовна.

—Кезә ирвчи? — гиҗ Булһаш шимлднә.

—Минь ода, — Хохал бас хоолдан шахҗана, — әрк орулҗ ирүв, чи бичә алң бол...

Зөв гихләнь нам эндрин бийднь буулһхар... бичә уга ги, нәй?.. Дегд адһмта йовнав. Хойр көвүн уралан һарад, күүкнә авһла мендлнә, тедүкн суулдна.

—Хохал, кезә ирвчи? — гиҗ өвгн сурна. — Хотн-хошан залус сән йовни? Кергүүлтн ямаран?

—Гем уга, үрвәд көдләд, эрүл-дорул... Заһсн элвг...

—Әә, тиим болтхал...

Хохал дораһар Мацаг худрна, эклтхә гинә, зуг тернь тагчг, ду һарч өгхш. Белн бәәсн биш, юн гиҗ келхнь медгдл уга, басл, цань уга түрҗәнә. «Эврән эклс! — гиҗ Хохал шииднә. — Яахв ода, эс болхла... Келәд үзс!»

—Көгшә, мана ирлһн... — гиһәд Хохал земгә шамдһа кевәр эклчкәд, тулад, хоолнь хагсад, үг һарч өгл уга бәәнә, зөвәр түрҗәнә, яахан олҗ ядҗана.

—Учр уга, Хохал, бичә эмә, кел... — гиҗ өвгн дөңнҗ йовна. Үүнә санань, көвүд Булһашиг нәр-юмнд дахулх зөв сурҗ ирх гихәс биш, нань талдан ухан уга.

—Мана ирлһн, көгшә, хара биш, — Хохал Маца тал хәләнә, цаарлхм болвзач гихнь тагчг, арһ уга, эврән келх кергтә болҗана, — әрк орулҗ ирвидн..

—Аа, әрк гинчи, Хохал? — өвгн эс итксәр сурҗана.

—Ээ, көгшә. Булһаш бидн хойр үгдән багтад хуурлавидн, ода тана зөв сурҗанавидн. Цаг нәрн, үүмәтә, эврән медҗәнәт, дәәнә көлд, маңһдур юн болхинь күн меддг арһ уга. Тегәд шишлң сурад һарч ирсм эн. Хойрхн өдрәр тәвлә. Зөв гихләтн бичкн белгән орулнав...

—Хохал, илднь келхлә, би чамаг тааснав, уга гиҗ келхд хату, зуг әмтн юн гих? Маниг му келх угай?

—Хойр эзн зөвтә гихлә, хотн тана юн керг гиҗ, көгшә, хара келсн үг бишлм, — гиһәд Маца немәд оркна. — Хальмгудыг дәәнд авх зәңгтә.

—Өнчн ма хойрас әмтн юн дала юм хәәх билә, — Хохал невчк сана авч йовна, — цагин эркәр бәәхгов.

—Та хойриг эс болвчн, маниг му келх, — гиҗ үүдәр шаһан бергнь орлцҗ йовна.

—Әәҗәнәв, кенә ам бәрхв?

—Дәәнд гинчи? — өвгн йосар ормаҗана. — Хальмгуд гинчи? Нә, көвүд, яахв ода тадниг, цагнь чигн нәрн, орултн белгән... Эмгн цә ке... Булһаш, наарлч...

Хохалыг һархла, Булһаш орҗ ирв.

—Соңсвчи? — гиҗ авһнь сурҗана. — Юн гиҗ санҗанчи?

—Эврән медтн, җееҗә, — күүкн дорагшан хәләһәд, улаһад одна, — би зөвән өгчкләв...

—Чи зөв өгсн болхла, юн үг бәәдмб?! — бергнь дәкн үүдәр шаһаһад оркв. — Бидн чамд кемб, һазак ноха...

—Ду таср! — өвгн эмгн талан шүрүлкҗәнә. — Төрт орлцад, мууха юмб?

Хохал даальңган авад орҗ ирәд, өвгнә өмн авч одад тәвҗәнә, нег хавтхаснь әрк, шикр, балта, невчкн хар түрс, балык һарһад оркв. Талдан хавтхаснь өвгн эмгн хойрт гиҗ авсн, сән һара өмскүлмүд бәрүлҗәнә.

—Тегәд, көгшә, бичә намд өөлтн, — гиҗ Хохал сурҗана, — талдан цагла, талданар ирхм алдг уга билә. Би та хойраг һанцхн ааклаһан әдл сандв, ааклаһан әдл санхв, тевчхв. Тиигхлә негл сурхм — дегд бичә нәрдүлтн. Намдтн ода деерән арһ чигн, цол чигн уга. Болв Булһашитн һар деерән бәрәд бәәхв гиҗ эс келдг болвчн, седклинь һундаҗ, му үзүлшгов, юңгад гихлә, дуртав. Аакдан келләв, ода та хойрт келҗәнәв. Аакм бас аман бәрәд кевтнә. Ода яахв, көгшә, зөв гиһәд, амулңта йөрәлән тальвхитн эрҗәнәв. Һанцхн би чигн биш, Булһаш бас. — Көвүн өвдгләд оркв, күүкн өөрнь ирәд зергләд сөгдҗәнә.

—Нә, бостн хойрулн, сәәхн иньгсм, — гиҗ өвгн зөв өгсән медүлв. — Хохал өөрк әркән секәд, һалд цац, ке... Чи, Булһаш, эн белгәснь тәв. Эмгн нааран су...

—Ю әәҗәнәв, арһулдхнтн өвгн, — гиҗ эмгнь өвгән хөрҗәнә, — мууха адһҗахмта, авад һарад зулҗахш тиигтлән... Дееҗ бәрнәв, цә кенәв...

Тегәд өвгн эмгн хойр зергләд суулдсн, Хохал, Булһаш эдн әрк, цә кеҗ өгхәс биш, бийснь тедүкн бәәлднә. Өвгн ааһта цәәг авад, хоолан ясад, сеңклзәд одв:

—Ода энтн, миниһәр болхла, йосн хүрмин йөрәл болн гиҗ эс бәәни? — Маца тал хәләнә, тернь гекнә, эмгн бас дахна. — Учр тиим болсар мана му күүкн түшсн һазртан өлзәтә, бат кишгтә үрн болҗ, кен ахан күндлҗ, кен дүүһән эрклүлҗ, ээҗаавиннь шавхрт күртҗ, элвг байрта, дүрклҗ йовтха.

—Тиигтхә, йөрәл шиңгтхә, — гиҗ Маца дөңнҗәнә.

—Би бас йөрәхугов, — болҗ бергн хавтхан уудлад, цаһан мөңг һарһад тәвҗәнә,

—нә, мана му күргн күүкн хойр, өрк-бүләрн өнр болҗ, өөрдин заңгар җирһҗ, нинегн, ааһ дүүрң, седкл тавар, амулңта йовх болтха.

—Тиигтхә, йөрәл шиңгтхә, — Маца дәкн гекәд оркна. — Нә, көгшәс, тадна үгнь айта, үндснь цаһан, йөрәлтн давхр бүтҗ, бийстн, хәәртә көгшәс, ода чигн олн җилд эрүл-менд йовҗ, маднан ахлҗ, зааҗ, залҗ йовхитн эрҗәнәв.

—Тиигтхә, хәәрхн, та чигн, багш, нег сән йөрәлч өвгн болҗ йовхитн деедкс өршәтхә, — гиһәд өвгн цәәг хойр-һурв балһад ун, өмнк чирктә әркән авад, көмрәд оркв. Эмгнь чигн, Маца чигн үүг дахлдад, түрүн сөңгиг бәрцхәв.

—Невчк урдаснь зәңг орулх бәәсн, — гиҗ эмгн Хохал тал хәләнә, — ю-күнь дуту...

—Учр уга, бичә санаһан зовтн, юн чигн манд кергтә биш, — Хохал Булһаш тал зааҗана, — эврән күцәнәвидн... Намр күртл күләсн болхла, мөңг-теңг чигн хоршах биләв. Нег үлү сән җалв ода авчанав, сардан 35 арслң...

—Мууха земгә мөңгмби? — өвгн иткҗәх бәәдл уга.

—Ода яахм биләтә, көгшә, — Маца үүрән харсх саната, салга ах салч гисн наадна көдлмш бишлм.

—Зогсҗа, ах салч тегәд кемб?

—Хохал...

—Намий? — өвгн улм алң болҗана. — Ахнь биш эңгин салч гидгчн әврә көдлмшлм.

—Хәрнь, хара күүг баһаснь тиигҗ өөдлүлшголм гих ухан орна, — гиҗ Маца седклән илдкҗәнә. — Күргнтн, көгшә, чаддг көвүн...

—Нә, бидн өтрлнәвидн, көгшә, — Хохал өвгн эмгн хойр тал нәәлсәр хәләнә, — аак бас күләһәд, чееҗәр адһад, зовҗах. Манһдур асхн йосн нәр кенәвидн, тадниг ирҗ авнавидн, белн болҗатн.

—Ю әәҗәнәв, бидн ю хәәхмб? — гиҗ эмгн аман бәрҗәнә, сар болад, хойр сар болад, ардаснь оддг...

—Уга, негл цуг зокалыг, йос-ямиг эвдәд, эврәһәрн кеһәд хуурсн хөөннь, юуһинь ода хәләхв, экнәснь сүл күртлнь эвәрнь медсәрн, чадсарн кехмн. Бичә ичтн, тиигтлән хулха худл кесн бишт. Үгдән багтсн хөөн, бидн эврән зөвтә гисн хөөннь әмтн юмб манд? Булһаш бидн хойрулн әврә байҗвидн: хойр эктә, нег аавта болвидн, — гиҗ Хохал келҗәнә. — Маңһдур эврән ирҗ авнав хойраһитн...

—Учр уга, Хохал минь, однавидн... Күүкән өгсн хөөннь, сиикән хармлдм биш...

Булһашан йовулчкад, эврән ардаснь одхасн кенәс әәхв?.. Тиигчкәд, эмгн, цаг деерчн ямаран болҗахинь тоолл уга бәәҗ болшго. Дәрк, дәрк, бичә үзгдтхә, дәәнд авна гидгтн, сән зәңг биш. Хәрнь, Хохал, толһата көвүн болад, холынь урдаснь тоолсн учрар, би тиим амрар зөв өгдгм тер. Чик, мел чик, кен медхв маңһдур юн болхинь?

* * *

Әәдрхнә гувр Соколовск хальмг улсин залач Криштафовичиг наар гилһнә. Тернь

дарунь гилтә ирнә. Мендләд, тедүкн зогсад, ю келхинь күләнә.

—Борис Эммануилович, уралан һартн, суутн.

—Ханҗанав, тана зергәс, — гиһәд Криштафович өмннь ирәд сууна.

Цаадкнь шинҗлсн авцта хәләҗәһәд, — тана селгән ирнә гидг эн, — болад гувр цаас өгчәнә, — адһм угаһар, сән гидгәр оньһад умштн... Сурвр бәәхлә бичә эмәтн...

Криштафович авад хәлән «хаана зәрлг» гисиг үзчкәд, шуд дотрнь кирд гисн болад, хойр һарнь чичрәд одна. Болв бийән хөрәд, гүүнәр саналдад, төвкнсн болчкад, умшхнь: хальмгудыг 19-с авн 43-та күртл залусиг дәәнә халх көдлмшт автха гиҗ закҗана.

—Медгдҗәнә, — Криштафович бас нег, тодлад умшҗ йовна, — зуг мууха акад нер өгсмб энүндән «реквизиц» гиҗ, мал махнд авчахш тиигтлән? Нам мөр цергт авхларн «мобилизац» гинәлм. Яһвчн күн, әмтн бәәнәлм. Ямр нег ямтыг бич гисн, түүнә толһа күрснь эн болхгов...

Гувр инәг-инәг гиһәд, бас чигн келҗә гисәр тагчг соңсад хумсн болһан хәләһәд, цеврлсн болад бәәнә.

—Энүгитн, хәәртә Борис Эммануилович, хан бийнь иигҗ нерәдҗ, тер учрар дала юм аюдан келхм бишл.

Криштафович, шуд зүүһәр дораснь шаасн мет, өсрҗ босад, хойр һаран өрчдән шахад, уульңнхин нааһар бәәнә:

—Тана зергәс, гем мини, медсн угав...

—Учр уга, Борис Эммануилович, эндү һара бәәдм, — гиһәд гувр маасхлзад, нер уга, — яһҗ, ямаран учрар «реквизиц» болсинь медх санан бәәни?... Сәәдүдин хүүвин ахлач Штюрмер дәәнә сәәд Сухомлинов хойр хаанур ирҗ. Дәәнә йовуд улм оралцта болад, һару немәд, альднь чигн күч эс ядҗахас көлтә, цуг талын келн улсиг, тер тоод, Борис Эммануилович, тана хальмгудыг бас, «мобилизацла» харһулад, цергт авхмн, эднәр йот малтулх, мод чавчулх, нань чигн күнд көдлмш келһх кергтә гисн зәрлг белдәд, һар тәвүлхәр, батрулхар йовхан келнә. Никола Александрович цаасинь авад, нег умшад, бас нег умшад, иигҗәһәд, «мобилизац» гисн үгиг хусад, «реквизиц» гиһәд, мел бийнь, һарарн бичҗ. «Тер хаҗһр нүдтә хармудт болҗахугов» гиҗ. А та келнәт, «толһа күрснь эн болхугов» гинәт, ха-ха-ха...

—Мини гем, тана зергәс, — гиҗ Криштафович улм улаҗ, басл чигн муудан орҗана. — Кен медлә тиим күчр тууҗта юминь. Яахв, амна аю алдг болад, һарч одв. Сурҗахм, бичә төртән автн. Дәкҗ тиим цалдң юм, амн үгән өгчәнәв, һарһхн угав.

—Нә, болҗана иигәд, Борис Эммануилович, — гиһәд гувр хөрҗәнә, болв бәәх бәәдләрнь нүднәни хәләцәр дүңнхлә, цааһан, дотран эн әвр байрта бәәнә. Тиигх дутман үүнә дунь цеңнәд, «күн иигҗ бәргддви!» гисн болад, Криштафовичин зүркнд шигдәд, менрүләд йовна.

...Криштафович ик хора дотраһар нааран-цааран йовдңнад, җөөлн үстә кевс деегәр гүүдглхин нааһар бәәнә. «Яһдмб? Юунас авн эклдмб?.. Му заян, ар улс биш, арһта тоотынь чигн сәәтр медхшв, — гиҗ бийдән уурлна. — Тагтан бәәһәд, бәәл уга, тедниг харсхар седәд... Һәәд одхн яһна цуһар чигн!.. Ода ямаран үүл, гувр намаг амр тәвнә гидг берк. Архлата оңһц кевтә, өөрнь өсрәд бәәхәс биш, нег чигн ишкм үлү

кедг арһ уга!..» Генткн үүдн секгдәд, нөкднь орад ирв.

—Тана зергәс, харсач Баянов харһх зөв сурҗана.

—Баянов? — гиһәд Криштафович байрлад одна. «Дөң бийнь ирнә гидг эн! Уга, теңгр бәәнә! Тер бас хәләхугов намаг, тиигтл би түүнә туһлынь идсн биш». — Суртн, ор гитн... — Бийнь адһҗ ормдан одад сууһад орксн, цаас авад, умшсн бәәнә.

Дарунь дәкн үүдн секгдәд, җөөләвр тиим дун һарад:

—Орҗ болхий? — гиҗәнә.

—Боллго, боллго, — Криштафович өмнән бәәсн ширә зааҗ на, — суутн, уралан һарад...

—Ханҗанав, тана зергәс, — Байна Санҗ толһаһан өкәлһә, гекәд оркв, ирәд ширә һатц сууҗана. — Нег ирәд, танд баралхад, һарс гисн бийнь, зәрмдән эмәсн болад, тана үнтә цагитн яһҗ аюдан эзләд суухв гиһәд, дәкәд дала цол бас болхш, керг-юмн, даргдад, бәәсм тер...

—Учр уга, учр уга... Нам сән цагла ирвт...

Байна Санҗ эс медсн болад, тегәд алң болсар хәләхәс биш болв үг келҗәхш, нам сурҗ чигн бәәхш.

—Цаг сән гидгм учрта, — Криштафович бас алдг орулад орксан медҗәнә, — намд селвг өгх, дөң болх күн кергтә. Та мел дигтә ирвт, Баяновин зергәс. Хальмгудыг цергт автха гисн зәрлг ирсн.

—Намий? — Байна Санҗ үргсн болад одв.

—Әәх дала юмн уга, Әрәсә кевәрн цаатн дәәлдҗәнм, дөң-нөкд болх кергтә.

—Тана зергәс, Әрәсән аль чигн дәәнд, кезән-кезәнәс авн, хальмгуд болснасн нааран орлцад, Төрскән харсад, төрән күцәһәд, йовата юмн биләл, зуг сүл цагт һолгдхас биш, хальмгуд...

—Умштн, ухалтн, селвгән өгтн, — Криштафович өмнән кевтсн зәрлг авад өгчәнә,

—яһҗ күцәсн сән болх?.

Байна Санҗ зәрлгиг авад, нег гүүлгәд умшад оркв, бас нег адһм угаһар оньглад умшҗана. Хальмг улсин залач «ю келнә эн?» гисәр күләһәд сууна: өңг-зүсинь, бәәдлинь аҗглна, альд таасҗахнь, альд эс таасҗахнь медгдәд йовна, юңгад гихлә, нег алднд бирчиһәд одна, бәәс гиҗәһәд, чирәнь тиниһәд, нүдәрн инәһәд чигн авна.

—Хаҗһр, эндү уга, миниһәр болхнь, тана зергәс, — гиҗ Байна Санҗ келәд, цаасиг хәрү өгчәнә, — бас чигн тодрхалхмн билә.

—Юн хаҗһр бәәдмб хаана зәрлгд? — Криштафович инәнә.

—Байн улс, ик мөңгтә, малтань, сулдхгдҗана гисн чик, эдл-ахуһан өсктхә гиҗәнә. Талданар келхлә, мал-гернь өсхлә, махн, тосн элвг болх, икәр шаңд орулҗ өгх гисн үг эс болхий? Дунд һара байнд, ормдан угатя улс нәәмәдлҗ йовулх зөв өгсн, бас йир чик. Миниһәр болхнь, минь үүг бас чигн өргҗүлхм. Эн зөвиг арһта тоотд, ормдан кү йовулҗ чадх болһнд өгхмн. Зуг эдн тер йовулҗах күүндән үн-шаңгинь өгсн деерән, шаңд бас мөңг орулҗ өгтхә. Дәәнд мөңгн кергтә эсий?

—Мөңгн кезә, кенд керго болдви? — Криштафович амрад одна. — Мел чик эсв. Негдвәр, шаң көдлмш кех улс авн гиҗәнә, хойрдвар — мөңг...

Эн хамгиг нәәрүләд Байна Санҗ бичнә, Криштафович һар тәвәд, тиизән дарна. Тегәд хаана эркн зәрлгиг яһҗ күцәх, ямр кевәр кехлә сән, чик болх күртлнь цәәлһҗ зааҗах бачм цаасн нутга асрач болһнд йовулгдна.

Хойр төрәр ирсн, хойраһинь цань уга гидгәр күцәсн Байна Санҗ йовхар седҗәнә. Бичсиннь әәмгин арһта гисн хойр-һурвн байн, өөрхн улс, балһсна базрт мал туулһҗ ирсн, Санҗарн орл уга бәәшголм. Нег үлү, хальмгуд дәәнд авхмҗ гисн җирклә соңсҗ болна: арһл гинә, алтн-мөңгн чигн харм биш, алдрсн хөөннь... Тиигхләнь Санҗ ухалҗ-ухалҗ, Криштафовичд бийднь одс гиҗ санна. Таньлдх — негн, анч авх, арһинь хәәх — хойр... «Негл хаһад, хойр туула унһавув!» гиҗ, дотран байрлсн Байна Санҗ босна.

— Нә, тана зергәс, би йовнав.

Криштафович босад, һаран өгәд, ханад нер уга.

—Танла таньлдсндан, Баяновин зергәс, йир икәр байрлҗанав. Өгсн селвгдтн, күргсн дөңдтн әврә гидгәр ханҗанав. Хөөннь ямаран чигн төр харһв гиҗ, дурта цагтан ирҗәтн, бичә эмәтн. Энтн сурвр биш, заквр!..

—Ханҗанав, менд бәәтн, — гиһәд Байна Санҗ йовад одв.

—Ухата залу, ээминь түшҗ болх күн, — гиҗ Криштафович ухалҗана, — сурһульта, тоомсртань ил...

Удл уга немр заавр ирнә. Хальмг улсин залач авад хәлән, келҗәнә: «Оо, ик бийәрн Штюрмер бийнь, Борис Владимирович, намд, мини нернд, бичҗәнә. Хаана зәрлгиг эрк биш нутга, әәмгә, адг-ядхдан әңгә болг, олна хург деер зарлҗ, тиигхләрн тер әмтн орн-нутган харсхин төлә, кергтә, туста төр күцәхәр йовҗах авцтаһар, өргмҗ өгч, чинринь өөдлүлтн гиҗәнә. Ташр хаҗһр үг, күр һардго болдгар, хурл-хувргар дамҗулад, цәәлһвр кетн, хальмг улсин ах ламд Балдна Чимдд бийиднь даалһтн, тер эврәннь эркн төрән гиҗ тоолад, күн болһн чик ухата, седвәртә һарч йовхур дуудтха. Тавн зун күүнәс бүрдсн көдлмшч баг болһнд нег гелң өгтн, түүнә өдрә җалвинь 2 арслң кетн гиҗәнә».

Нутгудар заавр күрч ирсн, әәмг, әңг болһн көл, толһа уга гилтә бәәнә. Нег хотнас зәңг талдан хотнур довтлсн, деернь дел-сүл урһад, холван немгдсн, тег кевәрн көлврхин нааһар, теңгс оштрмлад, дольгарснас чигн тату биш. Әмтн үүмәд, ууҗ хот уга, унтҗ нөр уга.

—Заһсна улсиг авхм биш чигн, эздүднь әмтән ик мөңгәр хулдад авчкҗ.

—Манахстн дәәнд оршго чигн, болв кех көдлмшнь дәәнәс дор чигн: һазр малтх, мод чавчх, төмр хаалһ кех...

—Одх һазрнь орчлңгин шуурха чигн: Волынь, Прибалтик, Могилев, Минск гиһәд, дәәнә зах чигн...

Баһуда хург болҗана. Әәмг кевәрн хурсн, Луузң, Хамба лам ахта толһалсн бәәнә. Нутга асрачин элч, нимгн шар залу, хальмг келнь гихлә усн, босад, хаана зәрлг умшҗ өгчәнә.

Дарунь Хамба лам үг авб.

—Хәәрхн, — гиһәд, өөдән хәләһәд зальврад, хойр һаран өргәд оркв, — деедксм минь, эврәннь Төрскән, орн-нутган, алвтан харсҗ, энд үлдсн ах-дүүһиннь, элгн-

саднани төвкнүнә төлә, элкәрн һазр шудрсн хортнла ноолдхар, чикәр келхнь, тиим

ноолда кеҗәх улст дөң, нөкд болх мана көвүд, залусиг хәләҗ, харҗ йовтан, хәәрхн...

—А хәәрхн, — гиһәд, цуһар ламиг дахад, давтад оркв.

—Бас кен келнә? — Луузң хургин улсиг захаснь зах күртл эргүләд хәләҗ йовна.

—Нә, үкс гитн...

—Би келнәв, — Очка зәәсң ширдг деерәсн босв. — Иим ик чинртә, иим ик ачта кергт, орн-нутг әәмшглә харһсн бәәх кемд, цаһан хаана бийиннь зергәс, зәрлг болҗ, хальмгудыг, маниг, нөкд болтн, дөңгән күргтн гихлә, бидн яһҗ билә гидмб?

—Чик!.. Зәәсң мел чик келҗәнә! — гиһәд тедүкнәс Балзна Отельдан хәәкрәд оркв.

—Та бийтн, зәәсң, бас йовхар эс бәәнтә?

Очка шуд ардан эргәд, нүднь цусвкад, чирәнь улаһад одсн, доран хахад-цахад, нам

юкелхән медҗәхш.

—Би цәәлһвр өгнәв, — болад нутгас ирсн орс босв, — Очка зәәсң йовшго, юңгад гихлә, хаана зәрлгд онц келгдсн йовна, нойн, зәәсң улс сулдхгдҗана гиҗ, тедн малар, мөңгәр орлцв чигн — дала.

—Чик! — Очка дәкн ардан эргәд, соңс гисәр завдад оркв, би хаана зәрлг эвдҗ чадшгов, эсклә, шуд йовад медх биләв. Тегәд миңһн хөөһән шаңд мел өңгәр өгнәв.

—Ачнран, ах-дүүһән кедүһәр хулдҗ авхар? Ормднь йовҗах улст кедү үн-шаң өгхәр бәәнт? — гиһәд Отельдан босад, уралан һарч йовна. — Зәәсң дала хөд өгәд, бийнь һарчах болҗана, ормднь әмт хулдҗ, дольгтнь йовулад, ах-дүүһән һарһҗах...

Бидн яахмб? «Эврә дурар», элкән ишкүлҗәһәд, цәәһин үс кеҗәсн үкрән, көл кеҗәсн мөрән, цөн хөн, ямаһан кевтнь «авч одад өгәд», хаша-хаац дотркан хар ус цацад биинглчксн бидн, тегәд яахмб? Нам мөчр ноосн күртл герт үлдәсн угалмт! Мел «мана дурар» авад йовҗ одсн... Тегәд манд хулдҗ һардг арһ уга, йовх чигн дурн уга. Учр тиим болсар эн хамгиг цугинь байн, нойн улст даалһх кергтә. Эднә чидл күрчәнә, бидн хәрлдхм...

—Мел чик!..

—Йосн үг!..

—Зөв!..

—Үнн!..

Нутгас ирсн күн шуд зүүһәр шаалһснас дорар өсрҗ босад, альх ташад, хәәкрҗәнә:

—Төвкнтн гинәв!.. Харулчнр, бәртн өөрк хутхачан!.. Тер агчмла Отельдана хойр талнь харулчнр зогсад орксн, бас ямр заавр болна гисәр, хултхлзлдна.

—Үзҗәнтә, манахс, — гиҗ Отельдан хойр талан хәләҗ мусхлзна, — ямаран сәәхн йосн? Ам аңһахиг гетәд, аңһлзлдад бәәлднә. Юуһинь тегәд цаг үрәһәд, хург кеһәд, наадлдад бәәнәтә? Цармуд туудг мет, маляһар шипптләд, ташмгар ораһад, көөһәдкөөһәд авад һарх...

Нутга элч шуд адрсар бәәнә, харулчнр тал завдад, му ду һарад чишкҗәнә:

—Ю кеһәд, чикән делдилһәд, зогсад бәәнәт, авч одад өөркән дүрчкл уга?!

Хойр харулч сүүднь орсн, Отельданыг авч йовна, тернь чиктхләд, хәәкрҗәнә:

— Хөн хүрмдтн орлцхшв гиһәд, мааляд бәәсн бийнь, көөркүг өврәснь чирәд, көлинь һазрт күргл уга, күчәр авч одна гидг, манахс, эн... Хәләтн!..