эзнә хавтхар ордг, түүгинь хәләҗ-хардг сөөвңгүднь бас күртхгов. Чик, Ювеналий Дмитриевичин келдг чик. Көдлмшч күн көдләд, көлсән эврән, кевтнь эдлдг болдгар

— ноолдх кергтә!..»

Хойрдгч бөлг

Дола биш, Бадаш өвгнә селвгәр, хойр дола хонсн, өдрин һурв гүүнә чигә ууҗ, хотхоолнь тав бәәсн Мельников, земгә гидгәр чаңһрад, хойр халхднь цусн орад, уланшарнь йилһрәд, бийнь әвртә кевәр гиигрнә. Хоолнь хәргәд, кинь давхцад бәәдг, хара зөңдән, тагтан суусн бийнь көлсн чиихлдәд, чинәнь хәрәд бәәдг уурсн эн, тегәд мендән келәд, ханлтан өргәд йовҗана.

Бадаш Болха хойр хашан үүднәс һарһад, үүдшәҗәнә.

—Нә, сән йов, бичә даар, хәләҗә бийән, — гиҗ Болха селвгән өгнә.

—Ирҗә, бичә март, — болҗ Бадаш келнә, — күүнд юн чигн харһдм «залу күүнә үүл, көлин тавг дор» гидг хәрнь, энд манахс бәәнә биший гиһәд санҗ йов...

Маңһдураснь авн Мельников көдлмш хәәнә. Кесг үүлдлң, док эргнә. «Оо, иим күн манд кергтә, тер-эн», болҗаһад, бодлһна тууврт энүг ирсинь медчкәд, керго гилднә.

Митрофановин төмрлг-механическд бас тиигҗ, Мельников һарад: «Ода яһдмб? Альдаран оддмб?» — гиҗәхнь, арднь хаагдсн үүдн һатцас келсн соңсгдна: «Зергән гегән, тиим күүг яһҗ хәләҗәһәд авхви, а? Одак, хөд дахулдг яман кевтә, сальк өрәд бәәхлә, үүл үүнд бәәнә, ха-ха-ха».

«Учр уга, зергүд, сүл инәсн күн сәәнәр инәнә гидг, — Мельников ардан эргәд үүдн тал хәләчкәд, үкс һарад одна. — Кемр әвр төвшүн бәәнәвидн гиҗәхлә, тиигәд санҗатн, зуг эндүрҗәнәт, зергүд! Басл чигн батар суусн болҗатн, бийән, нег-негән тиигәд меклҗәтн, болв суудгартн усн орҗ йовхинь бидн меднәлм»...

Тегәд, Мельников куликовск, докд ирнә, көдлмш хәәҗ йовхан, эв-арһан, эрдмән келнә.

—Урч болчкад төмр-урн?.. — Эзнә эркн нөкд өврҗәнә. — Ик дамшлтта, танла әдл нәрн урн манд эрк биш кергтә. Бидн таниг авчанавидн. Биднтн теңгсә шхун гиһәд, тиим кермс ясдг төләдән, көдлмш җаңһрта деерән дааврта, таднла әдл улсас, хи-хи, мөңг әрвлхшвидн.

—Бийтн, — Мельников эдн шахгдҗахинь цань арһ уга болад бийинь авчахинь медә бәәнә, тер бийнь зөрц келнә, — бодлһна болдв, гем угай?

—Ода тер хамган энд һарһшго болҗахуговт? Адг-ядхдан бидн тиигҗ ицҗәнәвидн, альд, юн юм кеснтн манд кергтә биш...

Мел кееһин төлә келҗәх үгинь Мельников медә бәәнә — иткнә гидг берк. Гетхнь чигн лавта, чиңнх, чимхнь нег үлү. Болв көдлмшч улсас зулх, олнас көндә йовх санан энүнд йир уга. Дүңгәрнь бәәс гиҗ санҗана. Сурхлань, эвәрнь хәләҗәһәд — заан ав, сурһмҗан өгнәв, бән-сун бәәтл медгдә бәәх...

Удхш, кесн көдлмшнь әвртә күцәңгү, дигтә болна, ахлачнрин, эзнә седкллә йир ирлцнә. Бәәх бәәдлнь, келсн үгнь, селвгнь көдлмшчнрт күчр таасгдна: «мана күн»

гиҗ цуһар күндлнә. Ниигм-ардчлын дуһулң бүрдәһәд бодлһна көдлмш эклхд юмн биш, кен чигн буру гишго, зуг саглх кергтә болна, юңгад гихлә, эргнднь шуд шиңшлдәд бәәсн — ил медгдәд бәәнә. Тегәд энд-тенд, талдан үүлдлңгәр дуһулңс һарһс гиҗ Мельников шиидәд, залһлда хәәнә...

Амрлһна өдр йир сәәхн болв. Салькн-савр уга, җөөлн болчкад нарта, эргнд мел герлтсн, солңһтрсн болад бәәнә. Иҗл гихлә, нарна алтн толянла наадсар гилв-далв гиһәд, бийнь әрә көндрәд, кииһән дотран авсар әрә әмсхәд, йир төвшүн. Цаһан цахмуд чигн бас тер мет, ор дарад хәәкрәд, чишкәд бәәдгнь тас соңсгдхш.

Балһснд халунь күчр, цунцг бийнь, кииһән авхд берк. Әмтн цуһар, нам балһсн кевәрн гишң, һол тал адһна, серү хәәлднә. Эдн заагт Мельников бас йовна... Эн Иҗлин көвәһәр бууһад, энд-тендән юм һәәхәд, адһм угаһар үрвәд, таварлад, йовхвбәәхв гисәр, әрә көндрәд йовна.

Болв нег оңһцла туслцҗ ирчкәд, зогсна: дотрнь һурвн баахн көвүд бәәнә — хальмгуд. Негнь — Һәрә, энүгән Мельников таньҗана, өкәс-өкәс гиһәд, оңһцас ус утхад, асхад бәәнә. Наадк хойрнь, одак келҗәсн хойр оютн гидгнь эдн болҗана, неҗәд хәәв бәрсн, бас ю-кү кесн болад, эврәннь кергт авлгдсар, эргнд юн болҗахар керг эс кесәр суулдна.

Зөвәр зогсад, тулсн болҗаһад, Мельников хәәкрәд сурна:

—Көвүд, невчк, наадулнта?

—Мөңгтәвчи? — гиҗ Һәрә хәәкрҗәнә. — Харм эс болхла. су...

—Мельников ирәд, сун йовҗ мендлв. Һәрә оцһцас һәрәдҗ бун, хамраснь авад түлкәд, гүүнд орулчкад, һәрәдәд сууҗ оркв. Хойр оютн экләд хәәв татснд, оңһц земгә гидгәр ус керчҗ, үдрдләд йовна. Зөвәр уухнд һарсна хөөн Һәрә келҗәнә: — Ювеналий Дмитриевич, мини келҗәсн хойр көвүн эдн, итклтә улс, эркн үүрмүдм. Зүн хәәвчнь — Маца Будаев, барунь — Санҗ Мучулаев.

—Сән, сән, таньл болхм, — гиҗ Мельников байрлсар келҗ йовна, — тадна тускар Һәрә келн гиҗ...

—Келм арсн уга үлдвш, — болҗ Һәрә келзә үзүлнә, цуһар инәлднә, — киидән келәд-кевшәд бәәҗ кевтәв, хәәвдлһнь дегәд арһ уга...

—Уга, Һәрә, — Мельников мусхлзад бәәнә, хойр нүднь мел инәдн, — чи келн гиһәд, невчк ховлс гиһәд эс тиигҗәхчий?

Удсн уга, оңһц уутьхн хоолар орад ирнә. Хойр талан хәләхнь, нигт бут урһсн, загзаагтнь ик-ик, сарсхр модд өөдән сунсн көндә болдг һазр.

—Арл, — гиҗ Һәрә цәәлһҗ йовна, — гетәч биш, шулм чигн олҗ ирҗ чадшго. Олҗ гилә, өөрдтлнь, наадк хаҗуһарнь әрлҗ болхм, бас әвр...

Оңһцан һурвн көвүн татад һарһчкад, энд-тендән хәләһәд, бәәдлнь орман батлҗах кевтә. Тегәд Һәрә түрүлсн, арднь — Мельников дахсн хойр сурһульч хойр сүл болсн, модар орад, кесгтән йовад, нег сәәхн чигн тиньгр һазрар орҗ ирнә.

—Оо, келәд керг уга, — болҗ Һәрә өврҗәнә. Әмтн ирхинь медсн болвчн, иим олн улс хурх гиҗ, кень чигн эс санҗаснь лавта. Зун күн баһ гихдән бәәнә. Цуһар мел үүлдлңгин көдлмшчнр болдг өңгтә. Эдниг Мельников талдан улсас йилһл уга

бәәшго. Ювеналий Дмитриевич хол биш зогсҗах Мефодьичиг үзн, уухнас медмҗән угаһар гекәд, өөрдҗәхш. Цаадкнь би талнь йовхар седхлә, «бәг» гисәр нәәхлчкнә. Энд-тендән хулмлзҗ бәәһәд, нег земгә довң үзәд, адһад одв. Деернь һарад, хурсн улсиг эргүләд хәлән, хоолан ясчкад, эклв.

—Үүрмүд, һазр деер хойр зүсн әңг бәәдг биший, түүгинь тадн келлдән уга меднәт,

—гиһәд Мельниковин дунь цеңнәд одв. — Эн хойр хоорндан төвкнүн бәәҗ чадшго, түүг бас меднәт. Юңгад гихлә...

—Кемб?

—Юн күмб?

—Соңсхнтн, кень медгдә бәәх, — гиҗ Мефодьич шимлдҗәнә, — оньһад чиңнхнь, чик келн гиҗәнә. Келтн, келтн, үр!..

—Юңгад гихлә, учрнь негн, күн эс медх юмн уга: нег әңгнь наадкиннь көлс идҗәх болҗана, тернь даҗрач көрңтнрин әңг. Келхд, тадн бийстн кесн-күцәсн хамг олззөөрән эврән эдлнт? Уга. Тана олсн-зөөсн тегәд танайи? Бас уга. Тегәд кенәв? Көрңтнрин, баячудын... Тедн тана, олна хөв-җирһл ясрулхин төлә гиҗ, тер дала зөөрәсн эврә сән дурар таднла хувалцх гиһәдий?

—Уга боллго!..

—Үксән!..

—Тиим юмн альд?!

—Тиигхлә, көдлмшч улс минь иим бәәдлд тесҗ, цааранднь бәәҗ чадхий? — Мельниковин дунь улм җиңнсн болад бәәнә. — Угань ил, бәәҗ чадшго! Тесх чидл чигн, седкл чигн уга! Эс гиҗ тәрәч улс, һазр эд-бод кедг, малар йовдгарн сән бәәдг болвза? Уга, тедн таднас, көдлмшч улсас, ик хол дор бәәнә. Эврәннь нәрхн күзүн деер тешкәсн байн-нойн хамгиг мордулад, харһнад чигн, даарад-көрәд чигн, үкәдтасра йовҗ, өшрҗ одсн бәәхнь ил. Тиим кецү, зөв тату, күчр түрү-зүдүг уңгарнь уга кех кергтә. Түүг зуг һанцхн эсвәр — нег мөслсн ноолдаһар күцҗ, эврә җирһлән бидн эврән эс ясрулхла, талдан улс ирҗ, манд кеҗ өгшго!

—Мел чик!

—Лавта!

—Авдг җалвтн, олвр мөңгнтн ямаран? — Мельников цугинь эргүләд харвад оркв. Цуһар чигн «шурс» гилдәд одна.

—Дегәд яду!

—Күчр баһ!

—А бәрҗ авдг ялнь яһҗана? — Мельников улм эрчмдүлс гиҗ санҗана. — Баһрҗани?

—Баһрдгинь ноха идхн яһна!

—Сүркәлә, сүркә!

—Ичр-һутр хуурла!..

—Заһсна салгудар болхла, ямр күчр күнд көдлмш, зуг залу улсин сара җалв 10 — 12 арслңгас давхш. Күүкд улс, хальмгуд, хасгуд гихлә, түүнә өрәлинь болһна, болв кедг көдлмшнь әдл. Эннь йир альк чигн халхарн дегд зута. Ташр тер мөңгән хәрү

авхин төлә, баячуд юн ааль эс һарһна? Лавкдан хот-хоолын, эд-таврин үниг бийснь өөдлүлчкнә. Хоосн бәәхм биш, арһ уга, авхл кергтә болҗана. Тиигчкәд, салга көдлмшчнр зуг хавр, намрт көдлхәс биш, наад биштнь хара бәәдг, көдлдг һазр чигн уга, олвр мөңги чигн уга гиһит. Тегәд өрк-бүлнь ю идҗ-уухм? Өмсх-зүүх бас кергтәлм.

—Ээх! — гиһәд, нег залу аралдад, һарарн зуг саҗна.

—Бидн, — Мельников хоолан ясад, невчк төвшүнәр келҗәнә, — зуг эдшлин халхар ясрлт неклдҗ, идх-уухин, өмсх-зүүхин төлә биш, бодлһна неквр тәвҗ, тегш зөвтә болхин төлә ноолдх зөвтәвидн. Кевтх чолуг көндәҗ эс өгхлә, дораһурнь усн орна гидг берк гиһәд, хара келчксн үг биш. Йосн олн мана сә, Әрәсән көдлмшчнрин

—цуг көдлмшчнрин болн тәрәчнрин сә хәәҗ, маниг бас харсдг болх зөвтә. Хаана йосн гихлә, көрңтнриг харсдгнь ил, юңгад гихлә, йосн бийнь мел көрңтнрин һарт бәәх, теднд түшҗәхнь бас ил. Хаанас үлү байн күн бәәдг болхий? — һанцарн хойр сай шаху арвна һазр эзлнә. Үүнә дала болсн уурхаһарнь Сиврүр туугдсн улс көдлнә, цуг тер хамг өңгәр күч-көлсн болҗана. Хан тегәд эврәннь иҗлән, бийләһән нег үндстә байн, нойн тоотыг һундах, тедниг хөрх гиһәдий?

—Уга боллго!..

—Үкснә цох!..

—Керә керән нүд чоңкдм биш!..

—Көдлмшч, угатя улс җирһл ясрулхин төлә, зуг бийснь йосан һартан авхла, күцх гихәс биш! Түүнә төлә ниигм-ардчллчнр ноолда кеҗ йовна. Би эврән, үүрмүд, таднла әдл көдлмшч күмб — төмр-урн эрдмтә болдв, урчв, намин халхарн ниигм-ардчллв. Мана җисән цуг делкәһәр тарҗ, күч авч делгрҗ йовна. Болв улм энүг делгрүлхин төлә — эрк биш көдлмшч улсин серлинь өөдлүлҗ, медрлинь өргҗүлҗ, ухагинь немх кергтә. Келнт гихәр: күчр күнд бәәдлд, даңһар мел 14—15 цагт зогсл уга көдлҗәх тадн кезә тегәд сурһуль сурхмт? Бидн ниигм-ардчллчнр тер зовлңгитн дегәд сәәхн медҗәнәвидн, кевтнь хувалцҗанавидн. Тегәд, өмнән иим нег эркн төр тәвҗ күцәх кергтә: мел ода, көрңтнрин авг-бәрц бәәһә бийнь, өдртән нәәмн цагт көдлдг болх зөв авхмн гиҗәнәвидн. Босх кергтә манахс, буцх — тер тоот көрңтнриг мошкад, нуһлад авх, арһан бархларн, тедн зөвшәрх... Цуһарн чигн, үүрмүд, негн мет, негл күслүр — көдлмшч, тәрәч улсин җирһл ясрулхин, тедн тегш зөвтә болхин төлә зүткҗ, чидлән эс әрвлий! Сулдхврин төлә, уралан! Хаана йосиг хамх цокад, уга кехм!.. Эсклә амр уга...

—Зөвтә!..

—Чик!..

—Үн келҗәнә!..

—Манахс, түрд гиҗәһит! — болад, өндр шар залу Мельников тал өөрдҗ йовна. Довң деер һарч ирәд, зергләд зогсчкад, келҗәнә: — Мини келхәр бәәхм эн... Күүнә келсн цань уга чик болсндан намд йир икәр таасгдв. Тегәд олн тадна нерн деерәс харчудын төлә зөрҗ ноолдхм гисн халун, зальта үгднь ханлт өргхәр бәәнәв. — Мельниковин һаринь атхҗана. Цуһар зөв гисәр альх ташҗана. — Ирәд, ю-кү

болҗахинь манд келә бәәтн гиҗ сурхар бәәнәв. Ниигм-ардчллчнртан мана, көдлмшч халун менд күргтн. Зуг нанд нег сурвр бәәнә: юңгад мана Әрәсәд көдлмш уга улсин то улм икдәд йовдг болх? Ямаран хөрлт терүнд кергтә болх? Тиим бәәдлиг яһҗ ясрулсн сән болх?

—Чик!..

—Залу гидг эн!..

—Үүрмүд! — гиһәд, Мельников һаран өргәд оркв. — Көдлмш фабрик, үүлдлңгәр улм хасгдад, эздүд көдлмшч улсиг хоос дахулад, һаза түлкәд һарһад, көөчкдг йовдл дала. Мел кенд чигн керг уга кевтә, терүг хамриннь хаңхт авхш. Учр юундв гихлә? Кеҗ һарһсн хамгинь күн, әмтн керглҗ эс авдг төләд, фабрик, үүлдлң болһн өрәлдөрвнәд көдлдг болна. Цаатн, доменн бешмүдин өрәлнь унтрагдсн, һазрин тос һарһдг ормсин баһ зунь хаагдсн, төмр-болд цутхлһн зөвәр хасгдсн бәәнә. Тегәд чигн Әрәсәд көдлмш уга үлдсн улсин то баһрх биш, улм немәд йовна. Тегәд чигн дуран күрхлә, эзн көдлгәд, дурго болхла, көөчкәд бәәдг йовдл, үлдсн «хөвтә» хамгинь үүлтә кевәр даҗрдг, йосар мухлалҗах йовдл улм давад йовна.

Хойр-һурвн җил эргәд, эн алдар эрк биш һаң болад, мел шатч одна. Күн, мал уга күчр гидгәр түрәд, нам харһнна, мәәртнә. Тегәд түрҗәх көдлмшч, тәрәч улст йосн ядхдан нег болвчн нөкд болви? Угатьнр, көөркс, харһнад, хавдрлад, үкәд бәәхлә, хамг байн-нойна хавтхнь улм тертәлдәд бәәлә. Эсклә, мартад уга болхговт йирн хойрдгч җилә зуныг. Түрү-зүдүһәс болн кир-бузрас авн оңһадг гемин ширг экләд, үкәд-тарн гихләрн тадн, балһсна әмтн, арһан бархларн, бослда кесн... Яһв, хаана йосн нөкд болв?

—Болва, хава!..

—Тараһад көөвә!..

—Ухаллт тегәд, — Мельников улм чаңһрҗана, — хаана йосн чик кеви? Уга! Бидн цуг хамг эдлх-зүүхиг кеҗ һарһх, тедн мана шим-шүүсиг уух, тиигчкәд, маниг һарһад көөх, даҗрх, дорацулх... Нанд хальмг нег үлгүр йир таасгдна: «Һар көндрхлә амн көндрдг» гисн. Бидн кеҗәнәлм, тиигхлә, кесән эврән эдлдг болх кергтә! Иим зөвиг зуг ноолдаһар күцҗ болхмн. Тегәд, минь тиим ноолда кехәр хаана йосна өмнәс бостн гиҗ би тадниг, үүрмүд, дуудҗанав! Кемр цуһар чидлән негдүлхлә — сансндан күрхвидн!..

Удсн уга, оңһц-оңһцарн суулдсн, үзг-үзгәрн цуһар болсн, хәрҗ йовцхана. Болв күр одачн төгсәд уга. Цуһар чигн төр келдсн, Мельниковин келсиг икәр таасҗ, дөңнҗ, мел чик гилдсн, берк өргмҗтә йовна.

Мельников түрүн хурлдан тиим сән ашта болснд байрлад, иим кевәр залһлда бәрҗ, цааранднь чигн иигҗ әмт негдүлҗ чадхла, мана ниигм-ардчллын җисән улм делгрх гисн ики хол уханд авлгдсн, көдлмшч, тәрәч улс йосан һартан авсн, сән-сәәхн җирһлд күрсн цаг үзсәр сууна. Һәрә чигн, хәәвдҗ йовх Маца Санҗ хойр чигн, энүгәс нүдән авхш: ик медрлднь, чик келнднь, нег мөслсн зөргтнь бахтҗ, җилвтҗ йовна.

* * *

Өдр өдрән сольна, сар урһна, удхш, чилҗ одна. Тер хоорнд Ювеналий Дмитриевич докдан эркн күн болна. Ахлачнр шуд амнасн энүг авхш: әвртә нәрн эрдмтә, алтн һарта күн гилднә. Кеснь — һәәхүлд орулм күцәңгү дигтә гиҗ таасцхана. Көдлмшчнр болхла, үүг берк күндлнә, юңгад гихлә, кенләнь болвчн тегш, үүринәр бәәнә. Альк чигн төриг басл сәәхн тодрха кевәр, медгдмәр эн цәәлһҗ, мел бийсиннь бәәдлҗирһллә залһлдулҗ, үлгүр кедгтнь цуһар таасҗ, келсинь әвртә гидгәр оньглҗ соңсцхана.

Тер хоорнд энд-тенд бас чигн дуһулңс һарад, көдлмш улм өсәд, сул цаг улм баһдад, күртл уга генүлнә. Намрлад, хур-чиг элвәд, земгә серүтрәд ирнә. Тиигх дутман, әмд бийнь эрмдгтә күн, басл чигн саглх, эвинь хәәх болна.

Болв хойр-һурвн дола хонҗаһад, Мельников, эрк биш Бемб өдрин асхар, Хальмг Базр орад һарна. Тер сөөдән, маңһдуртнь бүкл өдр тенд бәәнә. Бадашла чигн бахан хаңһаһад, седклән сергәһәд күүнднә. Һәрәлә чигн һәәвһә кевәр күүрлнә. Үүлдлңгин зәңг-зә сурад, эс медсинь цәәлһҗ, Мефодьичд кергтә хамг заавр өгч, ю-бис даалһх, энд-тенд болҗах хамг тоотар соньмсна. Маца Санҗ хойр чигн гүүлдәд күрәд ирнә. Умшсарн хувалцад, эс медгдсән сурад земгә цәәлһвр, заавр эдн авдг болна.

Төмрлг-механическд, һанцхн терүнд чигн бишл, көдлмшчнр ондарад, урдклаһан әдл «махлата мал» болад, тагчг даҗрулад, дәәлүләд бәәдгән уурсн, хаҗһр һархла, хәәкрлдәд, бурушалдад, неквр тәвәд, зөвләд бәәхинь соңсчкад, Мельников цань уга гидгәр байрлад: — Тиигх зөвтә!.. Цагнь, цагнь... — гиҗ чееҗәр амрна. Тиигҗ өдрсөөд амрч авчкад, саак балһсан орад һарна.

Ода бас йовхар бедрҗәнә. Бадаш өвгн тедүкнәс аҗглҗ бәәһәд, келнә:

—Ювенал, бас невчк бәәх, амрх, бичкн эмлһ чигн келһх арһ угай? Бийчн, хәләһәд бәәхнь, зөвәр муурад бәәҗч...

—Учр уга, Бадаш ах, ясн бүтн бәәсн хөөннь, махн урһад бәәх эсий? Нә, сән бәәтн,

—гиҗ мендән келәд, Мельников һарад одна.

Шин урһҗах миңһн йисн зуудгч җил. Йир ямаран эн болна? Яһна? Түрүн сөнь земгә төвшүн, салькн-савр уга, дала киитн чигн биш болна. Зуг цасн уга гихәс биш, шуд йоста шин җилә байрин сө. Деер одд гилилдәд, чирм-чирм гилдсн, альвн-дольгн күүкд хоорндан дөгсн, наадсн мет бәәлднә.

Болв мел маңһдураснь авн экләд сальклад, түрәһәд, иигәд ахрар татхм болвзго гихнь, улм өгтмләд, чаңһрад, тиигх дутман һазрин мууд күрчәнә. Үләһәд, киискә бәәҗ, үүнә деерк көрсн болсинь шуд хамчксар, элсн шора хойрар шуурһ орулад: әмд бийнь әрә торсн өвсдин уңгинь ил һарһад, салвлад, хагсаһад, кецү гихәс талдан келх үг олдхш. Үвлин ахр өдр улм агчсн болад, кезә экләд, кезә чилснь медгдл уга гилтә одна.

Киитн чаңһрад, шуурһлх дутман докин көдлмш улм шатад бәәнә. Тернь бас учрта, юңгад гихлә, хавр ирхәс, мөсн унхас өмн, теңгсүр орх цуг сав-саңх белн болх зөвтә. Тиигхлә цаг үрәх биш, шулуһар, үкс гиҗ тедниг ясх керг учрҗана. Көдлмшчнр яһснкегснь эзнд юмб? Кегдх зөвтә көдлмшиг эрт төгсәҗ, элвг олз-ору үзхәс талдан тоолвр

үүнә толһад орхш.

Энд-тендәс ирсн зәңг-зә чигн кү йир ээхш: альднь болвчн мел әдл кевтә. Дутудунд, тату-тартг хамг негдәд, зовлң-түрүд цуһар тохрсн, көдлмшч, угатя тоотыг шуд бахлурдсн, бүтәһәд, ки авхулҗах бәәдл уга.

Йосна халх соньнмуд секхлә — күчр. Хаана өргәд болад бәәх тоовр-такврар төр келдсн, нәр-наадынь магтсн, келәд керг уга. Заагарнь үүлдлңгүдин эздиг, теднә эварһинь буульҗ, ямаран ик олз-ору тедн үзҗәхәр бахтн җилвтсн тиим. Кенлә, кезә кехнь уга гихәс биш, Әрәсә ик дәәнә өргн дор бәәхәр төр келдҗ, нам күләҗәх чигн өңгтә. Зуг ил келҗәхнь — хүвсхлин үндстә хамг үүмән һардгт һундл төрҗ, тиим йовдлыг уңгарнь уга кехнь гиҗ, олна серлд нәәлҗ сана орулна. Сул үзлин/либеральн соньнмуд авхла — талдан. Көдлмшчнрин түрү бәәдлд тедн сана зовсн, Әрәсән аль чигн булң болһар генткн дәрвкәд һарсн делгү буцлдан-бослдана болн тедниг ямр өршәңгү уга кевәр дарсна тускар: тәрәч улсин кецүхн бәәдлд харм төрсн болсн, тернь гихлә, саак түрү-зүдү, харһнлт болн зүсн-зүүл гем-зовлң, ширг...

Соңсхврмуд бас дала: кениг бәрсн, кедүг суулһсиг, хааран туусн күртл йир тодрха. Эннь мел хүвсхлин төлә ноолдҗ йовх үүрмүдин тускар. Яһад барлҗахнь бас медгдә бәәнә. Санань — нам мөр кишг болхнь, әмтн әәһәд, сүрдвзә гисн учр-утхтань ил.

—Уга, зергүд, ки седкл тертн! — Мельников соньниг шивчкәд, шүрүһәр. босхар седсн, генткн дотрнь кирд гиһәд, махн тасрсн болад, нүднь эргәд, харңһурад одв. «Акад юмб? Минь иим үүл учрх тату билә! — гиҗ эн дотран уурлдг болвчн, наадна юмн бишинь медә бәәнә, саглна, үрвәд доран сууна. — Хара йовдл биш, шуд унҗ одна болһув. Ээ, өвгнә келдг «бийчн, хәләһәд бәәхнь, зөвәр муурад бәәҗч» гиснь үнн, терүнә уршгнь эн болҗахдан шаху. Тегәд, яһсн сән болх? — кесгтән эн көндрл уга сууна, зүн өрчән, одак кирд гисн ормарнь арһул иләд бәәнә.

Тер хоорндан Мельников кесг болчкв. Одак зәңгнь кергә юмн биш бәәсндән шаху

—нам ямр чигн сонҗ уга. Нүдн эргәд, харңһурад оддг уурсн, бийнь земгә гиигрсн болад, өмнк кевтән. Тернь мел мөр кишг гисн кевтә, Ювеналий үкс босад, хойр һаран өргәд буулһад, хойр талан делҗ үзҗәнә — өвдх-бәрх юмн уга. «Нә, иигәд болхм болвза? — гиҗ Мельников бийән хөрнә. — Цаг харм. Кех, күцәх хамг келәд керг уга. Докд чигн көдлмш шатад бәәнә, докин хөөн — нег үлү... Бас чигн кесг көдлмшч багмуд бүрдәх, тедниг хамцулад, балһснд нег цутхлң кех, бар тархах шин эв-арһ хәәх... Тиигхлә, таварлхмн биш, Ювеналий Дмитриевич!»

Лукерья Даниловна арһул үүд секәд шаһаҗана: — Халун цә уухм болвзач, көвүн?

—гиһәд үүдиг хаах хоорндан, Ювеналин чирә үзчкәд мел оңдарҗ одна. — Яһвчи, көвүн, а? Чирәчн шуд көк үмсн болдмб? Юн болв? Яһв?

—Уга, дала әәх юмн уга, — гиҗ, Мельников мусхлзна, — халун цә ууҗ болҗана...

—Болвчн, өңгчн йир му, — герин эзн эмгн тотхад, бас нег чирә-зүсинь болһамҗта кевәр аҗглад авна, — бәәдлчн нанд йир таасгдҗ бәәхш.

—Уга, Лукерья Даниловна, генткн нүдм эргсн болад... Ода чикрҗ одув. Та, мел мини эк, бичкн юмнас сүр-сүмсән алдад, үргәд-чочад...

—Тиигл уга яахм билә? — Эмгн шүрүлкҗ бәәхш, болв зөвәр дааврта кевәр

келҗәнә. — Хальмгуд келдгәр, ээҗин седкл үрнд, үрнә седкл көдәд гидг эн болхугов. Лукерья Даниловна земгә гидг нигт, сәәхн чигн каңкнсн амтта цәәд нег ухр бал тәвәд, хутхад оркв, сорад у гиҗәнә. Мельников нег кесинь чиләһәд, бас нег келһәд,

дегд таасҗана. Бийнь тәвгдәд, көлсн асхрад, чирәднь цусн орад ирнә.

—Ханҗанав, Лукерья Даниловна, цә болчкад цә... Яс-үсәр орад, хамг царцснкөрсиг биш, нам гем-зовлңгиг авад одм дүңгә болҗ. Нанд хавр күртл торлцхнь, хәәртә Лукерья Даниловна, а хавртан... хальмг өвгнә чигәнд күрхлә, бийтн бииләд бәәх биләв.

—Мууха биилҗ, йовхмб, — гиһәд эмгн мусхлзҗана.

—Нә, үрвхлтә, көдлмшәс алдгдҗ болшго.

—Чи, көвүн, саглҗ йов, бийән хәлә. Минь иим кем мана һазрт йир кавҗрта болдм: усна уурар аһар күнд, чиигтәвр, киитн салькн, дегд үзүртә бийнь гиһич, көлин тавгт чигн, толһан экнд чигн тегш күрдм. Эрмдгтә күүнд биш, эрүл күүнд зөвләд бәм...

—Ханҗанав селвгдтн. Лукерья Даниловна, басл чигн саглсн болнав. Нә, асхн күртл... — гиһәд, Мельников махланнь чикиг буулһад, захан босхад, һарв.

«Хард» гисн үүдн тал хәлән бәәҗ, толһаһарн хойр-һурв нәәхлчкәд, Лукерья Даниловна саналдҗана: «Басл гемтә болхар седхшлә, чавас, зуг би үзә бәәнм! Хойрнегн хонгт кевтәд босхла яһдв? Баһ, дүүвр насн болад, терүн деерән, бийәрн төр эс кедг күн болад, иигәд... Хөвднь даалһхас талдан арһ уга, бурхнь медҗәнә. — Эмгн ааһ-саван хуран йовҗ, шуд һанцарн ду һарад, зогсхш. — Экнь яһҗ зовҗадг болх? Хәләсн нег үрнь хуучта, тиигчкәд, хол һазрт тууврт йовх...»

Генткн үүд цоксн болад одна. Эмгн үгән татад, үүдн тал хәләҗәнә, чикән өгәд, маһдлҗана. Удсн уга, дәкн кор-кор гиҗәнә. Тиигхлә, уһасн саван арчҗасн альчурарн һаран арчн йовҗ, үүдн тал өөрдҗ одад:

—Кемб? — гинә. — Орс, хальмг уга, манахс болхла, шуд орад күрч ирдг... Үүд цокад, мууха каңкшлҗ йовхмб?

Тиигҗ келхинь гетчәсн кевтә, үүдн секгдәд, һазаһас киитн ур асхрад одна, дахлдн:

—Орҗ болхий? — гисн бөдүн дун хәңкнҗәнә.

—Ортн, ортн, — эмгн, чочн тусад, цухрад, ут чигн чашк, һазрт күрн гиһәд унҗснас, барун ташаднь пистул йовхнь ил, — минь эн хойрас нүдән йир авхш.

Тер хоорнд гиич маасхлзад, халхин герл дахсн, харадан җивр болсн сахлын хойр үзүрәс мөсинь авчкад, хоолан ясад, келҗәнә:

—Вахмистр Петерсон, мендвт!

—Та, эндүрәд, орҗ ирсндән шахут?

—Уга, Лукерья Даниловна, эндү уга, — гиич инәҗәнә, — буру эс гихләтн, хувцан тәәлхәр.

—Тәәлтн, адһҗ эс йовхла.

—Невчкн керг бәәнә, тегәд, тан тал ирдгм эн, Лукерья Даниловна, — болад, гиич бүсән тәәләд, зертә-зевтәһинь шаргулад өлгчкәд, өрмгән шувтлад бас өлгҗәнә.

—Та намаг альдас таньдвта? — гиҗ эмгн өврҗәнә. — Мини нер-усим иигҗ тодрха келсиг ховр соңсҗ йовлав. Нурһлҗ мел Лушка гилддг...

—Петерсона эс меддг юмн гиҗ һазрт уга, — гиич сахлан ясад, ширә тал ирәд, — тегәд чигн цагдачин вахмистр цол зүүсн болҗахгов би. — Хавтхасн эвтәкн хала хәәрцг һарһад секн, тәмк чимкҗ авад, хамриннь хойр нүкәр селгәдәр гүүлгҗәнә. Тиигн кесг саамлад чаңһ-чаңһар, ор дарм кевәр нәәтхәд оркна, шуд гер чичрсн болад одв. Дарунь шалвриннь ардк хавтхас альчур һарһад, хамр-аман арчад, сахлан бас нег ясҗана. Лукерья Даниловна, өврдм болхнь өврҗәнә, йир ду һархш, зогсад бәәнә.

—Та, суухнт нааран, — гиҗ гиич сандл зааҗана.

—Учр уга, — эмгн эмәсәр нәәхлнә, — келтн, соңсҗанав.

—Уга, Лукерья Даниловна, та суутн нааран, — болҗ гиич чаңһрҗана, — босн зогсҗах үнн угаһас дор гидг, керг мини зөвәр эркн, берк... орн-нутгин чинртә...

—Тиим болхла, — эс итксәр эмгн мусхлзна, болв ирәд сууҗ йовна, — сууһад чигн соңсий.

—Лукерья Даниловна, би таниг иткәд ирүв, — болҗ гиич ики холас эклҗәнә. — Бидн таниг меднәвидн: ааль-җииль уга, хаалһарн бәәдг, цаһан хаана йосндан чигн, хамг бурхн-шаҗндан чигн итклтә, чик ухата-серлтә бәәдг күнт. Тиим эсий? — эмгн ду һархш, ээмән холькхас биш. Гиич «чик келҗәнәч» гиҗ бийдән зөв авсар, бас чигн цаарлна. — Би танд, Лукерья Даниловна, цөөкн сурвр өгхәр, зуг ма хойран күүрәс нег чигн үг талдан күн медх зөв уга. Йосна нерн деерәс келҗәнәв, та медҗәнт?! — сүл үгмүднь зөвәр шүрүлксәр, цааһан нам киит дүрсн болад одна.

—Суртн болхн...

—Үгдән бат болтн, — гиҗ вахмистр каңкшлҗана, — өмн келсн үг хөөнән герч гидг... хаҗһр нүдтә хармуд келсиг соңсҗ эс йовлта?

—Тернь кен билә?

—Ха-ха, кен болх билә — хальмгуд.

—Яһад тиигҗ келнәт? Тедн манас юуһарн дор?.. — эмгн доран оңдарҗ одв. «Келичн чамаг, Петерсон! — гиҗ гиич бийән дотран хараҗ сууна. — Кен чамас үлгүр сурла?!» — би хальмгудла хамдан өсәд, босад, көдләд... Йир нег чигн му юм теднәс үзсн угав: номһн, төвшүн, көдлмшч болчкад итклтә!

—Уга, Лукерья Даниловна, би теднитн муулхар бәәхшв, — Петерсон инәһәд, нер уга, — төртән бичә автн, үгин эвәр келгдҗ одхас биш... Мини ирдгм эн... Та, Лукерья Даниловна, гертән кен патьрлҗахиг меднт?

—Меднә: туугдҗ ирсн көдлмшч. Сән күн — номһн, һольшг, зуг му хуучта гихәс

биш.

—Нааһин үзлд тиим, тертн, — вахмистр хурһарн завдад, чаңһрад ирнә, — цааһан болхла, цань уга әәмшгтә күн. Әрәсән уңгд суухар йовх улсин негнь, хаана йосиг хольвлад, хамг тоотыг көм татад, шуд үүтә-тәәтә кехин төлә әмт хутхад йовдг элмр болсн төләдән, түүрмд сууһад, туугдад, ор бәәр уга йовдгнь эн.

—Кен гинә? Ямаран күн гинә? — эмгнә чирә-зүснь мел хүврҗ доран одсн йосар алң болҗахнь ил, хойр нүднь бүлтәһәд һарн гиҗәнә. Болв иткҗ эс бәәхнь лавта, юңгад гихлә, уга гисәр нәәхләд бәәнә. Терүгинь цагдач бас алдҗахш. — Уга, би хөвдән йир иткҗәхшв. Тиим юм һарһх күн биш... Цаһан седклтә, җөөлн, өр өвч...

Уга, та эндүрҗәдг болхт.

—Кен танад ирнә? Кенәд тертн одна? — цагдачин сахлнь сөрсәсн болад, хойр үзүрнь өрггдәд, чичрсн болад одв. — Ю күүнднә?

—Манад талын улс ирхш. Ювеналий юмнд одхш. Көдлмшәсн ирчкәд, ю-кү умшсн балҗаһад, унтҗ одна. Яах билә тер, әмд бийнь хуучта юмн, цуцрад, даарад ирхләрн нег үлү...

—Умшна гинт? — Петерсон өсрәд одв. — Ю умшна, тегәд?

—Соньн... Үснд һархларн, өрүн болһн би хулдҗ авч ирнәв, зүсн болһарнь...

—Хорань терий? — вахмистр өргәрн зааҗана. — Орад хәләҗ болхий?

—Эзинь угад эврән чигн ордн угав, — эмгн зөв өгсн уга, — асхлад күрәд иртн, бийләнь харһад, кергтә тоотан сурад, медхт. Та, йосна күн, йосн биш йовдл һарһхар седдгтн эвго бәәҗл.

«Сурһад, эврәһән кеһәд авчкҗ! — гиһәд, Петерсона дотрнь доңһдсн болад бәәнә.

—Эсклә эн үмкә эмгнәс иим каңкш үг һаршголм! Оратҗ ирҗч, вахмистр!».

—Уга, та, Лукерья Даниловна, мини келсиг невчк талданар медҗ кевтәт, —болад, цагдач инәһәд, босҗана.—Бийтн, Лукерья Даниловна, ямаран бәәхинь, яһҗахинь медхәр, кемр умшдг сән дегтр уга болхла, нам нөкд чигн болхар седләв. Тана зөв, хөөннь нег ирхлтә, эвәрнь. Зуг Лукерья Даниловна, келсн үг, керчсн модн гидг. Мини ирсн, ма хойрин күүндсиг нег чигн күн медх зөв уга. Кемр тер бооцан эвдрҗ гихлә... Кх-кх... нанд һундад керг уга. Нә, менд бәәтн, — хувцан татч өмсәд, одак дала юмсан шаргулад бүслсн цагдач һарад одв.

Асхн шидр, зөвәр цуцрад, муурхдан күрсн Мельников арһул үрвәд хәрҗ аашна. Гертән күрн гиҗ йовхнь, хаҗук хашан заагар генткн шимлдсн болад: — Танад зандарм ирәд, йовҗ одва. — Хәләхлә, ик махлань нүднднь күрсн, бичкн шар көвүн. Ювеналий зогсад, хаша түшәд, арһаһан һарһҗана гихм, зогсчкад, сурҗана:

—Кезә?

—Өрүнә.

—Яһв, тегәд?

—Зөвәр болҗаһад, йовҗ одв.

—Нә, ханҗанав, менд бә. Гертән орад ирхлә, Лукерья Даниловна мел оңдарҗ оч: Ювеналий эс медсн болад бәәнә, хувцан тәәләд, гиигләд, нүр-һаран уһаһад, үсән самлад, таварлад, мел адһҗахш. Эмгн үг келх гихнь — келхш.

—Лукерья Даниловна, та яһвт, үргсн-чочсн болад?

—Уга, уга, Ювеналий...

—Би таниг цагдачас әәҗ болһад...

Эмгн мел ду һархш, нам альхарн аман бөгләд, алдрад һарч очв гисәр, яахан олҗ ядҗана. Яһад тиигҗәхинь Ювеналий эс медхм биш, төртән эс авсар бәәнә. Тиигх дутман эмгнә төр улм күндрәд, йосар зовлң болҗана.

—Нә, тегәд цагдач ю келвә? Яһнав гинә?

—Яах билә, чамаг ямаран бәәхинь хәләхәр ирҗ. Намаг бичә кел гилә, яахв, эврән медчкҗлмч. «Кесән кег, келәд меднәв!». — гиҗ эмгн нег мөсләд, ю келсинь, яһсинь

кевтнь келҗәнә. — Би чамас тегәд нег юм сурхар.

—Суртн, Лукерья Даниловна.

—Чамаг Әрәсән уңгд суухар, хаана йосиг хольвлхар йовх күн гинә, үнний?

—Үнн, Лукерья Даниловна, — гиһәд Мельников инәнә. — Бидн нуувр уга, хаана йосиг хамх цокад, хамг көдлмшч, угатя улс орн-нутган эврән эдлдг, залдг болтха гиһәд... Түүнә төлә цуһар негдхм, ноолдхм гисн улсин негнь бив. Ахрар келхлә, цуг олна сә хәәсн...

—Намий? — эмгнә чирәнь тогтнад, нүднь сергәд одна. — Чи, тегәд, Ювеналий, цагдач ирсинь яһҗ медвчи?

—Үнрчләд... Үүд татад оркхлам, үнрнь салд гиһәд одвш...

* * *

Хаврин экн. Нарн земгә күч авад, герлнь немәд, дулань икдәд, үдин алднд нам зөвәр ээнә. Болв усна уурар ода чигн киитәвр, җиң авган алдад уга. Сөөднь көрәд, өдртнь хәәләд, өрүн-асхнд үвләс чигн тату биш болад одна. Салькн гихлә, хаврин хар гидгнь үнн, хавшад-хавшад эгзңнәд, теңгр һазр хойриг хутхад, хурлзад...

Шүрүнь гихлә, шуд шурһад-шурһад, күүнә дотр орад, һолд курәд, чичрүләддагҗулад оддгнь, келәд керг уга.

Хуучта, чидл-гүүдлнь тату күн биш, нам эрүл-дорул, чаңһ-чиирг, наснь баһ, седклнь дүүвр хамгнь бөгдиһәд, үрүдәд оддг кем. Тегәд, чигн эн алднд Ювеналий Дмитриевич йир дор орҗ одна: муурад, шанань хавчгдад, өмнк кевәр үлдснь — зуг хойр нүднь.

Көдлмшин хөөн һарч йовхлань, хашан ца хаҗуд генткн Һәрә харһҗана.

—Мендвт, Ювеналий Дмитриевич!

—Менд, менд, — Мельников ханяһад, ханян бәәҗ хойр талан дораһар харвад авба, — юн болҗ одв? Яһв?

—Би хойр даалһврта йовнав, — гиҗ көвүн арһул келҗәнә.

—Нә, йовн күүндий, Һәрә...

—Мефодьич келтхә гилә: дуһулң бүрдсн, му биш көдлҗәнә. Нуувчин дегтрмүд умшад, цәәлһвр кегднә, бодлһна төрмүдәр земгә күр һарна. Таниг нег ирәд, әмтнлә харһад одсн болхнь гинә.

—Дуһулңтн икий?

—Зу һарч оч.

—Зу-у?! — Мельников йосар өврҗәнә. — Однав, однав, эрк биш, зуг цагинь, орминь заатн... А хойрдгчнь?

—Хойрдгчнь, — Һәрә мусхлзҗана, — эцкм сурла: минь эн кем, хаврин экн, җанҗалта болдм гилә. Таниг ирәд, нег-хойр долан хонгар бәәһәд, бичкн эмлһ келһәд, амрад, гүүнә чигә ууһад одсн болхнь гинә.

—Ханҗанав ги, Һәрә, — Мельников зогсад, көвүнә ээм деер һаран тәвнә, — хөөннь, нег сул цаг олдхла нәйи? Бадаш ах Болха эгч хойрт халун менд, Мефодьичд

эрк биш ирҗ үзнәв гиҗ кел. Чамд келхм, Һәрә: бидн хойр иигҗ, олна нүднд харһх мел зөв угавидн. Медҗәнчи? Энчн, негдвәр, хойраһимдн харт авулн гиҗәнә. Хойрдхла, ма хойрас көлтә, талдан улс, келхд, Мефодьич болн нань чигн түүг дахсн тоот, әәмшглә харһн гиҗәнә. Тер учрар, би чамас сурҗахшв, чамд закҗанав — намаг дәкҗ иигҗ бичә хә!

—Мини гем, Ювеналий Дмитриевич, — гиҗ Һәрә арһул келҗ йовна, — дәкҗ тиим алдг һарһхн угав.

—Балһсн дотр, уульнцд, өңгин улс зөрлцәд, ю-бис сурад һарч оддг мет, тиигҗ харһҗах болсн бәәнм, — Мельников чееҗнь арһад, хоолнь шиигәд-пиигәд, ханялһад чигн йовна, — түүгән эвдхм биш. Медвчи?

—Медвә, — көвүн гекҗәнә, — болвчн, Ювеналий Дмитриевич, та киидән бийәрн төр кеҗәхшт.

—Нә, байрта харһий, Һәрә, — Мельников бичә му сан гисәр чирмәд, маасхлзна,

—эврәхстән менд кел, сән йов...

Мельников муудан орҗ гертән күрв. Цогц-махмуднь күндрәд, невчк толһань диинрәд, бийинь заратрулад, негт даарулад, негт халу дөрәд, аальнь йир дала. Цокулад ханялһад, түүгинь дахад, цусвксн өөр болсн юмн хооласнь һарад, аҗглхнь

— йир сән биш. Тиигх дутман дотраснь шуд кевт, кевт гиһәд, ээрсн болна, толһань дерд кезә күрхән ядсар бәәнә.

Ювеналий Дмитриевич хувцан тәәләд, үрвәд орндан күрсн болла, нөг-сөг уга унснь тер. Нег өдр давад, хойр-һурв хонад оркна, зуг зөвүр гиигрҗ бәәхш. Ханядгнь улм давад, хоолнь хәргәд, халунь буурхш. Өөрнь һанцхн Лукерья Даниловна бәәнә, өдртнь чигн, сөөднь чигн нүдн-амн болад, хаҗуһаснь йир шилҗихш. Гүүһәд гишң эмд одад ирхәс биш, нань һаза һарад уга. Халун цә буслһад өгнә, үс чанад, тостаһар бас уулһна. Болв тер хамгнь хөрлт болҗахш. Эмгн сән бишинь медә бәәнә: чирәнь цәәһәд, нам цусн ордган уурч одсн, һарсн ханядна өңгнь улм улаһад йовна.

—Ювеналий, кү дуудхм болвза? — гиҗ Лукерья Даниловна сурчкад, деернь немҗәнә. — Эмч, таньл-үзл...

—Ханҗанав седклдтн, Лукерья Даниловна, эмч дуудад авад ирсн болхнь үлүдх уга билә.

—Би минь ода, дарунь, — гиҗ эмгн сахняд, хувцан өмсн, һарад одна. Тиигәд адһад гүүҗ йовхлань, одак сахлан унҗулсн вахмистр генткн харһна.

—О, Лукерья Даниловна, сән йовнта?

—Намд юн болх билә?

—Тана Мельников эс үзгддм, яһла?

—Яахв, көөрк, нөг-сөг уга кевтнә, һурв хончкв, өөд өндәһәд уга, эмч дуудхар гүүҗ йовнав

—Нә, гүүтн, гүүтн, — гиһәд, Петерсон сахлан мошкҗана. «А би түүг зулҗ оч болһад, төр кеһәд бәәдг. Нөг-сөг уга кевтхлә, йир сән!» — гиҗ эн дотран ухална.

Удсн уга, эмгиг дахсн эмч йовад одв. Кесг болсна хөөн, хәләхнь, эмч үрвәд аашна. Петерсон өмнәснь тосад йовҗ йовна. Зерглҗ ирәд, мендләд, зогсҗана. Цаадкнь арһ

уга, бас зогсна.

—Сән йовнта, эмч?

—Үрвәд...

—Эмч күн үрвдви? — цагдач элк хатад инәнә. — Эмч күн шатад бәәх!.. Үклд нег чигн әм өгшгон төлә үктлән ноолдх!

—Ноолдв, эс ноолдв, цагнь ирхлә...

—Яһна, эмч, одсн күүнтн күндий?

—Ээ гихәс, — эмч гүүнәр саналдад, санань зовҗахнь ил, шагшрад бәәнә, — цаган күләҗәнә. Шинкән һуч күрсн баахн залу... Хәәрн насн цогц хойр... Саак садв!..

—Баһдан насан барна гидг, эмч, — Петерсон толһаһарн кесг нәәхләд, бас һашудҗах бәәдл һарһад, нер уга, — йир һундлта. Шинкән һучта залу ю эс кех бәәсн, күцәх?... Дотран санна: «Хәрнь гиһит, кехәсн урд ю эс татх бәәсн? Иимнь нам эрт үкәд чилснь сән, маншңднь амр. Эсклә келән балдалһчкад, чикән сертәлһчкәд — альд йовна, ю кеҗәнә, ю келҗәнә? — гилдәд теднә ардас гүүлдә бәәҗ, муудан орҗанм. Нә, ода шуд гетәд керг уга. Цаган күләҗәх күн юуһан кех тер? Хе-хе, хәрәд, нам невчк амрч чигн болҗана». Тегәд эн герүрн һарад йовна. Зууран лавкар орад, нег бөтк, нег мә авад, хәрҗ ирнә.

Мельников чигн бас алдҗахш, цаган болад ирсиг медә бәәнә. Тиигх дутман кеснәс кеһәд угань ик бәәснд һундрхна: «һар күрсн уга, эвнь болсн уга, — гиҗ санҗ кевтнә.

—Эх, сансндан күрсн угав! Цуг көдлмшч багмудыг негдүләд, һардх, залх цутхлңнь болх бат чигн, ни-негн ниигм-ардчллын бүрдәмҗ күцц бүрдәҗ чадсн угав! Тегәд, мини эс күцәсиг, үүрмүд күцәдг болдгар, арһ уга, күчр нәрн, нуувчин зокал эвдх болад бәәвүв, хоорнднь таньлдулад, селвгән өгх кергтә...»

Ювеналий Дмитриевичд мууһан медүлх санан йир уга, тегәд, земгә гидгәр бийән бәрҗәнә. Түүгинь Лукерья Даниловна чигн алдҗахш. Эн нег үлү медүлшго саната, тиигх дутман улм кинҗ, арднь орҗ эмчин селвг күцәҗәнә. Цагтнь эминь өгнә, заагарнь цәәһинь, үсинь цань угаһар амтлад, нам уутха гиһәд, шүрүлкәд, керлдсн чигн болад одна.

—Акун юм эс иднә гидг, нанд шуд медгдҗәхш, — гиҗ Лукерья Даниловна, толһаһарн зәәлнә, — чидл яһҗ, юунас ортха гиҗәх күн болҗана? Ик бийәрн бичкдүдәс дорлхад...

—Эдгсн хөөннь, Лукерья Даниловна, эврән чидл орад бәәхугов, — гиһәд Мельников инәнә, — таниг үрвәд, Хальмг Базр орад ирхм болвзат гихәр?.. Уга, тернь хол, амрарнь Митрофановин үүлдлң ортн. Меднт эсий?

—Тенд яахм?

—Бадаша Һәрә гидг хальмг көвү олх кергтә. Төмр-урн. Түүг уга болхла, Мефодьич гиһәд, дөч һарсн залуг, бас төмр-урн. Намаг кевтнә гитн, хуучнь боссн...

Асхлад Һәрә ирнә. Үүдн хоорнд хувцан тәәләд, хойр һаран семрн үмгәд, невчк дуладулчкад орҗ аашна.

—Мендвт, Ювеналий Дмитриевич!

—О, Һәрә ирвчи? — болҗ Мельников байрлад одна. —Мефодьич ирхий?

—Аашна, бидн невчк саглсн болад, цувад йовлавидн, — гиҗ көвүн келәд, өөрнь одад сууна. — Яһвта?.. Мууха муурвта?

—Чи, Һәрә, — Мельников әрә мусхлзад «учр уга» гисәр чирмәд оркна, — Бутковин багц гиһәд, дунднь улан чолун гер бәәхиг эс меднчи? Үкс гүүһәд, теднәд бәәдг Лидия Михайловнаг шулун наар ги. Болв, энд-тендән хәлән йов.

Тер хоорнд күн орҗ ирснь соңсгдв.

—Мефодьич, — гиҗ көвүн босв, — би, Ювеналий Дмитриевич басл чигн шинҗлүв, йир эвго юмн медгдсн уга. Мефодьич бас алдсн уга болх...

Мефодьич орҗ ирәд, мендләд, суув. Мельников нам сергсн бәәдл һарв: чирәднь цусн орад, хәләцнь батрад, дунь чаңһрад одв.

—Лукерья Даниловна, — гиһәд эндәс дуудҗана, — зөв кеһәд. Ма хойрт цә өгсн болхнтн...

—Цә өгхд юн бәәх билә, — болҗ эмгн тендәс хәрү өгсн болла, мел дарунь хойр ааһд кеһәд, авад күрәд ирв.

—Бал тәвәд, эн шүүснәс немәд оркхла, бөөлҗрһн басл айта, — гиҗ Мельников цәәлһҗәнә, — тәвтн, Мефодьич, бичә эмәтн...

Ца уулдн бәәҗ эн хойр кесг төрәр күр кеһәд оркв. Эннь нурһлҗ әмтнә күнд бәәдлин, йосна өршәңгү уга даҗрлтын тускар, арһан бархларн, тесҗ болшго болад ирхлә, сүкән авад босдгиг чигн сергәлдҗәнә.

—Бослдад, тедн ю күцәдг билә, көөркс, — гиҗ Мефодьич саналдна.

—Өшрсн мухла көвүн өгтм эзнә өмнәс һанцар зөрәд, гер-малынь шатаһад, түүмрт өгдгнь, сулдхвр хәәҗ, бәәх бәәдлән бурушаҗ, ноолдҗах йовдл бәәснь лавта. — Мельников, чееҗнь арһад, кинь давхцад ирсәр, невчкн зуур амрч авчана, тагчг, Мефодьич чигн адһаҗахш. Удсн уга, бийнь цаарлад бәәв. — Зуг тер ноолдань өшрәд, һацсна үүл деерән, юуһар чилхнь мел ил бәәснь бас лавта: үктлән малядулх, түүрмд суух, эсклә киитн сиврүр туугдх. Һанцхн модн һалд өр болшгог көвүн медә бәәсн бийнь, зөрц «болсарн-болг!» гиҗ нег мөслҗ гих кергтә. Тиигл уга бәәҗ чадх бәәсний тер? Уга.

—Кемр хамцад, чидлән негдүләд, дегц босхла, цугинь түүмрдхлә яах?

—Тиимнь бас учрҗ йовла, — гиһәд Мельников чидләрн инәҗәнә. — Степан Разин, Кондратий Булавин, Емельян Пугачев... Келхд, Пугачевиг сергәхлә, кесг арвад миңһәдәр, олн келн улс туг доран негдүлҗ, хаана йосна өмнәс босад: «Бахнынь манахс чавчтн — хашань бийнь нурад унх!», — гиҗ заксн болдг. Му бишәр чавчҗ йовцхаснь ил. «Бахнс» болҗах баячуд хуһ тусад, «хашас» болҗах хамг зөөрнь хумулт одсн бийнь, цань бултсн хаана йосн, чолун шивә кевтә, көндрл уга үлдвш. Учрнь юунд гихлә, чолуг сүк даасмн уга. Ашнь саак: толһас өсрнә, төмр чөдрмүд җиңгр-җиңгр гисн, түүрмсин көгҗмд тохрна. Тегәд, иим һашута кевәр төгссн бослт кергтә бәәсний гихлә? Эрк биш кергтә бәәснь лавта. Олн-әмтн гихлә, ода чигн зовлңтүрүдән даргдҗ, тату хөвдән бүтҗ, дотран аралдхас биш, оларн зөрәд, дегц босҗ, оңх тусмар эн йосиг цокҗ чадҗахш. Эдниг нег кеҗ хамцулҗ ардан дахулх, эврәннь сә хәәҗ ноолдхур омгшаҗ, чик хаалһинь зааҗ көтлх итклтә толһа одахн күртл уга билә.

Цаатн «Әрәсән ниигм-ардчллын көдлмшч намин Туңхг» һарсн, нам бийнь бүрдәгдсн бәәнә, Мефодьич. Зуг ода деерән Дүрм чигн, Көтлвр чигн уга. Болв, ар һазрар, энд-тенд үүдҗ йовх үүнә әңгснь — зөвллтс, хоорндан нам сәәтр негдүлгдҗ, залһлдад уга бийснь, көдлмшчнр дунд земгә тоомсрта болҗ йовна. Тиигхлә, Мефодьич, хамцх кергтә, батрх. Бичкн бичкн, салу-салу дуһулңгудыг негдүләд, нег нудрм кехлә, цокхд шүрүтә болхнь ил. Хар мөртә хаана шивәг, ха-ху гилдҗ, негнь босхла, наадкснь хәләлдәд суулдҗ, хамхлна гидг берк. Түүг дегц оларн, сүртә, күчтә цоклһар кү татхас биш. Тер төләд көдлмшч улсиг, цуг әмтиг нег кеҗ хамцулҗ, залх кергтә, көтлх. Кен түүг кехмб? Бидн эврән, нань нәәлвр уга. Амр төр биш, нег үлү, мана ар нурһнд шалз мет наалдсн зүсн-зүүл анддуд — шиңшдг, гетдг, чиңндг — шаргсн... Эдн гихлә, тер тускдан болмар заавр, сурһмҗ авад дассн, цевтә нохас кевтә, аль үзгүр зааҗ, тукрҗ «шть» гихиг күләлдәд, аңһалдад бәәдгнь ил. Көдлмшч әңг болхла, Мефодьич, хүвсхүл кех эрдмиг дасҗ авад уга, энүг сурһх кергтә. Дасад авхла, эврәннь күчн-чидлдән иткҗ, юуна төлә, яһҗ, кенлә ноолдхан лавта медҗ авхла, шуд күүләд, күүчәд, тууһад одхнь алдг уга. Ода деерән энтн, келц мөсн дора урсхул: үрвәд, усан тууһад, бичк-бичкнәр, эс медгчәр мөсиг мерәд, зәрм уутьхн, шахр һазрар бүтәд, кү татчкад, дәкәд үрвәд... нар күләҗәхнь ил. Невчк дуларҗ өгхлә, цуг хамг хәәләд улани усн бууҗ ирхлә, тегәд деер дор хойраснь земгә нимгрсн мөсиг негхн сө кү татад, хамхлад, күүләд, үр-мәр кеһәд, тууһад йовад одхнь лавта...

Үүдн секгдсн болв, Һәрә шаһачкад, «ирвидн» гисәр гекчкәд бийнь уга болҗ одв. Орҗ ирн-яһн гихнь — уга. Мельников, толһаһан әрә өндәлһәд, арһул дуудҗана: — Лидия Михайловна, тадн яһлта?

—Эн йовнавидн, эн... — гиһәд Һәрәг дахад, күүкд күн орҗ ирв. Мендлн йовҗ, Мельников тал хәләһәд оркв. — Нә, яһҗант? Ямаран?..

—Мефодьич, төмрлг-механическәс, таньлдтн...

Күүкд күн уралан ишкәд, һаран өгчкәд: — Книпович Лидия Михайловна, — гиҗәнә.

—Нә, суутн... — Мельников экләд келҗәнә. На-ца гиҗ дууддгм учрта, тадниг нүүрцүлҗ, таньлдулхар. Тегәд чигн күн болҗ нуувчин зокал эвдҗ үзәд уга бийм, тадниг шуд иләр наар гилһсм тер. Цаг бачм болад, шахрдад. Негдвәр — алдад оркх гиҗ одакст нәәләд. Хойрдвар — эс алдхла, келх үг, заах учр белн: гемтә, әрә бәәх кү сурхар ирснд юн бәәдв? Һурвдхла — эннь эркн! — герәсән келхәр.

—Ювеналий Дмитриевич, тедн алддг болвчн, бидн алдшгголм, — болад Лидия Михайловна инәҗәнә, — зөвәр нәрнәр аҗглувидн, нег чигн сонҗ медгдсн уга. Бичә санаһан зовтн гихәр.

—Саглв гиҗ йир үлүдшго, — Мельников кесгтән ханяһад нульмад, ам-хамран арчад тагчг, — керг мана тиим... Һәрә Мефодьич хойр, Лидия Михайловна, итклтә улс, хара биш дамшлтта, олн дунд тоомсрта. Һурвдгчнь — Лукерья Даниловна. Тадн, Лидия Михайловнан үг угаһар, зөв угаһар нег чигн ишкм бичә кетн. Энтн, тадниг медтхә гиһәд келҗәнәв, итктхә гиһәд эрдмтә хүвсхлтн, Лениниг бийинь меддг, таньдг күн...

Бас нег сурхм: мини үкләр төр бичә кетн. Яахв, гемәс давдг арһ уга. Негл һундҗахм — кесн хамг баһ. Оршахларн би талм гелңгүд бичә шидрдүлтн, эврәһәрн, медсәрн, чадсарн кетн.

—Та, Ювеналий Дмитриевич, яһҗахмт, әмдәр бийән оршаһад бәәх? — гиҗ Книпович шоодсар келҗәнә. — Тиигҗ болдв?

—Лидия Михайловна, үнинь келхлә, мел тиим... Үкс ги дуһулңгудан негдүлҗ, балһснд бат, ни-негн ниигм-ардчллын бүрдәмҗ бүрдәҗ, көдлмшән делгрүлтн. Хәрнь тер, келхм. Ханҗанав ирсндтн, ода үрвәд хәрцхәтн, удан болҗ одв.

—Би үлднәв, — Книпович Лукерья Даниловна тал хәләҗәнә, — тадн, өрүндән көдлмшт одх улс, йовцхатн...

—Би бас үлдх болад бәәвүв, — гиҗ Һәрә келҗәнә, — ода Хальмг Базр яһҗ орхв?

—Үлд, үлд, бәәрн эс олдхм биш, — Лукерья Даниловна Мефодьич тал хәләҗәнә,

—та чигн үлдтн...

—Уга, би үрвәд хәрнәв, хол биш, өрүндән орад һарнав, — гиһәд Мефодьич менд келәд һарв.

* * *

Тер сөөдән Мельниковд му болад, на-ца эмч дуудлдад, басл чигн арһинь хәәсн бийнь, болҗ өгсн уга: өр шарлхин алднд эн муурад бәәв. Нам Книпович Һәрә хойр үлдснь сән болв, эсклә Лукерья Даниловна һанцар зөвәр түрх бәәҗ. Кедү келвчн, һанцарн күүнә әм һарһна гидг — хара юмн бишнь мел ил, нег үлү күүкд күүнд. «Эврәхстән» келчкнәв болад, Книпович гүүһәд йовҗ одла, удсн уга, Рунинаг дахулсн ирв. Тер хоорнд Һәрә Мефодьичиг дуудад авч ирв.

—Одакст зәңглх кергтә, — гиҗ эмч Бутков селвглҗәнә, — кен медхв.

—Иван Матвеевичд җиңнүлчкхлә яһна? — болҗ Книпович сурҗана. — Яһвчн эмч күн, итклтә болх...

—Тиигхм кевтә, — гиһәд эмч йовад одв.

Өр цәәснә хөөн вахмистр Петерсон орҗ ирв. Уралан һарад, нүдәрн үзәд, лавта сәәһән хәәсинь иткәд, сәәни орнд төртхә гичкәд, кирсләд мөргчкәд, һарад йовҗ одв.

—Вахмистрин зергәс, оршаһад бәәхд учр угай? — гиҗ эмч сурҗана.

—Кезә? — зогсад, ардан эргн, сахлан мошкад, уха туңһасн болҗана.

—Маңһдур, үдин алднд...

—Болҗана, кхм, — хоолан ясад, Петерсон һарч одв. Зууран басл чигн ухалсн йовна: «Яһҗ бийдән туста болдгар, одак орлң ротмистрәс түрүлҗ, бухчд күргҗ келдмб? Орлң өмн ирхнь ил. Тиигхлә, түүг орулчкад, бухчлә дигтә үүдн хоорнд зөрлцхлә... — Минь иим седвәртән байрлсн вахмистр өөрхн бәәсн нег гер ташрлсн, бултг-бултг гиһәд бәәнә. Кесг болчкв, кень чигн үзгдхш. «Эднчн яһсмб? Юн ик гүрмлә харһсмб?» гиҗәхнь, ротмистр аашна. Көвклзсн, гииглг йовдларн шуд биилхин нааһар йовна. Нам энд-тендән хәләлго үүдәр орҗ одна.

—Биил, биил, Хлюдов, зуг кен шаңнгдхинь хәләхгов! — гиҗ ардаснь Петерсон келн бәәнә, нүдән уульнцас авхш. — Хәлә, һарад ирәд бәәвш! — тегәд, хойр мөр

татсн гиигн тергн өөрдхиг күлән бәәҗ, бийән энд-тендән ясҗ авчана. — Нә, бурхн, нөкд бол, — гиҗ зальврад, бултсн һазрасн һарн, цагдачин залврин гер тал адһҗ, йовна.

Тер хоорнд тергн ирәд, ик герин үүдн хоорнд көндлң зогсв. Бухч Марков бууһад, җолачд үг келх хоорнд, вахмистр Петерсон күрч ирнә.

—Мендитн эрҗәнәв, бухчин зергәс! Зөв гихләтн...

—Кел, кел, юн болв? Яһв? — Марковин чирәнь атысн болад одв.

—Сән зәңг, бухчин зергәс!

—Намий?

—Бодлһна Мельников тоңһаҗ одсн...

—Тоңһаҗ гисн?

—Үкҗ, бухчин зергәс!

—Кен келнә? Худл болвза?

—Эврән үзәд ирүв...

—Кезә оршахар бәәнә?

—Маңһдур үдлә, бухчин зергәс!..Шаңндгнь һәәд одг нам «сән», чигн гил уга, бухч орад йовҗ одв. Арднь вахмистр хуухан мааҗад, уурлсар нульмчкад, бас герүр орв.

Бухч ик сарул хора дотраһурн мел йовдңнад, зогсхш. «Цагдан дөң угаһар болшго,

—гиҗ хурһарн завдна. — Тиигхлә «өвр уга бухла» үгцх кергтә болҗана. Яһҗ? Наар гихлә — эвго, яһвчн бүкл балһсна цагдан толһа-цагдамейстер. Түн тал эврән одсн орхнь — үксн деер. Тегәд, ээ!..» — Адһҗ бухч ормдан сууна, җиңнүрәр дуудҗана:

—Марков, мендитн эрҗәнәв, Сергей Иваныч. Таниг бас... Сергей Иваныч, маңһдур бодлһна Мельниковиг оршах болҗанавидн. Ээ, бидн... Оршаҗанавидн гиһәд, дала әмтн хурад, тедниг меднәлмт, бодлһна төрт хүврәһәд оркҗв гиһәд,.. нег үлү шаҗнбурхнахн түүгитн үкәрт оршалһҗахш. Көдлмшчнр, көдлмшчнр цуглрҗ авчкад, саак хәәкрлдәд, хүвсхлин ду дууллдад, Әәдрхнә уульнцар йовхла, тегәд, кенә толһа ирҗ цокх? Мини, тана... Тиигхлә, чидлән негдүләд, урдаснь уңгинь таслх кергтә. Тегәд, ротмистр Хлюдовиг тан тал илгәҗәнәв. Ю кехән, яахан урдаснь күүндәд, батлад, үгцәд авчктн...

Үүдн секгдәд одна: — Орҗ болхий?

—Боллго, боллго! — цагдамейстер ормасн адһҗ босад ротмистриг тосҗ авчана. Шарвадм дүңгәр күндлҗ, һаран өгч мендләд, җөөлн түшлүртә сандлд суулһад, бийнь зергләд залрҗана. — Тегәд яһсн сән болх, ротмистр?

—Сән болһхин төлә, цагдамейстерин зергәс, тедниг шуд ху-мулт кеһәд, әминь таслад, уңгарнь кудх кергтә! — цагдач аралдад, хойр нудрман атхад, яһҗ цокхинь үзүлҗәнә. — Тадн болхла, бичә өөлтн, теднлә йосар нааднат: сурад, эвләд, иләд...

Цокх кергтә! Алн цокх!.. Зуг маңһдур буйн төләд тиигхм биш: төрүц һар күрәд керг уга. Мана төр — олар хурхднь харшлад, цуглрулхмн биш. Тер төләд эргндкинь шуд бүслчкхмн, арһта болхла, нег чигн кү тәвәд керг уга.

—Тертн, ротмистр, әмтиг һацах угай?

— Һацахм биш, — Хлюдов мусхлзад, толһаһарн зәәлнә, — хәләх кергтә, юн күүһинь, яахар йовхинь. Кемр хамдан көдлҗәләв, эсклә сән таньлм билә, хамдан туугдҗ ирсн гихлә, арһ уга, тәвх кергтә.

—Үкәрт оршалһҗахш эс гинт? Тегәд яахмб?

—Һазр чилсн биш, һазань оршахгов!

—О, бурхн! — цагдамейстер кирсләд мөргәд оркна. — Күн кевтәһәр оршагдш чигн уга болҗана...

... Ик хоран тал дунд, улан кенчрәр бүрәслсн яршг дотр Мельниковин цогц бәәнә. Цуг хамг белдвриг эмч Бутков һардҗана. Өөрнь Бегичев, Книпович, Рунина, Мефодьич, Һәрә, Маца эдн нөкд болҗана.

—Нә, иигәд болҗана, — гиҗ эмч саналдв. — Болв батлх нег ик төр бәәнә. Кемр үг һарад бәәхлә, хөөннь чигн кен ю келхән үгцҗ авхмн. Лукерья Даниловна ма хойрт төр уга; герин эзн эмч хойрт.

—Маднд бас төр уга, — гиҗ Рунина һарарн Книпович тал зааҗана, — бидн өңгрсн үүрән оршаҗанавидн. Түүгинь тедн манас деерәр меднә.

—Лукерья Даниловна намаг сурла, — болҗ Мефодьич келҗәнә, — бәәрн хуучн таньлан, нөкдән Һәрәг дуудлав. Һәрәг дахад үүрнь ирҗ...

—Мел чик седвәр! Лукерья Даниловна тодлҗ автн. Танас хамгин түрүнд сурхнь ил. — Иван Матвеевич бас нег диглҗәхәр энд-тендән хәләчкәд, келҗәнә: — Иигәд болҗана, үүрмүд. Һаза әмтн бәәхлә, орулх кергтә.

—Цөн улс хурсн бәәнә, нурһлҗ «манахс» — тууврихн... Би дуудчкнав, — гиһәд Рунина һарад одв.

Книпович терз тал одад шаһачкад, келҗәнә:

—Кү нааран тәвҗәхш гинә. Дарук уульнцст әмтн хурсн бәәдгчн. Тиигхлә, Иван Матвеевич, бәәсәрн селвлцәд, олнд күрх кергтә, цаадкинь — хәләйә...

Тер хоорнд һаза бәәсн улс цуһар орҗ ирцхәв: хойр хора диг дүүрәд одв. Залуснь махлаһан авлдад, тагчг зогсҗана. Күүкд улс гихлә, шулуһар альчуран һарһлдҗ йовна.

—Нә, үүрмүд, авад һарх болад бәәвидн, — гиҗ эмч келәд, улан бүрәстә яршг тал өөрдв. — Һәрә Маца хойр наартн, толһа талнь... Та, Мефодьич, та, дү көвүн, — болад, зүсвр залу тал зааҗана, — көлднь һартн... Зууран селвлцәд йовхм. Дарук уульнцд күрхлә, нөкд дала... Нә, автн, көвүд... Тегәд харар тасмлсн, улан бүрәстә яршгиг ээм деерән авсн Мефодьич нөкдтәһән өмн, Һәрә Маца хойр дахлдсн, наадк хөр шахунь — залуснь харм төрҗ һудылдсн, күүкд улснь уульн-шугшлдсн — арднь үрвсн ирҗ йовхнь, дарук уульнцин эклцд эдниг дала улс тосҗана. Цуһар чигн, нурһлҗ көдлмшчнр болдг өңгтә, махласан авад оркв.

Тер дарунь кесг баахн-баахн залус, көвүд Мельниковин цогциг ээм деерән авад, өөрнь тедниг сольх селгәнь белн, балһсна ик уульнцар йовҗ йовна. Генткн цеңнәд, сәәхн чигн айста дун өргәд авчана: «Вы жертвою пали в борьбе роковой»... гиһәд. Терүг цуһар чигн дахҗ өгсн дун улм өсәд, өргҗәд...

В любви беззаветной к народу Вы отдали все, что могли за него, За жизнь его, честь и свободу!

— ца-цааһан күңкнәд йовна.

«Бичә дуултн!.. Ду тасртн!.. Зогстн!..» — гилдәд, цагдачихин чигн оркрна, цагдачснь чигн өлкәднә, болв дун чаңһрхас биш, баһрхш, хәрнь Иҗлд күрәд, үүнә хойр эргәр дүүрән болҗ донһдад, нисәд йовна.

* * *

Бухч Марков ууртан бүтәд, яахан нам олҗ ядҗана: маңсиһәд, хур орх теңгр кевтә, хар күрңтсн болад, зуг бәәҗ-бәәҗәһәд хойр нүднәснь һал цәклсн болад одна. Бийнь, цогцнь агчсн мет, хойр ээмнь хурагдад, хаҗуһас шуд зара гихм, харһсинь хатхчкхар белн.

Үүд арһул секәд орҗ ирн, ротмистр Хлюдов болн вахмистр Петерсон хойр үүднә барун зүн хойрт дердәлдсн, тал дундаһурн тасрн гиҗ мегдәлдсн, басл муудан орҗана. Ахлачин бәәх бад үзчксн эн хойрин чирә негт көк үмсн болад, өңгән гееһәд, негт улаһад, негт толвтад цәәһәд, мел хүврәд бәәнә.

Хойраднь чигн эс зальврх бурхн уга: халхнь татгдад, чичрәд чигн одна, халу дөрәд, шатчах кевтә ирвлзәд чигн одна, келәд керг уга. Көлсн гихлә, көлин тавгас чигн һарчах өңгтә, һосн дотр чиигтәрсн болад йовна. Хлюдов медҗәнә яахан, юн болсинь, яһсинь кевтнь келҗ өгх зөвтә, зуг амнь зууньрҗ одсн мет, анһаҗ өгл уга, үг һарч өгл уга, арһан барад, чирм-чирм гиһәд, тагчг мегдәһәд бәәнә.

—Хм, эн хойрин бәәх бәәдлиг, — гиҗ наад бәрсәр бухч мусхлзад, киитн хәләцәр эдниг селгәдәр цөлвәд бәәнә. Генткн ширә цокад хәәкрәд босҗана. — Би тадниг яһтха гиләв, а?!. Уга, хойраһитн теднлә холвад, хол Сиврүр тууһад, киитнд эс күргхлә тарһндан тесҗ ядад, өөкндән бүтәд, үмкәрәд тарн гиҗәнәт. Балһсна цутхлң, һол уульнцар хүвсхлин ду дуулулдгитн би таднд үзүлсв!..

Хлюдов улм мегдәһәд, басл чигн бийән һартан авсн болад, зөрәд, келҗәнә. — Бухчин зергәс, болшго болад бәәвлә, мел кевтнь бүсләд авчксн, кү тиигән тәвсн угавидн... Зуур тедн тосҗаҗлм..

—Хахм биш, яахв? —болҗ вахмистр йовулҗ өгчәнә.

—Ду таср! Ки бичә һар! — Бухч доран тавшад оркна. — Хахм гиҗ кен чамд келҗәнә? Гемин икнь чамд бәәнә, вахмистр!

—Болв бухчин зергәс, мел цугинь чигн зүсләд йилһәд медвидн, — гиҗ ротмистр невчк сана авсар немҗәнә. — Книпович, Рунина, Бегичев, Гальперин, Вржосек, Катанская, Бутков...

—Өмннь тедниг меддг уга билт, ротмистр? — Бухч наад бәрсәр инәсн, шүднь ирзәһәд одна. — Кень, юуһинь намас ирәд сурх билт, эс меддг болхла. Келхд, Книпович. Цергә эмчин өрк-бүлд, Финляндьд һарсн, финск, шведск, немш кел меддг. Ахнь — Никола бас ниигм-ардчллч... Бийнь — ленинск «Көдлмшч әңгт сулдхвр

өгхин төлә ноолдх Ниицәнәс», тегәд түүнәнь дуудвр, дегтр болсн хамгиг нуувчар Лахтинск барин герт барлулҗаһад бәргдсн... Бас кергтәйи? Би күн болһнд күцц гисн цәәлһвр өгч чадхв. Эврән чигн намас тату бишәр меднәч. Чи нанд, ротмистр, эндркинь ас: кен альд ю кенә? Яһна? Хумсан зуусн мис кевтә тагчг сууну аль...

Медгдҗәнү?

—Медгдҗәнә, бухчин зергәс!..

—Тиигхлә, уга болтн нүднәсм, болв тодлтн: дәкҗ иим күр болшго!

... Мельниковин хора. Һурвн ширәг утднь көөлдүләд тәвсн, деернь хот-хол бел кечксн, хоорнднь шилтә әрк, чаһр үзгднә. Лукерья Даниловна бас нег сән гидгәр ю- күүһинь бүрткҗ, диглсәр йовна.

—Иигәд болх эсий? — гиҗ тедүкн бәәсн Книпович Рунина хойрас сурна.

—Та, хәәртә Лукерья Даниловна, санаһан бичә зовтн, — гиҗ Книпович хөрсәр келнә, — хәләхнт, алькнь чигн йир элвг, кен барҗ эдлх билә эн хамгитн?

—Уга, Лидия Михайловна, — болҗ цаадкнь зөвшәрхш, — дөчн хонг күцәнә гидгтн наадна төр биш. Цуг хурсн улс ханад, цадад, идх, уух дутман, сәәһән хәәсн күүнд хөөт төрлднь йир сән, туста болдг чигн. Тер амулңгин орнд оч төрәд, таралңд тусдг чигн.

—Та ю келҗәхмт, хәәртә Лукерья Даниловна, — гиҗ Рунина инәнә, — мана Ювеналий Дмитриевичиг бурхн таралңд биш, тамдан чигн шидрдүлшго. Тенднь тегәд ниигм-ардчллын дуһулң бүрдәчкхлә Яахмбта, а?

—Таралңд биш, цаатн үкәрт оршалһсн угалм, — гичкәд, Книпович чиңнсн болҗаһад, немнә, — залусиг дуудхм, эсклә һаза, хаша дотр, тәмк татлда бәәҗ, элкн нурһн хойрнь эднәнтн наалдҗ эс йовхнь...

—Үксн күүг үкәрт эс оршалһсн үүлән бийснь эдлх, манд юн болла, — гиҗ Лукерья Даниловна чаңһрҗ йовна, — мана керг ода — сән залуһин хонгинь сәәнәр кехм...

Тер хоорнд залус орҗ аашцхана. Мефодьич хоолан ясад, келн йовна: — Эн халун яһҗана гинт? Сәәтр хавр болад уга, тер бийнь ки авдг аһар угад күн алң болхм. Зундан яһна маниг?

—Цаатн «гетәчнр» медгдхший? — гиҗ Рунина сурад, бийнь терз тал өөрдәд шаһана.

—Нам ирхнь сән биләл, миниһәр болхнь, — Книпович мусхлзад авна, — цутхад тәвхм бәәҗ. Нә, үүрмүд, уралан һарцхатн, суутн, эклх кергтә.

Цуһар багтад суулдсна хөөн, Иван Матвеевич хойр талан харвад хәләчкәд, келҗәнә:

—Көвүд, бичә эмәтн, авад кетн цуһараднь. Һәрә, Маца, Григорий... Та һурвн хамгин баһнь болад бәәвт, тиигхлә, кен ахан күндлтн, тевчтн, тоотн...

Тегәд көвүд күн болһна өмн бәәсн чирксиг дүүргәд орксна дарунь, Бутков босад, невчк тулсн болҗаһад, эклҗәнә:

—Үүрмүд! Мана зергләнәс Ювеналий Дмитриевич Мельников — үннә төлә, үкхәсн чигн әәҗ-сүрдл уга ноолдҗ йовсн, итклтә гидг марксист, йоста ниигм-

ардчллч, тоомсрта һардач болчкад эркн үр мордсн учрар, ода бидн арднь хурад, ээҗаавин зокалар, дөчн хонгинь кехәр бәәнәвидн. Ювеналий Дмитриевич бурхнд иткдг уга билә, болв үүрмүднь, бидн цуглрад, сән залуһин неринь һарһад, кеҗ йовсн сәәхн кергинь тодлв гиҗ хаҗһр уга. Мини келхм, иим саамд йөрәдг авъясар, кевтх һазрнь җөөлн бул болҗ, таралңд тусҗ, амулңгин орнд төртхә гиһәд, эн сөнгән манахс эдлчкий. — Иван Матвеевич ууһад оркв, наадкснь «тиим болтха» гиҗ, бас дахлдв.

—Хот идтн, бичә эмәтн, — гиҗ Лукерья Даниловна дууһан өгч йовна, — хонг деернь сәәнәр идәд, уухла, тер күн бийнь хансн, цадсн болдг учрта гидг. Сән залуһин нернә төлә невчкн әрк ууснд юн гем бәәхв?

—Көвүд, бас неҗәд кечктн, — болҗ Бутков келҗәнә, — зогсчаг... Кен медлә, «гиичнр» чигн ирәд бәәх. Невчк уулдсн бәәдл бас һарһх кергтәлм. Ода, күн уга деер, кергән күүндҗ авхм гихәр, Лидия Михайловна, келтн...

Генткн зөвәр чаңһар үүд цоксн соңсгдад одв. «Кемб?.. Секәтә!.. Ортн!..» — гитл, үүдн секгдсн болла, бүдүвр дуута күн хоолан ясад оркв. Книпович мусхлзад, толһаһарн үүдн тал зааҗана: «Ик бийәрн ирҗ эс йовну?» Бутков өсрҗ босад, чиркән бәрчксн, земгә соггҗах авцтаһар келҗәнә: — Нә, Ювеналий Дмитриевичиг сәәни орнд төртхә гиһәд, бас неҗәд уучкий гихәр. Тадн яһҗахмта? Лукерья Даниловна келдгнь үнн. Хонг деернь сәәнәр идәд, уух.

—Арһулдыт, кен ирв? Юңгад эс орна? — болҗ, Лукерья Даниловна адһҗ босад, үүдн тал һарн, байрлсн болад одв. — Оо, цагдачин зергәс, уралан һартн, суутн...

—Ханҗанав, Лукерья Даниловна, — гиһәд, Петерсон хувцан тәәләд, орҗ ирн, сул бәәсн сандл деер суув. — Хаҗуһартн йовад, орҗ ирсм эн, иим юмн болҗана гиҗ мини уханд уга. — Гиич ширә зааҗана, сахлан ясад, үзүр болһинь мошкад оркв.

Бутков ик чигн чирк авад, дүүргәд кесн, Петерсона өмн тәвҗәнә:

—Бидн эндр, күндтә вахмистр, мана үр Мельниковин дөчн хонгинь темдглҗәнәвидн. Тегәд таниг наадкан эдлчктн гиҗ цуһар сурҗанавидн.

Петерсон босад, чиркиг зүн һартан авсн, барун һарарн кирсләд мөргҗәнә: — Хөвән эдлсн Мельниковиг теңгр, бурхна медлд амулңта йовтха гиһәд, уучкхас биш,

—болад, чиркиг шуд көмрчкв. Невчкн өдмг үнрчлн, нег зүсм мә авад көкҗәнә. Бутков чиркиг бас нег дүүргәд оркв. Вахмистр хәләчкәд, «кх, кх» гиҗ хоолан

ясхас биш, таасҗахнь ил, бичә гиҗәхмн уга.

—Та, цагдачин зергәс, бас нег бәрчктн, бидн нам кесгәс нааран суулдавидн, зөвәр болҗ одвидн. Та минь ода ирсн...

—Учр уга, бәрҗ болҗана, — гиһәд, цаадкнь маасхлзсн болла, чиркиг авн, дәкн көмрчкв. Цуһар нег-негнүрн дораһар хәләҗ, өврхәс биш, йир ду һарчахш. Цагдач чигн үг келхш, хотыг идҗл авчана, шуукрадл бәәнә. Удсн уга, йосар цадсн өңгтә, хойр-һурв кекрчкәд, хооран сууһад бәәв. — Нә, иигәд болҗана...

—Сууҗахнта, вахмистрин зергәс, — гиҗ Бутков сурҗана.

—Уга, иигәд чигн болҗана, ханҗанав, — Петерсон сахлан ясн йовҗ, үүднд күрәд, хувцан өмсчкв. Һазаран һарн гиҗәһәд, үүднә бәрмткәс авчкад, генткн хәрү эргәд келҗәнә: — Таднас сурхм, бодлһна зергнр, ааль-җиил угаһар энүгән күцәһит, эсклә

манахс намаг эн делкәһәс көөһәд, Мельниковур эс тәвхнь...

Вахмистр һарч одв. Книпович босад, терз тус зогсад, хәләҗәнә: — Шуд ардан хәләл уга одв, — гиҗ байрлҗана.

—Яахм билә тер? Иван Матвеевич түүг ардан хәләшго болдгар гиичлвш, — болҗ Рунина инәв.

—Нә, иигәд, төрин күүриг эклҗәнәв, — гиһәд, Книпович цугинь бас нег эргүләд хәләһәд оркв. — Ювеналий Дмитриевич герәсән келхләрн, нанд даалһҗ, негл юм икәр сурла. Бат гидг, ни-негн, шунмһа гисн ниигм-ардчллын бүрдәмҗ Әәдрхнд бүрдәтн гилә. Тиим эсий, Мефодьич?

—Тиим, Лидия Михайловна, негл нудрм кехлә, цокхд шүрүтә болх гилә.

—Бидн, ода, дөчн хонг деернь хурҗ ирсән олзлад, үгдән багтад, тер келсинь күцәхмн гихәр. Талдан тоолвр бәәвзә? — Книпович бас нег цугтаһинь эргүләд хәләһәд оркна. Нег чигн күн ду һарч бәәхш, цуһар зөв гиҗәхнь мел ил. — Тиим болхла, негл үгдән багтҗахла, онц-онц дуһулңгудан негдүләд, деернь бас немдг арһ хәәх бәәнә, нег бүрдәмҗ бүрдәҗ, эндрәс авн РСДРП-н Әәдрхнә баг гих шишлң нер зүүһәд, цуг цаарандк үүлдврән мел түүнә зааврар кедг болхмн. Кех күцәх хамг дала. Шин дуһулңгуд бүрдәҗ, бәәсән батлх кергтә. Мана дуһулңгудтн, илднь келхлә, көдлмшән сәәнәр делгрүләд уга. Зәрмнь, Ювеналий Дмитриевичиг хуучта бәәтл, нам хөөннь чигн бүрдсн, түрүн ишкдлән кеҗәнә. Болв дуһулң болһна элчнр ю кеҗәхән, яһҗахан, ямр бәәхән, яахар седҗәхән ахрар келхлә, сән болх. Бидн, — гиһәд Рунина Бутков хойр тал Книпович зааҗана, — туугдҗ ирсн ниигм-ардчллчнрин дуһулңгас болдвидн. Мана дуһулң хара биш дамшлтта, му биш көрңтә, арһта болсарн үүлдврнь бас му биш. Тер учрар наадк дуһулңгудтан түшгнь болҗ дөң-дамҗган чигн күргҗ чадх. Тадниг, дуһулңгудын һардачнриг, эрк биш терүнлә цааранднь залһлдата бәәх улс гиҗ иткәд, тер тоотыг келҗәнәв. Хәрнь, тер. Ода тадниг соңсий. Невчк үкс гиҗ гем уга, эсклә дәкн чигн «гиич» ирәд бәәх. Тиим эсий?

Мефодьич босад, хоолан ясад, невчк тулсн болҗаһад: — Би Митрофановин үүлдлңгәсв, — болҗана, — мана дуһулң зуг көдлмшч улсас бүрдсн, земгә ни-негн, бат. Эврәннь бәәдл-җирһлин болн тату-тартгин тускар күүрләд, селвлцдг деерән, Маркс, Энгельс, Ленинә үүдәврмүд хара биш умшнавидн. Намаг цуһар Мефодьич гидмн.

Дарунь хойр күн дегц босв: өндр маштг хойр. Өндрнь келҗәнә, маштгнь чик гисәр гекәд бәәнә. «Бидн, — гиҗәнә, — «Нобель» акционерн ниицәнәс йовлавидн. Келхәс, хая-хая цуглрад, юкүүһән күүндхәс биш, Маркс, Энгельст күрәд угавидн. Мини нерм

—Иван Новиков, механик, үүнә — Никола Самсонов, урч».

«Бидн бас хойрвидн, — гиһәд, шуд нег бәәдлтә хойр залус бослдв — ах дү хойр болдвидн, Дмитрий болн Сергей Ивановихн. Эллингин үүлдлңгәс, кермс ясдвидн. Дуһулң мана шин бүрдлә».

Дарунь Болдинск керм ясачнрас, Форпостын бондарн үүлдлңгәс, һосчнрин, сурһульч баһчудын элчнр бослдв. Сүүләрнь баахн шар көвүн үг сурв. Босад, невчк хорсн-эмәсн болҗаһад, келҗәнә: «Тадниг бичә алң болтн гиҗ сурхар. Би балһсна