Эрнҗәнә Константин. Аңһучин көвүн

Хәриь, тер һурвн нур, Нармин Күикрг, Ялмт, Зегс-

тпн эки алдар бичә аңһучл. Тер алднд чон үзсн улс на-

ид зәцглх болла — гиҗ келхәр чамаг дуудуллав. Хар Цедә зәәсңгин хойр амта хавалын сумн һардг

нүкдипь савңгта халун усар уһаһад, шомплин үзүртнь сернҗл ораҗ авад, шудрҗ арчад, бууһин тос түркәд гилилһәд оркдг болна. Бууһин сумн һардг нүкдиг өрк

ьөдән өргәд шаһаһад хәләхлә, хойр һарнь дал-дал гиһәд чичрәд бәәв, хойр урлнь нег ооч талан татгдад, келән зууһад әрә гиҗ торв. Чирәнь хойр чиктәһән чис

болҗ улаҗ.

«Нохала наадсн хорма уга, нойнла наадсн толһа уга» гидг үлгүр дотран санад, бийән яһад болв чигн бәрх кергтә, — гиҗ санҗана.

— Чамаг чон, арат хадг эрдмәсн талдан сөөд бийдән ноха хуцулдго ик эрдмтә күн гиҗ әмтн келнә. Тер

үнн болхий? Чамд тиим эрдм бәәнү? — гиҗ аман бир-

Намаг экин геснәс һарсн өдр, мана көгшн аав «күүнд келүлл уга, нохад хуцулл уга йов!» гиҗ йөрәҗ. Тегәд би ода күртл нохад хуцулад угав. Зуг күүнд келүлҗәсм эн, —гиһәд Хар маасхлзад инәнә.

Сурч Бадаш Хар тал нүднәннь булңгар хәләһәд чир- м-әд оркна. «Болһа, ә уга бә» гиж. докъялсинь Хар сән

медв.

— Соңсҗант, эн аңһучин келҗәх үг! Нанла йодарх саната. Нохад хуцулдг, эс хуцулдгичн хәләй! — гиҗЦедә угзрдг болна. «Эн аңһуч, иим эрк шилтә күүнлә рһад иигҗ шүрүһәр күүндҗәдг болхв? Мана зәәснцух-

лдсн цагтан иим улст нохасан түкрҗ шуучулдмн. Йов-

һн биид мөртә кү дәврдг нохаста. Бидн бууриннь заң

меднәвдн, хәәрн залу, эн яһна!» — гиҗ Бадаш дотран санад, өмнән бәәсн сур авад өөчүрдв.

«Уурта бәәх зәәсң дәкәд ю келнә»,—гиҗ санадХар хойр амта хавалынь хәрү зүүһәд, деерәснь торһн килң-

гин кизәрәр арчад дошилһәд Цедән һарт бәрүләд өгнә.

Цедә хавалан нуһлад, хойр аминь деегшән кеһәд шаһаһад хәләчкәд, — Анһуч күн иигҗ арчх гиҗ сана биләв. һал падрад бәәнә, — гиҗ келчкәд, мусхлзҗ инәһәд:

30

— Буудан мергн Буурла Хар, буульдг, нульмдг шар-

зархар нан тал дугшлад бәәдгбәәҗ эн генн мекч элмр. Кеер бүгдг көк чонмуд, килһтә шар арате, цуг мана болх гиҗ эс бәәнү? Нернь терүнд, недрлнь нанд болхинь медҗәнә көгшн арат. Адрһнин арат, көдәһин чон көөҺәд, хаһад авдгнь би, арат үч, чон девл өмсдгнь тер. Нойна хәәрн, нохан зо деерк цасн мет болдгинь меднә-

вдн», — гиҗ санад Бадашин өөр ирәд суув.

— Одак зәәсңгтн танд зөвәр уурта йовна. Бидн буу-

риннь зац меднәвидн. Бух кевтә шүркиһәд, буур кевтә гиҗгән шудрад, шүдән хәврәд ирдг заңгта. Бидн сөрж, үг келдн угавдп. Та болһаҗ күүндтн, — гиҗ Бадаш давтҗ келв.

— Тегәд чигн тадн «нойнла наадсн толһа уга, нохала наадсн хорма уга» гилдәд бөөгән бөгләд, бөөсәнтүулдәд тагчг сууцхант. Тиим улст эднтн дурта болдмн «Бүтү эс болен хөөн — дун угань сән». «Сән күн, сәә-

вр җора» гиһәд бууляд, магтад зардмн. Келән зуучкад, көлән көшхинь мартчкад, җоралад бәәцхәтн. Үксн цагтан сәк—бодин орнд төрхт, — гиҗ Хар давслж, келв.

рачар дуудулгдад, зарһла харһад цөмрәд оддг болв­

31

рәрн өөчүрдәд бәәмә. Нәрхн-нәрхн ө уга цяһан тасмс тоһшлад, тоһшлад тсрм дахад шавшлдна.

дг улсин зөв дпилдгән уурҗ йовна. «Делкән зурми цу­

хурвчднь ямана ишкин хатҗ одсн хорһс тәвчклә. Те-

гнһәд олң-татуран тинилһәд арнҗлад бәәнә. Тер юң-

гад гихлә энүнә толһаһас Саглрин шар зес хурвч һархш. Тиигҗәтл Босхмҗ гертәс арһс авхар һарад одв. Ода герт күн угаһинь Лееҗн медҗәнә.

— Уй, ташмган мартн гиҗәҗв! — гиһәд үкс герүр орад күүкнә орн тус, кевс деер өлгәтә бәәсн шар зес хурвч көмрәд оркв, ишкин хорһсн уга. — Дәкәд нег шинҗин меднә гидг эн, — гиҗ санад үкс һарад хойр даальңган һанзһлад, мөрән сөөчкәд Хар тал өөрдв.

Лееҗн дотрдн ик байрта бәәхнь чирә, нүдәрнь медгднә. Зуг ода деерән яахан медҗәхш. Каҗ энхойрзалусур ирәд, ю-бис күүндҗәһәд, — Герт ортн! — гиҗ дуудв. Босхмҗ улан-зандн цә болһад, һарһҗ авад һу-

— Леежн, суутн!—гичкәд Каҗ Босхмҗ тал иүдяәннь булцгар мууһар хәләв. «Наһцх зөв гихлә болад бәәх-

угов» гпсн бәәдлтәһәр Босхмҗ җөөләр х^тәв.

сдад:—Та, авһ, соңстн. Тана көвүн Араша бидн хойр советск йоснд тогтсн школд ном дасҗанавдн. Мана ба-

дәд эдн бийснь зөв гихлә болад бәәхугов. Өңгәр кү 30ьаһад керг уга. Тиим эс миний? — гиҗ Лееҗн тал хә-

әв,

—Чик, чик келҗәнәч, Мергн. Манахнд баһчуд бас

нигҗ келнә, ода цагт эднтн зөв хаһлдг болҗ йовна,—

Карцхав.

Лееҗиә зүн көлин үзүр дөрәд күрсн болв, эмәл деерән өвкәж. сууһад хотыг зөв эргәд, хооран һарсн хойр

төгән хаалһар мөрнәннь гүүхәр һарв. Барань батхнин . дүңгә болад, харань харадан чицгә болад, хаалһин тооснд ташрлгдад зо давад одв..,

34 -

Шрә КөК х&Н

— Акад юмб, Цедә зәәсц намаг яһад дууДулСн бол-

хв? Одак мини цаһан киилг һарһж, өгич. Иим, хот сур­ жах аиһлзур болен, аман ацһаси хоцшарта һоста зә-

әсңпш герт яһҗ орхви?— гиҗ хөөч Манҗ гергндән зарһ бәрәд, башмгиниь хоңшар хәләв. Башмгин хоңшарнь деегшән сарсаҗ, улнь дорагшаи дурдиҗ, ул дахлдсн цөөкн төмр хадасд амха шүдд болад ирзәлднә, негл үксп иохан өргнә бәәдлтә.

— Ю, әәҗәнәв, зәәсң күүнә герт эн бәәдләрн орхмн

бишт, һосан тәәләдһазань үлдәчкәд, махлаһан авадорховт, — гиҗ Манҗин гергн кели йовҗ, хуучн, модн авдрасн эвкәрәрн хурнясн орад бәәсн бор көрсн бес ки­

ләд хөөч Манҗ дун уга маңсиһәд сууҗаһад, цәәһән ууҗ авад, ут улан довуньган түшҗ авад Цедәниг хәләһәд һарад йовб. Манҗин гергн бичкн күүкән көтлҗ авад, 1едүкн деләд идшлҗ йовсн хөд хәрүлхәр йовҗ одв.

«Эртинә Цедә зәәсн аңһучлж йовад хөн талан ирхднь махлаһан авад күмн кевтә мендлләв. Эн җил хөөвә төл ямаран болсинь эврән меднә. Хөөдән идгтә һазрар хәрүлнәв, цаглань услнав. Ода ямаран хов-җив орв,— гихв, лам зуңкв мини!» — гиһәд хөөч Манҗ тоолвр тоола йовҗ Цедә зәәсңгин тәрмр модд заагур ор­ ад ирв. — Цедән гер эргдг нохас шуучад оркдмн боле­ ла! — гиһәд мод ташрлад булта йовҗ цахрт бәәсн сурч Бадашинәр орад ирв.

. — Э-э, Манҗ, менд! Ода ирснчн сәнболв Минь ода­ хн зәәсң чамаг ирсн, угаһичн сурла.

— Намаг зәәсң ямаран кергәр дуудулҗахинь, чи меднч? — гиҗ Манҗ зөвәр удан сууҗаһад Бадашас сурв.

— Керг бәәһәд дуудулҗахугов. Кеер йовх чамаг биш

еөрнь бәәх намаг өдрт арв дуудулна. Зәәең келх, чи соңсх. Соңссан күцәхч, болад бәәснь тер. Нань манла ямаран күүндән бәәх билә, — гиҗ Бадаш хәрү өгв.

Герин һаза Цедә зәәсңгин дун соңсгдв. Бадаш чочад,

хоолан ясад әәһән өгв.

35

—Бадаш!

—Соцсҗапав, зәәсцглп зсргәс!

—Хөөч Мапҗ ирвү?

—Манҗ, чамаг зәәсң дуудҗана!— Үүд секи йовж Бадаш зәңглв. Хөөч Мапҗ гүүхәрн гилтә һарад, махлаһан авад, гскәд мепдлв.

—Не, наар, иигән йовад күүндий, — гиһәд модн заагур дахулад һарв.

«Акад юмб? Ода яахар йовдг болхв! Эн модн заагтай авч одад тер бәрҗ йовсн төмр тайгарн зодхар йов­ дг болхпй!»—гиһәд -Манҗ дотран түңшәд Цедә зәәсңгин ард дахад йовна.

— Тиигхлә, соңс! Медҗ ав,—гиҗ төмр тайгарн һазр

чичв.

— Соңсҗанав! — гиһәд Маңҗ уралан хойр ишкәд менрв.

—Буурла Хар гидг кү таньдвч?

—Таньдв, таньдв. Буудан мерп-г Буурла Хар гиҗ

манахс келдмн/— гиһәд Манҗ маасхлзсн бәәдл һарв.

— Терчн ямаран чиги зууһач нохаст бийән зуулһдмп угав, хуцулдн угав гидгҗ. Терүгинь чи меднч?

— Цедә, зергәс, мел тиим зәнг соңсадугав! Мергнәрн болхла йирин әвртә мергн. Туим мергн күн уга! Яма­ ран чигн хурдар довтлад аашсн -чониг, негл зөрүд хаһад, хойр ңүдн хоорндаһурнь тусна. Нег. дәкҗ маннг ксер өвс хадҗ йовсн цагт икл хол деер аһарт хар шовун итлг хойр шүүрлдәд ноолдҗ йовсиг үзәд, йовдцн милиции тав хаДг винтовк сурҗ авад, хаһад уцһав. Цедә зәәсңг, итлг хар шовунас хойр холван бичкп, тер бийнь хар шовуг ики деерәс цокад-уңһачкна. Тингхдтер итлг зугл харадан чиңгә болҗ үзгдлә, тер бийнь Хар хаһад уцһачкла!—гиһәд Манҗ хойр һаран дайладтол11 аһан зәәләд ирв.

— Болх! Терүнәнчн мергнә тускар сурҗахшв! — ги-

36

болхугов, «Цело зноен дала догпш похатав гиһәд кәөрәд боопо. Терүпо похас панд хуцш уга, би дууһииь

таслчкв» гпһод зоцт тараһад йовдгж. Тсгод би Хариг

одахн дуудулж авад сурвв: «Чи тиим сән «эрдмтә»

болхла мини похассул бәәсп дсср сө ирәд дурта хөө-

һән ав» гнләв.

Манж, эпдрнп бнпднь хәрүдтән орад, «Зәәсн одяк автха гисп хөоһән, манһдур асхп ирж автха гив», —ги- 11әд Хард кслчк, Асхн әмтн ә-биидән орсп цагт; Балтг,

Цоохр, һалзп һурвиг уяһаснь тәвчк.

уй, зәәсн, ю келжәнт, теднтн шуучад, таслад хай-

чкх! Тапа нохас.мөртә кү йовулхшлм,—гиж Мапҗ ам-

ан бәрв.

Гсм уга. Тер мергн аңһучинчн наһан махнь өөкл-

җәх кевтә. Цаһан махинь бичә таслул, өөкн сүүләснь таслад автха. Мана иохас ямараһинь медтхә, уха суртха! Тер цагт Эмгн Увшин тохм эрк Цедә зәәснглә наадж болш угаһинь медх. Ха-ха! — гиж йнәһәд, ода медвч? — гиҗ догшрв.

— Медв, медв, зергәс! — Манҗ толһаһан гекв.

— Нё, нов, яһҗ мана похас аңһучин өөкн сүл салвлсинь нөкәдүр ирҗ кел. Эн Бадашин тал күрэд ир. Ха~

риг ямаран ноха түрүлҗ авч шивсинь бас кел, шаңн-

хмн, — гиһәд мусг инәһәд, — Иов, нов, шудтан нов, гиһәд Манҗиг хәрү йовулчкад, Цедә зәәсн темснә мс,, дан бүрткәд үлдв.

«Хариг.Цедә зәәсң.алхар бәәнә!—гидг эн. Хө ирж ав гиһәд келчкәд, догши нохасан тәвәд шуучулхар бәә-

нә. Кемр цааранднь төр һархла, аапан саак намаг нохас тәвдг гиҗ гемнхмн. Хариг ирх асхн нохас эс тәвх-

лә яһна гилч? — Уга, тиигж болш уга. Харнг үн келсипь, худл келсинь медж авхар бәәнә гидг тер. Мана күн.һацад марһсн болх. Болв эзнә келсиг Хард күргж келх кергтә», — гиһэд хөөч Манж дотран кесг тоолвр

37

Тедүкн Күңкргин экн талас ардан ботх дахулсн темәтә күн Харин хотн тал одх бәәдлтә хаалһ уга бүтуһәр аашна. Эн лавта, Хар болх бәәдлтә, — гиһәд Маиҗ хаалһин хаҗуд кевтсн бор чолун деер сууһад тәмк татад күләв. Манҗ эндүрсн уга, Хар мин болв.

— Манҗ, менд! Чи энд юмч, хөөнчн яһла? —гиһад Хар темәһән «цөг» гиһәд бурнтгинь татв. Темән утар тати< саналдад дөрв көлдәд кевтв.

— Хар, чи харһснчн сән болв. Чамта күн уга һазрт яһж харһса гиж, санж йовлав,—гиһәд Манж ут, нәрхнәр чирдәд нульмв.

—Юн болад одв? — гиҗ Хар. алмацв.

—Цедә зәәсң та хойран хоорнд юн болсмб? Терчн чамд ик цухлта бәәнә. Яһад терүнлә йодарад бәәдвч. «Нойнла наадсн—толһа уга, нохала наадсн — хорма уга» гидгиг меднч? Терчн нохасан тәвәд чамаг шуучулад алн гиҗәнә. Болһа, хәәмнь, болһа. Теднәчн нохас һалзу юмсуд, мөртә кү йовулхГн. Чамаг манһдурсөэрч биш авх болен хөөһән ирҗ автха гиҗ келүлв. Чамаг ирхин алднд: Балтг, һалзй, Цоохр һурвиг тәв гиж нанд закв. Чамаг ирхинь медә бәәҗ би яһҗ тедниг тавхв,

дәрк мини! — гиһәд Манҗ аман бәрв.

— Ода яһнач, Манҗ, келсн үг—керчсн модн. Эсодхла, үгдән эс күрсн залу, залу биш — гиҗ зәәси нер өгх Би, Манҗ, залу күмб. Залу күн заңһсн талан болдмн. Чамд юн болв. Ке гисинь кеһәд, күцә гисинь күцәһәд бә. _

— Балтг, һалзн, Цоохран күшәр бордснь баһдад, күүиә махар бордхар бәәнә гидг тер. Намаг ирх гиһәд но­

— Уга, чадш угав, ора болҗ одв. Хөөдән кеер хайчкад гилтә һарлав, — гиһәд Манҗ бетк заагт кевтсн мо> дан авб. — Не, тиим болхла йовтн. Санаһан бичә зовтн, би ирл уга бәәхн угав.

Манҗ одак ирсн хаалһарн хәрү һарад йовад одв. Хар кевтсн гемән деерән мордад; «Балтг, һалзн

Цоохр», — гиҗ урлнь гөвр-гөвр гив.~ Хаж! гиһэд темәһән босхад хәрв.

38 I

♦ ♦ ♦

Буурла Хар гер-бүләп уптулчкад Мергпән дахулад Һаза һарад, мал хәләси болҗ йовад, ацһучлси цагтан

оньдпн бийләрн авч йовдг тсмәнә ноосар томен деесән Мергндән өгчкәд, бийнь һар хоосп һарад йовб. Төгәлддән ә-чнмән уга. Улм-улм харлад, харцһутрад йовна,

хая хая сард гнһәд шарлҗна йозурт кевтсн шовуд Ха-

рас үргәд ннслдж Мергииг чочана. Бүрүлин гегән йосн-

дан тасртл цувг хаалһар торлзад гүүлдсн мөрн-ялмд үзгдҗ йовна.

— «Балтг», «һалзн», «Цоо.хр» һурвн удл уга тосж. йрцхәх, Я, тедн нанд юм кеш уга. Аңһуч күн нохаһас әәдмн биш. Зуг Манҗ нанд санань зовад, тәвл уга бә-

әсн эс болхинь. Эс тәвсн болхла Цедә терүг шоодж алх, хәәрн залу, — гиҗ келәд шурд-шурд йовад йовна.

Гев-генткн Коти гидг саг барг юмна ә авсмн кевтэ

янгшж хуцад хотнас хооран гүүв. «Котин» дууһар Балтт, Цоохр, һалзн һурвн хасн бууһин сумн мет тарвалдад йовад одцхав. Хөөч Манҗ тесҗ чадад, хаҗудан бәәсн модан шүүрч авад нохасин ардас зөвәр гүүж йовад, нохасин дун уурхла элктүргүр кевтәд, холын бара харвад чиңнәд кевтҗәһәд хәрү ирәд тергн деерән кевтв.

Сөөһин серҗңнсн җөөлн салькн саңнаһинь арһул нләд, семҗн болен цавта үүлн өөрдж ирәд деерәснь бүрксн болад, дүң-дүләрәсн сөөһин манһарт саатулгдад

Мапж унтад одв.

«Ав-ав-ав» гилдәд, авад ндчкх бәәдлтәһәр, хасн бууһин сумн мет гүүлдәд аашх нохасин ду соңсн Хар те мәнә ноосн деесән ардан цуврлҗ хаяд, дор ормдан суп дөшәд, хойр көлән деегшән кеһәд, хойр тохаһарн һазр түшәд, элк түргүр нохас тал хәләһәд кевтв. «Чи бас лигәд кевт», — гиҗ Мергниг кевтүлв.

Түрүләд бавалдлдад ирж йовсн бүрүһин чингә хойр ик ноха кевтсн Харин бара авчкад, тотхад, өврсн 'бәәдл һарад үрвлдв. һурвдгчнь күцҗ ирәд цуһарн шицгшлдәд, сүүлән хүрүлдәд, тедүкн бәәсн бавһр шарлжп тал гүүлдәд, неЛәд ар көлән өргҗәһәд нәрәр чирдлдәд сәр-

лдәд бәәв. Хар Мергн хойр төрүц тагчг кевтнә. Хамгин түрүнд ә авч гүүсн ахрхн шииртә, сертхр чиктә хар ба­ рг, хамгин ардас гүүж ирв.

39