Эрнҗәнә Константин. Аңһучин көвүн

тан көөрәд: «,Согту болв чигн, эрүл болв чигн Цедә зәәсңгин нер һарсн нохаст хуцулш угав. Нанд нам ам ан-

һахн уга. Минь ода йовад сул бәәсн нохас заагуряь

орад дурта хөөһән авч ирхв, марһий! Би йоста анһуч күмб, аңһуч күүнд ноха хуцдмн биш» — гиҗ келләв, Тер зәңг эрк шилтә Цедә зәәсңгд күрч одҗ.

Терүнә хөөн мини келен үгин үнн, худлынь йилһж авхар намаг дуудулв. — Э-э, Хар, ирвч? Чамаг икнертә аңһуч болен деерән нохад бийән хуцулдго берк эрдмтә күн гидмб! Кенә нохас чамд хуцхш. Тер нохасчн зуура амта нохас болвза? Өөкн сүүлчн җаһшнҗану? Ти-

им болхла мана Манҗин хошд од. Мана ноха зуура биш... гиһәд бийәрм зог кеһәд инәһәд өздңнәд бәәхләнь.

—Нохасан тәвчкәд намаг наар гитн, би однав,танандю өгнәт? Марһий! — гиҗ тер Муула Бадаш хойрин өөр

келүв. Цедә: — Не, сән! Бадаш, маңһдур хөөч Манжд

одад, нөкәдүр сө нохасан тәвчк ги. Чи, Хар, нөкәдүр асхн ирәд, дурта хөөһән ав. Гергндән шөл кеж өг, шар-

лхҗадг болх. «Үкх хулһнг миисин сүл зууҗ наадна»— гидг эн^ — гиһәд һочкнад инәһәд йовҗ одв. Минь эн

суусн Муула Бадаш хойр: — Чи яһҗах кумч! Тер но­ хасчн чамаг таслад хайчкк, уклон хәәсн күн тиигән од-

дмн. Бичә од, зәәсңгәс одҗ гемән сур! — гиҗ намаг

ээрлә. Залус, тиим эс билү? —гиҗ хойр залуһас сурв.

— Тиим, тиим, Бидн нам йосндан әәләвдн! — гиҗ Ба­

даш Муула хойр дегц келв.

— Хөөч Манж! Таниг сетрә хө Хард һарһҗ өга

гнһәд тайгарн ухаһан алдтлнь цокв гисн үнний? Эн әәмгин ахлачд юңгад эс герчлләт? Элкндән гем авч ги­

ен эмчин цаасн бәәнү? — гиҗ Нимә аш сүүлднь хөөч Манҗас сурв.

— Тер һә болен хөн эврәннь үкр хойрас көлтәстә болмарн цокулҗ авлав, — гиһәд Манҗ дәкҗ үг келш угаһар седв.

— Не, әәмгин ахлач, ән пииср батрацком хойртаһан

эндр келгдҗәх төрәр эн хамгиг уурулхин тускар ямаран

үүлдвр келәт? Эн хамгиг медә бәәж, ода күртл юнгад

74

тагчг бәәһәд бәәсмт? —- гиж Нимә Дарҗаһас чочаж сурв.

— Ода, үнәрнь келхд, би эн хамгитн шинәс соңсҗа-

нав. Нанд нег чигн күн ним юмн болад бәәнә гиж, кел­ ен уга билә. Цедә зәәсң зарц хойрин хоорнд юн болҗа-

хинь бидн медҗәхшвдн. Цедә зәәсң әвр халта, зарцнран

болх гиж. сандг биләвдн. Эндр эн аюл үзәд, соңсад бәәхнь — «өшәтнрин тав хаңһасн, иньгүдин седкл бишрәсн» ик гидг ичр болҗана. Яахв, мана салңгин гем. Хол йовх хортнас, хотн дундкнь әәмшгтә гиҗ уха авх кергтә, — гиҗ Даржа Цедә тал игзарглҗ му нүдәр хәләв.

— Өргн доран бола бәәсн «дә» эс меднә гидг —ду­ ла болн сохр, келкә улст! Энтн йоста гидг нүд далдар болҗах классов ноолдан. Иим юм үзЛ-медл уга күн бәәдв? Тадн советин йосна элчнр ода цагт саг, сергг болх йостат. Сбветин йосна, көдлмшч классин хортн, ода бийнь дала, — гиҗ Нимә хурһдыннң үзүрәр стол тонтоң гилгҗ цокв.

— Нанд нег цөөкн үг келҗ болхий? — гиҗ батрач­ ном Йисә боев. Эндр өрүн, мана әәмгин правлянд, эн төрәр бас иим күүндән болв. Тер күүндәнд намаг икәр

шоодв, Намаг шоодсн тадна зөв. Би энд ирҗ кодләд

жил болад угав. Өөр бәәх Цедәнд би нам оньган өгәд \гав. Би, маднас хол бәәх баячуд эргәд, ялчнрлань куүндад, цәәлһвр өгәд, эздүдләнь (договор) — бооца кеһәд, бас харңһу төр илдкәд йовав. Ялчнр-батракуд шин

йос сән медҗ йовцхана. Зәрмснь эздүдәрн ду һарһад

дууллдад (>лнд тархаһад йовцхана, эн суусн улсас зәрм- сһь соңссн болх:

Доран гинә хәләцтә Бадан Эдлә байн гинә, Догвр уга ялчиһән

Зардгла биләлә.

Догвр уга ялчиһән

Зардгла болв чигн, Деед коммуна йоснлань Карһгдла биләлә!'

Эн ду һарһснд орлцсн күн Харпн Мергп. «Бууринъ заң» меддг, бәәрн улс эн Цедә зәәсцгин тускар келх бәәсмн болжана. Тадннг пнгәд гүвдүләд, нохас түкрү-

75

ләд тагчг йовад йовхла, би ода бийим кезәңк эрк шиләрн бәәһәв — гиҗ санад тана цус ода бийнь уухар бәәнә. Энтн йоста гидг мана классин хортн. Әмдәр күүнә цус шимдг шигдәч, иим улсиг бу-селм авдгинь’ засглад, бурхдарн әәлһдгинь уурулад, уга кех кергтә.

—Чик-чик, кесг күүнә цус уусн болх! — гиҗ цуһар хәәкрлдв.

—Энтн йоста паразит, эксплотатор! Вампир! Кро­

вожадный кулак! — Маңһдурас авн Манҗ, Муула цуһарн нанур иртн.. Би тана нерн деерәс эн күүнләтн до­ говор кенәв. Тана авх зөвтә олвритн гиҗгәрнь ишкҗәһәд авч өгәд бәәхв. Нанд эн күүнтн талданар дуулх. Шиндәлә әдл күүкд улст һар күрдг һаринь би талда­ нар күлхв. Иим улсла яһҗ күүндҗ, батракудла дого­ вор кедгин тускар би Әәдрхнд зурһан сара курст одад

ирвв. Эднтн йоста классин хортна үлдлмүд! — гиһәд

Иисн нудрмарн стол цокад авч одн алдад бәәнә.

76

ода Элстәс комсомольцнр, сурһульта баһчуд, «Улаи ишкә герәр» йовад көдлдг, йос меддг күүкд улс илгә-

җилә школ бүрдәтн. Эн кергәртн би Элстд одхларн ба-

тохаһарн түлкәд, һартан эвкәтә бәрҗәсн эркән үмгәд толһаһан өндәлһәд:

— Тиим юмн бәәх билә! Күүнә мөңгәр, күч үзүләд бәрҗ авсн гер биш энтн. Кезәнә мана Занҗн зәәсң ик

нертә закрач йовх цагтан, әврәннь мөңгәр, орс урчуд нәәмәдлҗ авад, манд бәрүлҗ өгсн гер эңтн. Хөвтә,

бсллавдн. Тер җилән эн темснә модд эврән тәрүлләвдн. Мана буй эн гертмбидн келгчкәд, мана көвүн эдлтхә — гиҗ герәслҗәх гер энтн! Мана көвүн тана күүкдлә сурһуль дасш уга. Мана көвүн Пиитрт йовсн авһиннь

көвүн тал одҗ тенд сурһуль сурхмн.

Көвүндән герәслсн герим бичә көидәтн! — гиж, Җир-

77

билә, — гиҗ Нимә суусн улс тал хәләһәд келв.

Цедә зәәсң Шиндә тал му нүдәр хәләһәд: «Йосна

улс эднд иигәд зөв өгәд, бууляд-магтад бәәхлә, эн азд гергд ю амрахв! гиҗ санҗасн 'Цедән чикнә хаҗуһао Пимән сурсн сурвр медг-үлг соңсгдв. Цедә миркиһәд сууҗаһад:

— Я, школ бүрдәхдән юуһинь адһнат. Эн мини гер-

һуд Манҗин үкриг би хотндтн орад көтләд авч ирвшв.

Тана мейәрксң марһанас көлтә би өңгәр «хулхач» нер

авчанав,— гиҗ Буурла Хар босв.

Цедә хуухан мааҗн бәәҗ:

— Тер сөхөөч Манҗнохасан тәвснь үннболҗһарв. Чи йоста гидг зөргтә аңһуч бәәҗч. Би урднь иткдго би-

ләв. Марһан чини болла, манаһас марһана аш нег һу нҗ ирҗ ав. Натр, соңсҗанч, одак оньдин салад йовдг оһтр сүүлтә хоогчниг маңһдур Хард туулһадтәвчк. Хә

рнь бичә март, — гиҗ сеңкәв.

—Соцсҗанав, мартхн угав! — гиҗ Ңатр Хар тал хәләҗ нүдән ирмв.

—Оһтр чигн болг, нанд оһтр һунҗн кергтә биш, отг-нутг дотран нерн кергтә! Залуһас нерн халун ги­ дг,— гиҗ Хар ормдан суув.

Нимә цаһан мөңгн шүлзәтә ик цаһан часан һарһад хәлән бәәҗ эрәсинь эргүлҗ-эргүлҗ хәрү даһмдан дүрчкәд.

— Не, залус, эн хурган иигәд төгсгәй. Ода керг үүлә-

78

ра Пүрвә, әәмгин ахлач хойрт өгтн, эс гиҗ танд хөөнән му болх! Пүрвә, медвч? Ода маниг бәәсн деер ав. Дарҗа танд «авлав» гисн итклин цаас өгх. —- Соңсҗанав! — гиҗ Пүрвә дор ормдан босв. — Цедәд шову хаж

— Я, тер һәәд одсн юмситн кезәнәһәс нааран Дар-

җад авч одҗ өгхәр бәәһәв. Зуг мини көвүндурлад бә-

говоринь кеһәд сёльсоветин тиизәр батлад олнд сән цәәлһвр өгтн.

рән авад партячейкин сегләтртәһән Элстүр күрәд вдн.

Бидн тенд шиидвр һарһад эвинь олхвдн. Цедәзәәсңсәг

дурар эврән өгш уга болв. «Эн гер школд зокш уга. Әср көвүд, күүкд шилинь хамхлад, ширинь хуулад үрәх» гинә. Үрәхн угавдн. Улм ясад, сәәхрүләд оркх арһ манд бәәнә. Урчуд чигн олдх. Цедә эврә көвүһән яһнакегнә эврән медг. Пиитр орулну, Москва орулну, дурнь.

80