Эрнҗәнә Константин. Аңһучин көвүн

Босхмҗиг хошад сеңсн цә кеһәд орксн дару, Лееҗн үкс босад, өскәһәрн эргәд, зүн биидк термин толһад өлтәтә бәәсн туһлын арсар уйсн даальңган авад, гүлдрү-

линь сулдхад цаһан мөңгн цокарта, темәнә арсар утад

кнзта идәмб? — гиҗ Каҗ тал нег хәләһәд, Босхмҗ тал

нег хәләһәд сахлан ясв. Босхмҗ дун уга һазр хәләв. Каҗ. Босхмҗ тал хәләһәд докъя өгх хоорнд чөклҗ суу­ сн Лееҗн доран өвклзәд:

— Та, Хар, намаг эс таньдг бишийт, би тана зе Мак­

кэн Каҗин тал зөвтә «зольв» хәәһәд ирҗ буулав. Урднь чигн, та ма хойрин баһ-саһ күүндән бәәсәр зөрәд ирҗ йовсмн эн. Таниг ирхинь күләһәд бәәһәв. Эндр нам

сансн керг күцх сән йорта юмн болв. Та хойр чон теңн-

сн «һанзһ улалһҗ» ирвт. Танд ода үнәрнь келхд биитн «Хамр уга торм, ханцн уга девл» хәәҗ йовх күмб. Хәәҗ йовсн «зольвм» тана зе Каҗинд бәәнә. Тегәд «орчл-

ңгин йосн, өөрдин заңг», эрән уга әлгн, томан уга садн болад, татв-татв тасрш уга, утлв-утлв чилш уга — уть-

лта сәәхн садн болый гиҗ Каҗ Босхмҗ хойрин амн үг эрҗ йовлав, Эн хойр танас үг угаһар төр хаһлш уга болв. Тер учрар «Усни экн — булг, уургин экн — наһцнр» гиһәд таниг идә йөрәҗ эдлх зөвтә күн гиһәд би күләһәд бәәһәв, — гив.

Хар цөгцтә цацл зун һарарн бәрҗәһәд, барун һариннь нер уга хурһна үзүр күргж авад: — Деедин көк теңгр евәҗ хур-чиг хәәрлх болтха! — гиҗ деегшән корсмдв. Хойрдад күргҗ авад — һалын окн теңгр хәәрлҗ,

һал-һулмт мөңк асҗах болтха! — гиҗ һалур корсмдв. һурвдад күргҗ авад — һазр элктә малмудын кишг — ноһан элвгәр урһтха! — гиҗ һазрур ирг тал корсмдчкад цөгцән хәрү өгв. Лееҗн үкс босад цацлын цөгц аьад Хард дүүргҗ кеһәд бәрүләд өгв.

Лееҗнә келсн үгәр болхнь Каҗ Босхмҗ хойр буру

10

гиҗәх бәәдл уга гиж санад Хар канкңсн киитн хар әркиг хонр һардж. бәрәд:

Не ирсн, ирүлсн уга Идән-чигән элвг-делвг болж, Маңна тиньгр байрта,

Махла хооран йовудта. Ора деертн

Оньдин дөрвн - цагт.

Оштв, торһн ламбг

Оньдин солңһ болҗ, Саглрҗ йовтха! —

гнһәд цөгциг сулдхв* .

хәләв. Босхмҗ Каҗ тал кулыҗ му нүдәр хәләв. Дадмг күн Хар Босхмҗин хәләцәр эн хойрин хоорнд юн болҗахинь тааһад медв.

— Гем уга, цагин эргцәр бәәхм.н. Ода урдкла әдл: мөр унад, дала болен өмскүл өмсәд, зулд мөргүләд, укал өргүләд генүләд йовдг цаг биш болҗ йовна. Зан, бәрц, авъяс, йосң оңдарад ирв. Кен негән меднәвдн, кезә чигн мана кергт кемтг уга болтха. Ода мана цага урд аль сансарн йовтха. Хойр яс хамцулад кү кенә гидг йоста, евәлтә төр, — гиҗ Хар хойр уучкад хоолан ясад, сахлап имрв.

—Тиим, тана келен мел чик. Би чигн тиигҗ санҗа-

чав. Тегәд таднла яс бәрлдхәр эврәннь нег элгнә элч болҗ ирләв, — гиҗ Лееҗн/голһаһан гекв.

—Не тиим болхла, тер мини зе Каҗд кеҗ өг, —

гиһәд Хар Босхмҗ тал дәкн нег хәләһәд оркв. Нанд иим үг кергтә билә гисн кевтә Лееҗн Каҗд цөгц дүүргәд босад өгв. «Мини, залу талан му нүдәр хәләсн хә-

—Бийән эс тоосн күн, кү тоож чаддмн биш, эврән кеҗ у, — гиж Хар чанһдв. Лееҗн дун уга кеһәд герин -зн гергнд босад өгв.

—Уга, би амндан күргдн угав, — гиһәд толһаһан зәәлчкәд цөгцтә әрк авад барун һариннь нер уга хурһ

11

12

хән медҗ ав. Күрниг цаста цагт мөрдәд нүкнднь орулчкад, цасн уга цагт үләһинь үзәд лавта нүкндән орсинь медхләрн, нүкнә аминь баахн зуур коңкад малт-

кн моһлцг мах һал деер бәрәд, невчкн зуур шарад үнр һарһчкад боодмн. Шарсн махна үнр күрнд холас соң-

үнр соңсад, җилвнь күрәд алмацҗаһад: «А, би арзип

ач, бүдүн күзүн баатр эс билүв! Авад идх махн бәәһә

кеһәд ууһад оркцхав. Мергн эцк талан улм-улмардә- вәд, өөрдәд ик гидгәр оньган өгч соңсҗана. Мел ии-

гәд келәд бәәхлә өр цәәтл чигн соңсх саната. Эн хам-;

ган Гернзлд келҗ соньмсулхан медә бәәнә.

— Хар шовунд хавх тәвсн цагтан, яһҗ тәвдгинь

бас медҗ ав. Аңһуч болх санатач, аалинь цугтнь медх зөвтәч. Хар шовунд хавх тәвсн цагтан күрнд тәвснлә әдл бичкн махар мең тәвдмн биш. Кесг керг уга күш гес, гүзә авч һарад кеер ик хәәснә чиңгә аһуһар төгә-

лүләд, хавхган терүнә тал дунднь тәвәд, үүрмг өвс бүргнүлчкдмн. Деер деләд нисҗ йовсн хар шовун тер мең кесн күш үзәд, эрк биш тал дунднь ирҗ бууна. Хавхгин хаҗуднь ирҗ буусн бийнь энд-тендән хәләһәд

хар шовунла әдл геин-һәргтә биш. Зуна цагт, халунд сальк өрҗ идшлнә. Тер цагтнь, хойр захднь хойр ик

13

аңһучнр бууһап бултулад мөрн тергн деер сууҗ авад һарцхана. Идшлҗ йовсн тоодгудын уру бийәрнь (өрү бмйәрнь йовхла дәрин, бууһин үнр соңсгдҗ одна) эс медсн болад холаһур көвкәһәд йовҗ йовад, тоодгудын

«харулчнрт» үзгдл уга аңһучнриг йова-йовҗ буулһад, баг шарлҗн һатц, зурмн толһа һатц бултулчкад, да­ ла бәрҗ йовсн күн шуудтан холаһур йовад тоодгудын өрү талнь һарад, эс медсәр нар-цар йовад өөрдәд йовна. Тоодгуд мөрн тергтә күүнд залгдад, туугда йо-

вҗ бултад кевтсн аңһучнр деегүр орад ирцхәнә. Дигтә

Теегт бултад кевтсн аңһучнр тоодгуд җиврән деләд

нистл дегц хаһад авцхана. Зәрм дадмг аңһуч улс ут аратньг шилвр авад мөрнәннь дел деврәд, тоодгудын

харулчнрт үзгдл уга мөрән ташрлад өөрдҗ ирәд оцл, тарһн тоодгуд җиврән деләд бостлнь дәврҗ довтлад н.окад, цокад унһадмн. Зуг тер күүнд дав деер шүрүн

хурдн мөрн кергтә болна. Медвч? Теегин аңһуч болхар седнәч, тергәр туула күцх санатач, тер хамг тергүтниг эс медҗ аңһуч бишч. Не, йов, темәнә көл ор-

алдҗавза, — гиҗ Хар Мергниг һарһв. •

— Пөө, энтн нам ямаран чигн селвгәс деер сурһмҗ болв. Эн Мергнд биш, наснаннь ик зууһинь авчксн манд, медгдәд уга, соңсгдад уга өвәрц эрдм келҗ ^г-

вт. «Өндр һазр деер һархла цецгә сарулддг, өвгн күүнлә күүндхлә чееҗ сарулддг» гиҗ көгшд келдг мел

орта, бодта. Көгшдин келврмүд икәр соңсҗ йовсн бә-

әҗт. Эн амар. келдг эрдм: тууль, тууҗ, домг, үлгүрмүд дасад авад йовхла басл ик зөөр. Манахнд «Җаңһр», «Далн хойр худл» келдг нег соңсврч өвгн бәәнә.

Тер өвгиг әмтн дуудж, авад, җомбаһинь чанҗ өгәд, таварлулҗаһад келүлж соңсцхана. Би тана келсиг соң-

са бәәҗ, саахна тана сурсн сурврт хәрү өгәд угав. Намаг Шорвин кецә, Хавчн әәмгә Төлгтин Огл гидг

күн илгәлә. Биидән зөв малта, хойр темәтә, унаһа мөртә, отг-әәмгтән тоомсрта залу. Көвүнь Әәдрхнд

14

10М чиләсн бийдән зөв сурһульта. Бас эн Харла әдл :оңсврч күн. Моңһлар чигн меднә. «Җаңһр», «Әәлт-

нам иигҗ чирәцҗ сәәнәр күүндәд угавдн. Үгәс үг һардг... Үгцәд күүндә бәәтл медгдәд бәәхугов, — гиҗ келәд Лееҗн мусхлзад инәв.

— Тиим болхла би танд эн күүнә тускар Келҗ өгнәв. Намаг эс келхлә эн күүнтн келҗ өгш уга, бермсг күн. «Зун күүнә чирә үзхәр, нег күүнә нер мед» гидг

үг бәәдмн. Кен гидг күүнә герт одвч гихлә, эс медхлә

чирә уладмн. Му залу идсн-уусан келдг, сән күн үзсн-

соңссан келдмн.

— Мел чик үг келҗәнәт. Зөвтә үг келхлә зүркн хандг... Тана келсн үг — зөвтә үг. Манакс тана келсәр эрк уга сурхнь лавта. Манд келҗ өгтн, тиим тохмта, элгтә улс бәәҗ гихлә, яс бәрлдхәр бәәх манакс байрлх, — гиҗ Лееҗн һулмтын көвәд үүдн талк тулһин шиирин өөр бәәсн бортхта әркәсн дәкн неҗәд ке-

Һәд өгв. Харин өвдгин өөр кевтсн һанз авад Лееҗн тәмк нерв.

Парнцин орна хан хойр өөцлдәд ик гидг дән болсмн бәәҗ.

һад, махла авх чөлә өгл уга малядад Парнцсин балһсн Парижд күрсн болдг.

15

Тегәд эзн цаһап Александр хан эврән бийнь мана хальмг цергт ик гидг ханлт өргҗ алтн медальмудар

ачлсмн.

Тер хальмг церг толһалҗ Парижд күрсн Башкриг олн медаляр ачлсмн. Тер медалинь бидн үзҗ йовлавдн. Арвн долана шаальгас эләд, негбийднь; «Март хшв, мартхшв, мартхшв» гиҗ һурв давтж, бичәтә, нег бийднь өрәсн нүдтә орс иньрлин толһа зурата билә. Соңсҗанч, Мергн, манд ямаран өвкнр йовсинь?

Терүг эн мана зеенр кергт бәрл уга, хаана йосн сольгдхмҗ гисн зүүвр зәңг соңсад, хадһлхдан әәһәд, минь эн Уттын белчрт дарчксмн болдг, Хәәрн медаль»

хәәрн нерн! — гиҗ Хар Кдҗ тал хәләһәд аман бәрв.

— Тер Башкртн манахна күн билә, терүнлә хам-

Босхмҗ болен халун мах һарһад тәвчкәд, ик шар кал­ ганд көөстсн бор шөл кеһәд, зөв эргүләд самрв. һурвн залу күүндәһән улм утдхв.

— Не, чи Лееҗн, үнәртән «хамр уга тор'м, ханцн уга девл» хәәҗ ирсн болхла, эн мини зе ма хойрт нег

йовҗ гиҗ соңсхас биш, нам кен гидг күн яһҗ йовсинь

манд меддг арһ уга билә. Үгәс үг һарна гидг эн. Тиигхд хальмгудын һарһсн дун гиһәд манахнд ода бийнь

16

дуулцхана. Хальмг цсргәп толһалж новей Башкрий салтрла харһх гиж. коп сапж. Гювла. Энтп панд ик гидг

байр, бахмж болжапа, — гпһәд Лссжн дуулв,•

Сом хамрта парпцслапь Сорглдн бәәҗ чавчлдлав. Чавчлдн гнҗ чавчлдсн угав Әмнәннь арһд чавчлдлав. Твгрг нуурин көвәднь Түлклдн бәәҗ чавчлдлав, Түлклдн бәәҗ чавчлдвчн Төрскнәннь төлә чавчлдлав. Көк нуурнн көвәднь Көөлдн йовҗ чавчлдлав, Коөлдн йовҗ чавчлдвчн

Көвүдиннь төлә чавчлдлав... —

гиһәд утар татад һооҗулад дуулв.

— Э-эд, биший, авад од! — гиҗ Хар сүрәлкв. Лееҗн сөңгән Хар, Каҗ, Босхмҗ һурвладнь бәрү-

лв. Түрүн сөңгән Каҗд сөгдәд өгв. Каҗ толһаһан нәәхләд:

— Алькинь болв чигн аңхрдг залу бәәҗч. Күн ахта, девл захта болдмн. Би өвкнрин нерәр ахлхар бәәхшв, насарн дүүлдв. «Усна экн—булг, уургин эки—наһцнр»

болдмн. Эн түрүн сөңгән Хард бәрүл, —гиҗ Каҗ ширвһр сахлан илв. Зесин сәнь зеврдмн биш, зё-наһцнрин

лугшҗ инәв.

— Мана зе үг амтлҗ келхмн болхла, өврән уудлж үг хәәх күн биш. Улм-улм урһад, уңһдад, уңһдҗ йовад заль һарад падрад ирдг келнә билгтә улсвдн, — гиҗ Хар сөң хойр һардад бәрв. Босхмж хүвән бәрҗәһәд күндин төлә босад хәрү Лееҗнд бәрүлв. Эдпә ду соң-

сад, хотна хойр залу орж ирәд сөөни өрәл давтл дуул-

дад, хурц, шүбтр үгмүдәр шүүрлдәд, нег-негәннь «суд-

хаҗ авч ирсн хойр чонын тускар, хорһлҗн сумн яһҗ

хуурһсарнь орад, гйҗгинь чоңкаһар һарспа тускар бол] бийнь хо-бүрүлнн алднд-заңһин шуург деер суусн ал1 хар керә яһҗ хаж авсан келәд, нәәрт одад, хәрҗ ирә/ эцкиннь орн деер һарад, урднь унтдг бәәридәя кевтв., Мергн тус герин эрст Харин хойр амта хавал онь днп өлгәтә бәәдмн. Дериннь шуһуд хорһлҗар хадг бер дапк бәәдгнг бас меднә. Ардан өлгәтә бәәсн хавалын хупдг, чавг бәрҗ үзәд иләд наачаһад Мергн сүркрә^

унтад одв...

...Хар юм гетҗ йовх бәәдлтә, хорһлҗар хадг бердан-

киннь чавгинь татчксн нигт хулен заагур мөлкәд, шурһад орад йовна. Хулен нигт болчкад, өндр, Харин ардк җимиг хойр талагшан нәәхлхләрн нииләд, Хар хая үзг дәд, хая геедрәд йовна.

Хойр амта хавалын чавгинь татад бел кеһәд бәрчксн Мергн эцкәсн ард үлдшгоһар: бүдрәд, түкчәд адһадйов­ на. Көлинь көк зегсн, шагшг хулен ораһад, чирәләнь хулена толһа харһад шулуһар йовулхш. Тиигәд эцкәсн хол үлдш угаһар зүдҗ йовтл гев-генткн сарулдсн болад нк гидг цол усн харһна. Наадк көвәднь дала болен хооһш оңһцс хулснас архлата, таслад һархар седәд> толһаһарп наадҗах мөрд мет һаңхлдад бәәцхәнә. Усн дундаснь авн телтр көвә күртлнь хар нетрүсн болад һалуд, нуһсн, хоңхта йлгуд җааглдад, өөмәд, наадлдад бәәцхәнә.

Мергн хойр амта хавалан төвләд авчкад алькинь хахан медхш: Тер хоорнд эцкнь җилктә хар оңһцд сууҗ авад җилвкәд йовна. Мергн өөрдәд күцхәр седнә, җирлһн болад күцгдхш. Эцкнь эн хар нетрүсн болен шовуд хахар йовхш. Хулена цаадк көвәд сухан йозур кемлҗ йовсн бодң һахас хахар йовна. һалуд, нуһсд Хариг үзчкәд толһаһан эргүләд, сеңкәлдәд, җиврән сәвлдәд нисхәр бәәцхәнә.

Мергн адһа, зүдә йовҗ, на захд бәәсн нальш оңһцд күрәд давшад суухар седхләнь нальш оңһцнь нәәхләд» бүркгдн алдад, ки шүүрәд уснд унв. Хойр көлнь өвдгпәһән хар лаад шигдәд, дорагшан татна. Мергн оңһцас шүүрәд, амнаснь авад татхлань оңһц көмргдәд, хан хулсна архньг хавалиннь чавгт торад «таш» гиһәд хагдв. Өөмҗ йовсн дала шовуд тарвалдац Мергн деегүр, һарарн авмар нислдв.

Баава! — гиһәд хәәкрхләрн Мергн өсрәд серв. Бнйнь

18

усн-цасн болад көлрч, хопр дал хоорнднь чиигтә киилг наалдад киит урсад одв. Зүркнь түг-түг гнһәд хәврһ

хавсан гүвдәд бәәнә.

Мергн шуукрад, нүдәп хәләпә: таг харцһу, ә-чимән уга, ормдан орн дссрән ксвтнә. Ардан эрст бәәсн хойр амта хавал шүүрнә, хавалын киитн хундг харһна, «тьфу!» — гнһәд нульмчкад, сүүҗән селәд, буру хәлә-

һәд хәрү унтҗ одв...

* * *

Дошнсн хар тецгрин дораснь нааһаснь цацад наалдулчксн мөңгн усна бусргуд болен оддудын өңгнь цөлдәд, медг-үлг үзгддг болад урң-урң гиһәд ирҗ. Өр дорд бийәс хоовтрад тунтрҗ йовна, альхна эрә үзгднә.

Өрүн торһа җиврән севҗ босад, цегән оһтрһун наад бийд теңгрәс гөлмәр бууҗ йовх хар аралжн мет эндтенд төөнрлдәд: җир-җир гиҗ җирглднә.

Хәр гиич Лееҗн асхн ар һолын булңд архлчксн мөрнәннь архла авад чөдрләд тәвчкәд, арһмҗан эвкэд тохадан өлгсн аашна. Арһул чемшҗ ирәд, арһмҗан тедүкн бәәсн бараткин Ъаснд өлгчкәд, хуучн тергнә ярндг деер хойр ширдг сольвн делгәд унтсн зе-наһцх хойр тал ирв.

Каҗ Хар хойр дотр киилг, шалвртаһан, хоолыннь товчсинь тәәләд ярчксн гедргән ялдалдад унтҗ. Асхна Босхмҗ эдниг хучсн килһнь унад, шурдад одсн көк цемгн көнҗл эн хойр залусин көлин үзүрт дола хур-

няслсн кевтнә.

Лееҗн көнҗлиг арһул тач авад эн хойр залуг белкүснәснь дорагшан хуччкад, һанздан һал кеҗ авад суув.

Герин ар бийд сундлдулад бәрсн шавр катгин өөр Босхмҗ тоһш өвртә, ут сүүлтә, өргн ташата хо сарлң үкр шуугулад сааҗана. Сарлң үкр ю санҗахнь медгдхш, хая-хая сүүлән говс көндәһәд, кевлһәи кевәд үргләд зогсҗана. Үкрин хойр өвринь йозуртнь бичкн-бичкн, хар-хар делңчнр тохата ивр-ивр гилдәд бәәнә. Хо-сарлң хойр чикән сәвәд үргләд бәәнә. Мергн эдниг үзсн цагтан хо-сарлңгин өврин уңгднь өтнә хар түркчгдмн. Хосарлң «ханҗанав!» гисн бәәдлзә хойр ик мелткр нүдәрн чирмл уга хәләһәд, ут улан келән һарһад урлан доладг билә. Босхмж, үкрән сааһад, үсән орулад, цәәһән

19