Эрнҗәнә Константин. Аңһучин көвүн
.pdfднь мухлалгдҗ йовсн улсип хөв-кишг алдр Ленин уудәд,
коммуна партиг һардад, делкән пролетармуд ардаи көтләд ним бәәхтә, кишгтә, советин йос авч өгәд, бер тегш сурһуль-эрдм делгрүлҗ цуг орчлңгд нар һарһҗ байсав.
Эн хөвтә, кишгтә советин йоснд всҗ баһчуд, бидн ик гидг хөвтә улсвдн. Иим сәәхн нилчтә йоснаннь төлә әмән, зүркән өгч болхмн. Эн наачн наадад кевтси мана көвүн ямаран хөвтә болх... Даснав гисн номандасх, бәәнәв гисәрн бәәһәд, җирһәд, йоста коммунизм һа-
рарн делдҗ — Бумбин орндан: «үкл уга мөңк, урглҗ хөрн тавн насни дүрәр, сер-сер салькта, бүр-бүр хурта, седклднь зовлң уга, севркәднь заг уга амрҗ җирһл эдлх күн эн! — гиһәд Мергн көвүһәнбий* талан шахад
ермтрсн җөөлн цаһан халхаснь үмсв,
Иргч сәәхн җирһлин тускар күүндснә хөөн, үд болж,
йовх цагт эднә таньл залу ирәд үүд цокв.
— Йо, дәрк? Энчн юн билә! — гиһәд зүн. тоха деерән өндәһәд, барун һарарн көвүһән өрч талан шахад, Гернзл үүднүр хәләв. Мергн суусн.ормасн өсрж босад, үүдн тал шидрдв.
—Кемб? Юн болв?
—Мергн, чивчи?
—Бив, кемч?—болв.
—Дән, дән эклчкв!
—Юн дән!—гиҗ Мергн ю-кү медл уга давтҗ сурв.
—Йосн дән! Дән эклчкв. Үкс гиҗ бос, радиоһай зү, хувцлҗ ав! Дөрвн часла Киев балһсн деер кесг бомб
хайҗ. Немшин самолетмуд мана меҗә һатлад, Москва деер бомб хайхар нисҗ йовдгҗ. 'Шулун болдгар һарч ир! Военкомат бачм кевәр дуудулҗана.
...Дән, дән гинә! Медвчи? — гисн таньдг күүнә дун өрәл час өмәрән күрҗңнәд йовад одсн оһтрһун дун, цәклһн мет лугшад йовад одв.
— Кемб? Дән гиснболад оддмб! — гиҗ Гернзл суусн ормасн моһад хатхулсн мет өсрҗ босад хойр һаран сарсалһад Мергн тал гүүв. Мергн соңссан иткл уга үуднә өөр зогсҗасн бәэҗ.
Орн деер кевтсн нилх көвүн чишкәд уульв. Гернзл хәрү гүүһәд көвүһән теврәд, Мергнә хувц хәәсн болад кесг юм ки шуурәд, унһаһад, яахан медҗ чадхщ.
102
Мергн көвүһән теврәд өрчдән шахв. Хар, Каҗ, Бос-
хмж, Араша цуһарн шууглдсн орж ирцхәв.
— Наадк цәәһән үкс гиж. болһ! Дотр киилг-шалвр, альчур, ухр, кружк дүрж авч йовх, ээмдән үүрдг гүлд-
рүлтә даальн түңгрцг бел ке, бичә ууляд-урсад бә, өт-
рл!—гиж Хар бердән келв.
— Мана көвүн Араша белн болчкв. Манла әдл улс
яахмн болхви? Яһдг болв чигн би мөрән тохчкв. Бийән белдчкв. Эн алтн болен үрдән йовулчкад арднь ац геесн шург ноха мет аңкадад, хот эргәд эмгд хәрүлхмн биш. Түрүн дуудврт йовхмн! Мана мал-гер, һазр-ус булаҗ авхар аашх хортыг меҗә давулхмн биш. Мали даахарн йовхмн. Өрчәрн тулад болв чигн зогсахмн, көвүд, соңсҗант! Цухрсн баатриг дәврсн салдс диилдми. Түмн церг гиҗ түдхмн биш, бумн церг гиҗ буцхмн
биш, Ода биш кезәнә мана Әрәсә тал |
Парнцсин |
түмн |
сай церг эн мет генткн дәврәд орж ирсн бийинь, |
ма |
|
каке маля даахарн босад: толһаһарнь |
түм малядад. |
|
нурһарнь найн жидәр чичәд һарсн һазр күртл көөсмн.
Мергчә эк меекә эмгн Мергнә бичкн көвү ө.рчдән шахад теврчксн асхрулад ууляд бәәнә. Мергнә гергн
хойр чомда секәд орксн ямаран хувц, ю һарһҗ залудан егхән медл уга-. нег бәрәд, нег тәвәд, буру хәләҗ асх рулад, зөв хәләҗ инәһәд көвүн талан нег хәләһәд, залу талан нег хәләһәд һартнь юмн бәрдгхш.
«Эндрәс авн көвүн ма хойриг өнчрүлҗ үлдәһәд йовжанач? Чамаг угаһар эн нилх бидн хойр, көгшн аав зэҗ хойрта яһҗ бәәхмб?»—гисн хәләцәр. хәләһәд бәәнә.
— Юм медл уга, айстан бичә ууляд, урсад, мегшәд бәәтн. Герин эзн залу берк керг күцәхәр хол хаалһд һарад йовҗасн цагт, күүкд күн уульж. нульмсан үзүлд-
мн биш, — гиҗ Хар өвгн Гернзлиг соңстха гиһәд эмгн талан зөвәр чаңһар келв. Холын зәцг холвата болдмн.
Болв, залус, болһатн. Белн болтн, саглхмн. «Баагр
баатр биш, саг баатр» — гиҗ келдмн. Тадниг ода Хар-
Булгт авч одад военкомат хәләһәд негинь таслх, — гпж
келәд Буурла Хар Гернзлин кеһәд оркчксн ааһга цәәһән өргәд авлһнла-. «Сонстн, сонстп! Москва келжәпә! 1941-гч жилин мөчн сарин 22-т сө дөрвн часла Немш
орна фашистнр гев-генткн, зәцглл уга дә экләд |
мана |
орн-нутгин амулң бәәсн межә эвдәд Киев балһс |
Гю/ш |
терүнә өөр шидр бәәх балһсд деер самолетас |
бомб |
|
103 |
хаив. Хәәртә Төрскәи, хәәҗ олдш уга өнр, өсклц осет ра» һазран, һәәһин һә урвачнрт ишкүлҗ бузрдахмн биш! Советск Союзин олн келнә әмти: нег дууһар нинегтәһәр маля даахари босҗ Төрскн орн-нутган харс-
тн!..»,—гиҗ эрст өлгәтә бәәсн ик хар тииргцин бәэдлта радион репродукторар ик сонр дуута залу кун хәңкнүлҗ келв.
Мергнә герт шуугад үүмлдҗәсн улс цуг ду тасрлдад, дор ормдан бослдад менрҗ радио чиңнцхәв. Ааһта цәәһән бәрн бәәҗ Хар босад агчмд уха туңһаһад көвунталан хәлән бәәҗ: — Залус, энтн наадна юмн биш болх бәәдлтә, зеткр хатхна гидг эн! — Туңһлң цәәһәр мелмлзсн ааһин йоралд: хәләҗ ханш уга сәәхн, амулңгар, аль сансарн бәәсн хәәртә балһсд, аврлт уга хар саната фашистнрин бомбсин һалд шатҗах, нурад унҗах бәәшң-
гүд, өргәс, чишклдәд тарад гүүҗ йовх бичкдүд, буурл үстә өвгд, эмгд үзгдәд одв...
Төрскән идәһәрн теҗәһәд санамр сунад кевтсн мана
һазр атиһәд, туңшҗәх болҗ чикнднь соңсгдв.
Хар ә уга толһаһан өндәлһәд көвүн талан хәләжәһәд:
— Не ода яахв бөгән бөгләд, бийән хәләһәд, чикәп атхад суудг цаг биш болҗ.одв. Цагтан бийән белдснтн сән болҗ:
Аав, ээҗиннь зөөсн зөөр, Алтн болен Бумбин оран, Аврлт уга фашистнрәс Арһ-чидлэн нөл уга — Харсхар йовҗах мана урд:
Күгдләд дәврснднь Котлвр болщ. Хәрү буцснднь Хаац болҗ,
Махлаһан дарҗ омсәд, Маляһан батлҗ бәрәд,
Коөсн дәәсән күцҗ, Көлән батляк ишкҗ, Маңна тиньгр байрта, Маш ик диилвртә
«Алтп җолаһан» зов эргүлщ Амулңгин туг делскм<
Аав, ээҗдәп менд иртхә!
— Иөрәл бүттхә, йовсн |
һазрнь цаһан хаалһта болт- |
ха! — гиҗ пег дууһар хәрү |
өгәд Араша, Мергн, Канур, |
194
Мөнкә дөрвн һаза белн бәәсн колхозин яршг |
ярндгта |
|
көк ширтә |
машинд суув. |
— гиһәд |
— Бидн |
Уттын һатлһи күртл һарһнавдн, |
|
Гернзл, Булһн, Кермн, Лаһа дөрвн машинә ярндг деер
һарад сууцхав.
Деедк хотна көвүдиг берәд, күүкд, көвүд, ахнр, дүүнрнь домбр цокад, дуулдад үдшлүлҗ йовна. Дорд биидк хотна көвүдиг үдшлүлҗ йовх баһчуд Уттын һатлһнд күрчксн наадксан күләлдәд нәәрлҗәнә.
һурвн хотна гер болһна һаза нүдән гердәд, нүүхән арчад альчуран дайлдсн улс баг-багар зогсад көвүдин
ардас хәләҗәх улс дала. Тедн заагт «доһлң» нульмста эмгд, экнрнь: «көләр йовсн ирдмн, күрзәр дарсн ирдмн биш». Көләрн йовҗ йовна, көөркс менд ирх! — гилдәд
нег-негән әәтрүләд орад, һарад бәәцхәнә.
Уттын һолын һатлһнд ик хар хад чолун дорас һооҗад бәәдг цегән булгта көк девән овстә 'булңгд цуһ'ар хурад ирцхәв. Эдниг цуглрхинь күләҗәсмн кевтә бичкп хар машин өмнк зо деерәс өрвкҗ ирәд эн улсин өөр зогсв. Көквр өцгтә таг-яг болен дәәнә хувцта өндр нәрхн шар залу м'ашинос адһҗ бууһад махлаһан авад үсән хооран ясн йовҗ менд сурад: —Дуудгдх улс дутл
уга |
цуһар ирвт? — гиҗ сурв. |
|
|
||
нә |
— Цуһар белн! — гиҗ. нег |
дууһар хәрү өгцхәв. Дәә- |
|||
хувцта залута |
хамдан машинәс буусн |
колхозин ах- |
|||
лач Саарл: |
тустан |
|
|
улс. Салад, |
|
|
— Манакс эн |
цухл |
уга цуглрдг |
||
салврад цувлдад йовдг |
залус биш, — гиҗ келн йовҗ ик |
||||
бор чолун деер һарад махлаһан авад үсән ясад зогсв. Цуһар ахлач талан хәләлдв.
— Залус! Мана Төрскн яһад таниг ним бачм кевәр дуудҗахиг тадн меднәт. Төрекнд ик гидг әәмшгтә цаг болҗ одв. Немшин фашистнр гев-генткн дәәһәр дәврәд
орж, ирв. Мана Советск Төрскнә олн келн, олн сай улсиг дәәһәр әәлһәд үлмәдән орулж. авад мухлалхар, шнм шүүсинь уухар ирж, йовна. Эн ора деерм бидн оһтрһуд мандлҗ бәәх орчлнгин шар нариг альхарн атхж, халхлж. чадх күмн-әмзп делкәд бәәхин? Мел уга! Тер мет
мана СССР-иг кен чигн альхарн атхҗ, халхлж. чадш
уга юмн!
һооҗад бәәдг бүглта, һооһар урһсн уласта Городо-
виковин нертә колхозин баһчуд, дәврәд орж. ирсн шар
105
нохасиг дөрә доран дарад менд иртн! Эи маиа кол.ч неринь зүүсн мана баатр Ока Городовиковд боли ( мен Буденнд: энд, хальмгин у теегт Улан Цергт белд
унаһа |
цевр |
цуста |
мөрд |
өскдг колхозти өсад, өргж- |
||
адуна |
тонь |
һурвн |
миңһн |
болҗ өсв — гиҗ зәңгләд, ч |
||
нас менд келҗ одтн. |
|
|
||||
— Не, |
«мордхин үг — негн, мөрнә чикн—хойр» ги; |
|||||
үг бәәдг |
биший. |
Көвүд! |
Эк, эцкнрләрн, элгн-саднл; |
|||
рн.мендлҗ автн, |
Тер көк ширтә ик ярндгта машин д |
|||||
ер сууһад |
эн бичкн |
машина ардас дахтн, — гиҗ ахла |
||||
келәд |
махлаһан өмсв. |
|
||||
— Ахлач, |
түрд гитн! Би кеер йовх хөөчнрин хошз |
|||||
ирләв. |
Эн |
мана көвүдиг |
цергт йовулҗах зәнг сонсад |
|||
өөрән бәәсн гү саадг бригадас нег бедр гүүнә чигә ав’
ирв. Мана Шев эн зәңг соңсад бийиннь хадһлжася һунн иргән алад, үй-үйәр'нь утлҗ чанад, көргәһәд көвүдин хаалһд өгтн — гиҗ илгәв. Би хара бәәх.мн
биш эн боорцг кевв. Күңгшүтә хот күүнд ацан
болдмн биш. Эн цаһан идәнәс тер көвүдт кеҗ өгтн Эн боорцг, болен мах даальңгудтнь дүртн. Цаһан идәһән эдләд, цаһан седкләрн йовад, цаһан хаалһарн хәрү ме
нд ирҗ, эн эмиг гүүдин үсәр искәсн чигәнәсн ууҗ, ээҗ ааван байрлултн, — гиҗ өндр нурһта гүн хар нүдтэ
Шиндә гергн йөрәл тәвб.
— Э-э! Чи бас йовҗанач? Чамаг йовхла санснтн кү-
нх.
—Ханҗанавидн, Шиндә бергн, тана келсәр болтха!
—гиҗ Мергн гекв.
Цергт йовҗах көвүдт неҗәд ааһ чигә кеҗ өгәд, ма
хи, боорцгинь даальңгстнь дүрәд, мендләд, халхаснь
үмсәд, альчурарн ардаснь дайлдад, шууглдад әмтн гергертән тарад хәрцхәв.
Цергә көвүд суулһсн колхозин көк ширтә машин харань харада болад, барань батхн болад, «менд бәәти!» гисн дууднь әрә соңсгдад, оһтрһуд һанзһрсн өн др улан тоосарн ардан дайлад зо ташрлад йовҗ одв.
♦* ♦
Дунд нутга хотл Булһн селәи бәәршсн һолын ар өмн көвәс, булңһуд ик-ик задһа харһа ярндгта машидәр, кү зөөдг көк ширтә күүмтә, төгәлң терзтә автобусар, мөрн
106»
тергдәр дүүриМашидин сүүдрт, һолын ноһата булңгудт: һурвадар, дөрвәдәр, тавадар хурсн улс дала үзгднә.
Эн улсин күр-күүндәнә һол төрнь: эндр, эн хар мөртә өдр генткәр зарлсн һә болен дәәнә туск төр. Күн
болһна толһад, эрт йовҗ хортан дарҗ, хәрү менд ирҗ \р-садан өскҗ җирһлиннь җисә цаарандль делгрүлх ух
ни бәәнә.
Булһн селәнә ар кец деер бәәх военкоматын өөр күи дала баг-баг гиһәд һартан цаас бәрсн улс орад зүдлдәд бәәнә.
Хойр күн -харһвас түрүн сурврнь.
—Чи йовҗанч? Чини нөкд яһла?
—Би йовҗанав!
—Бидн ах-дү хойрулн эцктәһән йовҗанавдп. Хамдан нег багт харһҗ үзий. Мана баһчудас кесгнь сән дурар йовҗана, — гисн күүндән. соңсгдна.
—Кукн мини, болһаҗ йов, нөөрән ахрдул. Дәәнә көлд йовсн күн саг-сергг болдмн. Үзхин—нүди, сонсхин— чикн болад йовдмн. Киитнднь көлән дуланар бәрҗ йов.
Тер түңгрцгдчн: ишкә ультрг, ноосн цуһла, утцн зүн хо
йр, нег цөөкн товч, утх, хурһн беелә тәвв, геечквзәч! — гисн экин дун соңсгдна.
— Чи, ач көвүн, соңсҗ ав. Би чини аавчнь 1914-гч жилд болен импер.иалистическ дәәнд, 19Г8-гч җилд бо ли гражданок дәәнд орлцад менд амулң хәрҗ ирләв. Тегәд чигн эн тана сәәхн җирһл үзәд байрлдгтан көгш- ‘рл уга йовнав.
Дән гидг юмнчнь шатр наадсн әдл сүүктә, мектә, юолврта юмн. Хортан диилхәр седхлә, һанцхн зер-зев биш, толһа, зөрг кергтә. Командир күүнә закаг нег чи гн хаж.һр ишкл уга күцәж., соңсж; йовх зөвтәч. Коман дир күүнә өмнәс сөрүд үг келдмн биш. Әрк ууҗ, әлә кех зөв угач. Шулун, шудрмг, соңсврч бол. Залу-зөрмг
бол! Зөргтә кү сумн тусдмн биш. Саг-сергг бол. Хор
тан күцж, автлан хооран бичә цухр, хооран цухрхлачн ардчн үлдсн манд алдр му нерн болх. Ардк олн-әмтн- дән, аав-ээждән, амулнгта төрскндән нәәл!
Эн шивә, чолуһар, төмрәр кесн шивә биш. Чолудар кесн шивә нурад уиж. одхд маһд уга. Төмрәр кесн шипән төдгнь тасрад матиһәд, матгдад оддмн. Кукн, чини ард мана Советск Союзин олн келн улсар холвад, гүпәд, зәәдәд кесн шивә бәәнә. Иим күмн-әмтәр кесн ши-
107
вә күн хамхлҗ, матилһҗ шатаҗ чаддмн бит! Теругәи
медсн салдснь — поста гидг баатр салдс болдми, Хәрнь, ач көвүн, аавиннь келсн үг тодлҗ ав, зүркидән хадһл,
аштнь |
кергтә болх. Не, |
менд йовҗ, «алтн жолаһан» |
|
зөв эргүлҗ аавдан менд байрта' ир, — гиһәд буурл |
үстә, |
||
цаһан |
томһ сахлта өвгн |
ач көвүһән теврҗ үмсәд, |
хор- |
маһан шуурдад, хоңһр-һалзн мөрәи унҗ авад хоораи һарсн хаалһар шүрүн хатрлһарнь һарад йовад одв.
Мергн, Араша, Мөпкә һурвн «эдн эрк биш сәи дурар йовхмн» гиен цаасдан авад байрта һарч ирәд одак
буурл үстә өвгнә ач көвүндән келсн сурһмҗ сонсад, не, «мордхин үг—негн, мөрнә чикн—хойр» гидг бидн мордх болад мөрән тохчксн улс, тер Булһна өмн көвәл бәәсн хотнд одад таньдг улсларн мендләд һарий, гиһәд Булһна өмнк хот темцв.
һолын өмнк булңгд көк ноһан деер дуңһралад суусн
улсас Цедән Бадм өөрән зүс буру хойр көвүтә туслцад аашна. Үг булалдҗ йовх бәәдлтә, зөвәр чаңһ-чанһар ду һарлдад йовцхана. Бадмин чирәнь минчиһәд улаж, хо
йр нүднь зеегтҗ. Киитн хар көлсн заһрмгарнь һоожад. шора наалдсн өргнә талькарнь чиихәд киилгиннь захар
срад йовна.
— О-о! Мана салдсмуд, мендвт! — гиҗ Бадм тосад нег һарарн киртс гиһәд одсн көк көвәтә цаһан альчурарн көлсән арчн йовҗ көвүдин һаринь авч мендлв.
— Менд, |
менд! Чи, |
Бадм, бас йовҗанч? —гиж Мер |
|
гн Араша хойр дегц сурн һариньатхҗ мендлв. |
|
||
— Уй, ним үүмәтә, |
утхин ир деер бәәх цагла |
чи йов- |
|
җанч гиҗ |
сурдв! |
Тиигтлән тадн намаг |
пионерт |
срулҗ авчахшт. Тадн намаг пионерт, комсомолд орулж авл уга каңкилдәд бәәдг билт.
Маднас кен кедү фашист алхинь медгдәд уга. «(Ио-
нуд кеду һууҗмл һарһсинь намрлҗ меддмн» — гиҗ орс
улс эс келнү? Мергн, чи бидн хойр буудан мергн улслм,
мергн улс ода керглгдҗәнә. Йовхмн, зуг хамдан нег
багт йовхмн, кен яһҗ дәәллдгинь медхвдн! Не, одакасп
эн Харин Мергн Араша хойрт кеҗ өг, хол хаалһ йөрә-
хмн, — гиж Бадм өөрән |
йовсн оочдан утхин |
сөрвтә |
ән- |
др нәрхн хар залу тал хәләв. |
байп, |
уга |
|
— Ке гихлә, кеһәд |
бәәхугов, угатя биш |
||
бнш бәәнә, — гиһәд өндр хар залу һартан бәрҗ йовсн >ар даальцгасн шнлтә әрк чәрк хойр һарһв.
108
-Уп, яһжанат, һал цаһан өдрәр, бәг-бәг, би уудй
угав, — гиж Мергн үргж. һаран саҗв.
— Гем уга, гун хооларн неҗәд гүүлгәд оркхла, гурмр гесн халад, кели хурцгдх, — гиҗ өндр хар залу чирк' дүүргҗ кеһәд Харин Мергнд өгв.
— Уга5 болш уга гихлә болад бәәхугов. Бидн тиигәй күүнә гер тал орад мендләд һархар йовнавдн, — гиж
Мергн Арашан һарас татв.
— Не, бәг, бичә өг. Энчн комсомольц күн. Маднла ноосан харһулш угаһар седҗәнә. Эврән кергәрн адһҗ йовх кү ээрәд, сурад керг уга. Энчн кезәнәс наараи нанас зула күн. Пионермүдин вожатый, әвр цевр күн, әркәр будад керг уга'. Харин Мергнә хүвиг хар һазр \уг, — гиһәд Цедән Бадм чирктә әрк тач авад һазрт асхчкад, Мергн тал му нүдәр хәләв.
— Әрлһә, айстан дала эс болх юм бичә келәд бә. Бичкндк цаг сергәһәд кергуга. Давж, одсн хур занч авч некдмн биш. Хол һазрт йовж,ах хойр залу хаһцш уга сән иньг-амрг болдмн. Тер төләд: залуһин сәәг кеер йовад мед, гергнә сәәг гертнь одад мед гидг үг бәәдмн. Кен негнәсн хар бичә автн, бичә өөлтн, хәрү ирнәвдн,— гнж. Араша эвинь олж, келәд цааран йовцхав.
— Энчн намаг школд эврәһәрн ордг цагт: күзүндэп күрң улан галстук зүүчкәд мини хаалһд кесг көндлң мод хайҗ йовсн комсомолын самнрта күн. Тер цагт кесг көвүн, күүкдин нүүрт: «харңһу сө—нөкд болш уга, хар бу- данд—хать болш уга харчудын өшәтнч» гиҗ келлә. Сәәни орндтөрг мини эцк Цедә эн Мергнә тиигҗ келсн үгд оньдин өөләдһундад, унтсн орнь өвр-шөвг болад, хорнь буслад, эцәд, хатад йовдг билә. Аавин келсн үг ода бийнь мартгдхш, арандм зуулһата! Зальгҗ болш уга, хордад үкҗ одхв. Хайж. болш уга харм төрәд хадһлад йовнав.
— Ке өөркәсн, дәкәд неҗәд дарж авад тиигән өөр-
дий, йовх кем болж, йовНа... Шавхринь чи бийдән кеҗ ав. «Хойр уул биш, хойр күн харһдмн». Чи бидн хойр харһхвдн. Чи намаг иигж, чик седкләрн үдшүлснчн ик
гидгәр ханж,анав.
Дагҗңнҗ хатрдг хар кер морни,
Доәнә келднь дүүлңннә, Дәәпдин новүп
109
Да нзи тюйп гидгинъ дәрк — бурхднь оршәтхэ!..
Эн дун мини эцкии дурл-җ дуулдг дун била. Зәрмдән амнь халад ирхләрн Нимә гидг күүкәрн домбр цокулад, Цахрт бәәһәд манад зарц болдг Наса гидг көвүһәр
дуулулад седклән аадрулдг билә. Аавм ода бәәсн болх-
ла, мини ормд талдаи кү йовулад намаг яһад болв чигн өөрән үлдәх билә. Ода уга. «Уга юмн үкрәс хашн», яснь хумхарҗ одсн чигн биз, би медхшв. Болв намаг дәәнд авснд би байрлҗанав. «Әгрхлә —ааһ цусн, иәр-
дхлә — нәәмн чимгн». |
Хама хумхарснь нанд йилһл уга! |
Тегәд би өрүн өрлә |
ард, Хар - Булгт бәәсн үвлзнгдән |
одад школ бәәсн герт |
аав-ээҗин эргүл-мөргүл кеҗ киш- |
гән эдлҗ йовсн һазрт одад мөргәд һарв. Тер герин өөгүр йовх болһндм аавинм һашун нульмсн асхрад һарсн һазртан, зөөсн зөөрдән тачаһад, элкнь урсдг цаг нанд терүц мартгдхш, мел энүндм (өрчән нудрмарн чичәд) та ен болад бәәнә, мөңк бәәхмн...
— Чөнзн, чи манла йовҗахшч! Тернь нам чамд сән. Чикән атхад чиңнәд кевт. Идх-уухчн бәәнә, иньг-амр-
гуд олдх. Санаһан бичә зов, — гиһәд чәркән өгәд даларйь ташв.
— Бадм, чи эврән медҗәнәч. Намаһичн, му нертә, киртә кишва күн гиһәд, урудх, өрхән медл уга, утхнз ир деер бәәсн бийнь эн дәәнд авчахш. «Аляһан амндан зууһад, альхн деерән шумр шатаһад, одх һазр уга, орх
нүкн уга элмр» — гиҗ әәҗәдмн болхугов. Ода яахв, арһ уга! Тадниг йовҗ одсн ард нанла әдл улст оддг һазр, срдг нүкн дала болх — гиҗ санҗанав. Белн нерсн әрк
чигн олдх, белвсн берәд, бергд чигн олдх, — гиҗ саН' җанав.
«Манҗасн гедр хәрсн ялдуркднь одхшв,
Малыһән хәләдг ' көвүнднь однан.
Гелңгәсн гедр хәрсн ялдуркднь одхшв
Гериһөн эргдг көвүнднь однав!»..
гилдәд ярд-ярд гиһәд дуулдад бәәдг эс билү? Ода тадииг йовулчкад герән эргәд, малан хәләһәд бәәсн маднас хамаран одна гинәч! — Ха-ха?Ха гиҗ инәһ&д:
110
__ңе Бадм, хәәмнь менд йов! Бийән хәлә. Сумн курш уг’а һазр хэәһәд сүл бәрәд йов. Өмәрән дәврәд
орсп цагтпь арднь нов, хәрү цухрад зулсн цагтнь өмн
пүүртпь нов. Тиигәд әмән арһлад йовхларн толһа менд ирхч. «Толһа менд йовсн хөөн, токуг, шиврлг олдх».
Ьидн чамаг: биив-бүшкүр татад, |
мөрн ки кииләд, тә- |
кл тәкәд тосҗ авнавдн, — гиҗ |
халхдан утхин сөрвтә |
ендр нәрхн хар Чөнзн гидг залу келн бәәҗ шалвриннь
хавтхас атхад дүрчксн үүмлдсн цаасн мөңг һарһад Бадмин пинжакиннь дотр хавтхд дүрв.
Минь эн агчмла военкоматын һаза дәәнә шар бүшкүр татҗ дуудв. Машидин, тергдин сүүдрт, һолын булңгд, энд-тенд суусн улс, эк, эцкләрн, гер-бүлләрн менд-
лҗ авад нег дууһар цуглрв. Дала болен харһа ярндгта машид деер сууҗ авад төмр хаалһин станц тал цу-
вад һарад одцхав.
Чилм хар тосн чиихсн ик-ик паровозмуд нар цар хойр сольвлдад, өткн хар ута бадһлулад, көөгдәд ирсн хар аҗрһ мет бөөрнь бүлтглзәд ур пәргүләд әңкллдәд бәәцхәнә. Хоор-хоорнднь холвад орксн улан ширтә ва-
годын үүднь татата станции - өмн |
нег-негән өвцүһәрн |
|
түлклдәд хард-нирд гиһәд зогсв. |
|
|
Нег чигн күн үлдл уга шулун болдгар вагод бол- |
||
һнд орҗ суутн! — гиэй, цуһараннь |
командир |
болх бәәд- |
Л1ә күн радиоһар хәәкрв. |
|
|
Олн зүсн хувцта, олн зүсн чирә-зүстә: |
орс, хальмг, |
|
хасг, маңһд, украин улс күн болһн гүлдрүлтә даальц-
гуд бәрсн; нег-негән түлклдәд вагодын үүдәр әрә багтл-
дад орад, орман олад, терзәр хәрү хәләлдәд, һаран
дайлдад олн зүсн келәр менд келлдәд, шууглдад бәәцхәнә.
Әңкләд зогсҗасн ик хар паровоз «би көндрҗәнәв» гисн докъя өгч утар татад хәәкрв. Станции үүднд зогсҗасн шар тасмта картузта залу шар өңгтә дарцг өргәд
«хаалһд саалтг уга» гисн докъяһар хоңх цокв.
Күчтә хар паровоз күгдлв, сүүләснь келкәтә вагод «чочад» нег-негән түлклдәд ормасн көндрв. «Хаалһасм
хооран һартн!» — гиҗ утар татҗ хәәкрәд саңһсрһта өткн хар утаһан ардан һазрдулҗ үлдәһәд хурдндан орв. Пәәнд йовж. йовх салДсмудын дууллдан, гармулин дун, төмр хаалһин төдгүдт цоклдсн тогән дуунла нииләд
«тиг*туг», «тиг-туг» гиһәд теегин сальк хавлад өлңгәс
111