Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

­Mınaw Nókistegi aqlıǵım, Mansur degen azamatımız, - dedi kempir. ­ Qartayǵanımızda usı bala kúnimizge jarap tur. Awıldaǵı mektepte oqıy ber dep alıp keldik. Házir ekinshi klassta oqıp atır. Sońǵı gezde awırıp qala beremiz. Saǵan ókpelegenimiz ras, Nazlıjanım, biraq, ishten shıqqan perzent bolǵan soń qıymaydı ekenseń. Áy, bir, mına ǵarrımız Eshimbettiń ákesi Kalan jilli menen iship otırǵanda ma, quda bolamız dep shappat urısqan eken, anaw qolında sonsha mal turǵan soń ushlıǵınan bergen be… Sol wádemdi buzbayman dep… qatnasa almay otırǵanımız sol ǵoy, janım.

Onıń balasına da qız tabılar, áytewir.

­Eshimbet ele úylenbedi me? - dedi Naz.

­Úylene almay júr ǵoy. Toylarda at shabatuǵın bolǵan ba, ılaq oynaytuǵın bolǵan ba? Araqtı-ám kóp ishetuǵın qusaydı.

­Áy, araq ishe berse durıslı adam bolmaydı, - dedi Naz.

­Kúyew balamız ishpeytuǵın ba edi, áytewir?

­Aytmurat pa? Ishpese de geyde ishkendey bolıp júretuǵın minezi bar. Biraq, bizlerge alıp-topılmaydı.

­Zıyanı joq, jas waqta bola beredi, - dedi Iskender aǵa tisi

awırǵan adamday awzın kólegeylep. ­ Hámmemiz de ishkenbiz. Ol dáwirde tek hámeldar adamlar ishetuǵın edi ǵoy. Hámmege qayda! Aǵash bochkalar menen ákelip satsa da pul tabıw qıyın edi ǵoy.

­Házir-ám ańsat emes, ǵarrı, - dedi kempiri Ajar. ­ Sonsha jıl dúkan ashıp kórdik ǵoy. Qarızǵa alatuǵın edi kópshiligi.

Nazdıń anası Ajar atına ılayıq ajarlı, qız waqıtları toplımdı qaq ayırǵan periyzat bolǵanlıǵı ele kelbetinen kórinip

tur. Tulǵası anaw-mınaw awırıwǵa aldıratuǵın ileker emes, iri súyekli kempir eken.

­Tez-tez awırıp qala bergen soń dúkandı da tapsırdım, qızım, - dedi Nazǵa. ­ Usı xojalıqtı asırap otırǵan dúkannan túsip turǵan azı-kem bir nárse edi, endigi jaǵında qanday bolatuǵının bir Allanıń ózi biledi.

­Barmız ǵoy.

- Seniń de xojalıǵıń basqa. Kempir-ǵarrıń seniń tapqanıńa awzın ashıp otırǵan shıǵar?

- Ózleri de atızdan qalǵan joq ele, - dedi Naz. ­ Bir mezgil

Sham járdemge baradı.

­Shamıń ne, shıraǵım-aw? - dep tańlandı Ajar apa rastan-aq.

­Mına qáynimniń atı ǵoy, - dep kúldi Naz.

­Qoy, qáynisiniń de atın ayta ma eken? Uyatdaǵı-áy! - dedi Ajar apa qızına keyigendey.

­Ózim ruxsat etip edim, - dep Nazdı aqlamaqshı boldım. ­

Tolıq atım Shamurat ǵoy.

Usınday piyada gúrriń menen yarım aqshamǵa shekem otırdıq. Bul

tanıytuǵın qusaydı-aw. Iskender aǵa bir otryadına komandir me, basshı ma bolǵan qusaydı. Sonıń ishinde aǵam da bar shıǵar. Sol eken ǵoy tanıyman dep júrgeni, awa-dá, basshını mıń adam tanıwı múmkin, basshı mıń adamnıń bárin tanıy bermeydi ǵoy. Aǵamnıń sadalıǵına ishimnen kúlip qoydım.

Túngi awqatqa qaramay erte uyqılap qalǵan Mansur hámmeden burın turıp, sırtqa shıǵıp kelipti. Onıń dawısınan shorshıp

oyandım.

­ Qar jawıptı! Qar! Qalıń…

Kózimdi ashsam áynekten jaqtı túsip qalǵan eken. Mansur hámmeni oyattı da kirer awızdaǵı jayǵa tayarlap qoyǵan otınınan

qoltıqlap tasıdı.

­Qar jawıp pa? - dedim Mansurǵa súysinip qarap. ­ Qalıń dediń be?

­Qalıń! Búgin qızıqlı bolatuǵın boldı!

­Ne qızıqlı?

­Mektebimiz bette sırǵanaq tebemiz. Bir-birimizdi qar menen uramız.

­Sabaqlarıńnan jaqsı oqıysań ba, Mansur?

­Jazıwlardı irkilmey oqıytuǵın boldım.

Sırtqa shıqtım. Dógerek ele tım-tırıs eken. Qardan qashıp shertektiń astında jatırǵan ǵarrı kópek «aman jatıp turdıń ba?» degendey qayrılıp bir qaradı da, qaytıp isi bolmadı. Qonaq kóp keletuǵın úydiń iyti de ádepli bolsa kerek, geybir sharbaya iytler

úyine kirseń de úredi, shıqsań da úredi. Búlinip atırǵanıń.

Keshegi topshılawımız durıs bolıp shıqtı, túni menen izlik qar jawıptı. Awıldıń bas kótergen adamlarınıń bári shayların shalasharpı iship, ań quwıp ketetuǵın shıǵar.

Endi ǵana shayǵa japatarmaqay kirisip atır edik, tań sálemin berip Oralbay degen kisi kirip keldi. Ol Naz benen kóp sorasıp, aqıllandırǵanday boldı da mirát etispekten keyin ayaǵındaǵı sherim etigin sheship Iskender aǵanıń qasına kelip otırdı.

­Qar jawıptı, - dedi ol tap bizler kórmey otırǵanday. ­ Toǵay betten bir aylanıp qaytıwǵa shamań bar ma, Iskender aǵa?

­Men be? Qayda-a!

­Kólik bar. Joldas lokkebayı menen aylandırıp qaytajaq.

­Direktordıń mashını ma?

­Awa, direktor kurortqa ketip edi ǵoy. Mashınnıń biyligi Joldastıń ózinde qaldı.

­Mashın bolsa… barsaq bolatuǵın shıǵar, - dep kiyatır edi, Ajar apa onı qaytarıp tasladı:

­Qoy, ǵarrı! Awırıwıńdı asqıntıp alarsań. O zamannan bu zaman mashın menen júrip ańǵa shıqqandı kórdiń be? Onnansha,

suwıq, soqtanıń baltasındaǵı adamnıń murtınday tıshqan quyrıqlı murtı qulaq shekesine qaray sozılǵan bir jigit kirip keldi. Onıń mınanday túrin kórip, dasturxannıń basındaǵılar shorshınayın

dedi. Ol hámmege bir sálem berdi de, hesh kim menen qol alısqan joq.

­Amanlıq pa, Abılla balam? - dedi Iskender aǵa qoltıǵınan muzday samal ótip ketkendey dawısı qaltırańqırap.

­Kalan aǵanıń qazanına qan quyıldı! - dedi ol júdá jaman xabardı qısqa aytıp. Hámme jaǵasın uslap atır. ­ Baǵana ańǵa shıǵıp baratır edik, Kalan aǵanıń esiginiń aldı qara qurımday adam. Zárremiz ushıp, solay qaray barsaq, ishten uw-shuw jılasqan dawıslar esitiledi. Sorastırsaq, «Eshimbetten ayrılıp qaldıq» deydi.

­Eshimbet ólgen be? - dedi Ajar apa.

­Ólmese, way-way salıp jılasama, sheshe?

Oralbay kúldi. Biziń qaraqalpaqtıń usınday keń minezi bar-dá: bir jaǵı qırılıp way-way salıp atırsa, ekinshi jaǵı wahahalasıp atadı.

­Qoy, Kalannıń ózi shıǵar ólgen? - dedi Iskender aǵa ele de isengisi kelmey.

­Haw, Iskender aǵa, Kalannıń ózi kirer awızda otır ǵoy.

Bizler Naz ekewimiz bir-birimizge qarasıp qoydıq.

­Yapırmay, yalǵanshı degen. Kúni keshe at ústinde qamshısın tawlap júrgen joq pa edi kózi jer kórmey…

­?ay, ǵarrı-áy! «Awırıw óle me, saw óle me» degen. At ústinde otırmaqtan, Qudaytaalaǵa kerek bolsań, awa, samoletta ushıp baratırsań da qaǵıp alıp kete beredi. Sonda da bendeshilik, tosattan bolǵan jazım qıyın bola beredi, - dep Ajar apa kózlerin jeńiniń ushı menen sıpırıp qoydı. ­ Endi baǵanaǵı oylasıqtıń

da tumsıǵı tasqa tiydi. Awıl-elden uyattı.

­Ne oylasıq edi, sheshe? - dep Abılla diz búkti.

­Áy, mına qızımız kelip edi…

­Haw, Nazlı ma? Men sirá qaramappan-aw! - dep ol ornınan turıp Nazlı menen sálemlesti. Onıń menen men de kóristim. ­ ?ay,

bárekella! El qádesin ákeldi me? Pay, mına istiń aralasıp qalǵanına qara! Bolmasa, kishemniń tıǵıp qoyǵan kóp jıllıq sharaplarınan ózi qayttıǵa ishetuǵın reti kelgen eken!

­Áyy, shıraǵım, tıǵıp qoyǵanlarımdı bildirmey birimlep alıp, mına ǵarrı qurttı ǵoy!

­Eshimbet úyinde qaytıs bolǵan ba? - dep qaytadan anıǵına jetpekshidey soradı Iskender aǵa.

­Al, Iskender aǵa, bul jaǵı belgisiz, - dedi Abılla.

­Onda nege way-waylasıp júrsiz?

­Adamlar sóytip atırǵan soń… Eshimbet minip ketken aq shubar

at keshki onlarda kisnep keledi. Kalannıń balları sırtqa shıqsa, attaǵı er-turman, noqta, júwen, jona, jabıw, qullası, bir de jabdıǵı joq, jalańash at keledi. Kalan aǵanıń balları ómirinshe fermanıń dógereginde júrgenlikten malǵa serli ǵoy. Ásirese, atqa. At azap kórgen, sanları tırnalıp qanap ketken, ayaqlarındaǵı jaqında qaqqan taǵaları túsip qalǵan. Qarnınıń astına qan juqqan. Bulardıń bári amanlıqtıń belgisi emes ekenin ákesine aytıp keledi. Ákesi dárriw sol dógerektegi jigitlerdi atqa qondırıp izlewge atlandıradı. Túnniń ishi, tabıla ma? Onısı azday, japalaqlap qar jawa baslaydı. Attıń tuwrı jol menen kelmegenin olar da biledi. Bilgen menen náylaj, qardan hesh jerdi

kóre almaydı. Sóytip, gúder úzip kiyatırsa, tonnıń bir jeńin tawıp aladı. Bılayıraqta bir baypaq tabıladı.

­Ishinde ayaq bar ma? - dedi Iskender aǵa.

­Kelistireseń-aw, Iskender aǵa, - dedi Abılla. ­ Óytip, Eshibette esapsız ayaq bar ma?

­Baypaq sonıki me eken?

­ Kempiri tanıp, balasınıń gewdesin qushaqlaǵanday talıp qalǵan ǵoy, biyshara.

­Quday ayasın, - dedi Ajar apa.

­Ele ózi joq dese?

­Mına qardıń qırsıǵı ǵoy,- dedi Abılla. ­ Shatlardıń tikenine ilinip qalǵan sarı tonnıń pushpaqları tabılǵan qusaydı.

Pay, tonı ton-aq edi. Pırrım-pırrım bolǵan, parıldap jırtılǵan sayın at julqınıp shaba berse kerek.

- Attı aqıllı jániwar deytuǵın edi.

­ «Mal iyesine qusamasa haram óledi» degendey, Eshimbettiń

ózine uqsaǵan at shıǵar, - dep Abılla mırs etti.

­Asawıraq edi, jaqınnan berli miniske úyretti.

Túrkmenstandaǵı bir at shabıspaqqa barıp, bas bayraqtı alıp qaytaman dep harrıyıp júrip edi. Ol jaqtıń árebi atları teginlikte bere qoymas.

Orta jaslardaǵı taǵı bir kelte boylı adam keldi. Ol otırǵanlar menen jayparaxat sálemlesip, ayaǵındaǵı kirzovoy etigin asıqpay sheship, Iskender aǵanıń qasına shıqtı. Pátiya etip, bir qatara halawhal sorasqannan keyin:

­Esittińler me? - dep betlerimizge qaradı.

­Esittik! - dep dawısladı oǵan Abılla. ­ Sendey tasgereń esitken nárseni qulaǵı sawlar esitpey tura ma?

­Ol jaqtan xabar aldıń ba, Tursımurat? - dep dawısladı Iskender aǵa.

­Jańaraqta ákeldi. Miliciyalar iyti menen izlep tawıp alǵan

qusaydı. Biraq, bası joq deydi.

­Bası joǵı qalay, shıraǵım-aw? - dep shorshıp tústi Ajar apa.

­«Vsadnik bez golovı», - dedi Naz orısshalap.

­Ol ne degeni, qızım?

­Bir jazıwshınıń romanı bar, atı sonday, «Bassız shabandoz» degen, - dedi Naz Eshimbettiń ólimine baylanıslı bolmasa da.

­Bası joǵı bası joq edi ǵoy, - dedi Oralbay. ­ Hesh bolmasa, basınıń súyegi tabılsa da…

­Shaǵal jep ketken shıǵar? Bul jaǵada qasqır joq.

Iskender aǵanıń úyi usı awıldıń oylasıq quratuǵın jeri qusaydı. Shaması, Iskender aǵasız, Ajar apasız olar bir isti

baslamaytuǵın awızbirshilikli qońsı-qobalar ma dep qaldım.

Biraq, Iskender aǵa da olarǵa pálen etiń, tólen etiń dep atırǵan joq, sonda da eń sońǵı gápti usı adam aytatuǵın shıǵar, sirá. Murınları qarlı ayazǵa qızarǵan taǵı eki jigit kelip, sálemlesti.

Olar qosımsha maǵlıwmatlar ákeldi. Rayonnan qudaydıń kóp milicionerleri, medikleri kelgen. Awılǵa burılatuǵın arba joldıń

«Axunjap»taǵı kópiriniń arraǵıraǵınan miliciyanıń iyti timiskilenip júrip, qardıń astında tompayıp shıǵıp turǵan jerdi ayaǵı menen bılay-bılay ısırǵan eken, túlki malaqay shıǵıptı. Kórgenler malaqaydı tanıptı. Biraq, malaqayda kesanıń awzınday jer jalbırap, oyılıp ketken eken.

­ Mınaw oqtıń qılǵanı, Eshimbet atılǵan! - depti hámmesi jabırlasıp. Sonıń arasında iyt ayaǵı menen qardı tırnalaǵan eken, mayda qaǵazlar shıǵıptı. Ol waqta pisenli tayın oq joq, dári de joq esabı, mergenler mıltıǵına shırpınıń kúkirtin qırıp alıp,

pıtırası ushın tapqanı qorǵasın, tappaǵanı shıǵıp qalǵan shoyın qazanlardıń sınıǵınan paydalanadı. Bir pisenge isip ketkenshe oq

dúzete beredi. Dári menen pıtıranıń arasına qaǵaz qoyadı nıǵızlap, soń pıtırası shashılıp ketpew ushın ústine de qaǵaz benen tıǵıp basadı. Miliciya xızmetkerleri iyt tapqan qaǵazlardı jıynap oqıp kóredi. Mektep oqıwshılarınıń jazǵan tapsırması. Miliciya hám basqalar shubırısıp mektepke keledi. Mekteptegi muǵallimler qaysı oqıwshınıń qoljazbası ekenin ayırıp beredi. Izimbet degenniń qızı Ayshanıń dápterinen shıqqan qaǵazlar eken.

­ Aǵańnıń mıltıǵı bar ma?

Ómirinshe miliciya kórmegen qız qorqqanınan jılap jiberedi

de:

­Awa, bar, - deydi. Onı adamlar jubatadı:

­Qorqpay-aq qoy, hesh nárse bolǵan joq.

Hámme aǵılıp-tógilip Izimbettiń úyine juwıradı. Kelse, ol tań atar-atpastan, iynine mıltıǵın qıstırıp, túsligin esheginiń dorbasına salıp, ańshıl iytin ertip sonarǵa ketip qalǵan eken.

Úyin qıp-qızıl milicionerler menen appaq xalatlı doktorlar qaplap ketkeninen jan-iymanı qalmaǵan Izimbettiń hayalı jılap jiberedi.

­ Ne ózi, amanlıq pa? - dey beredi biyshara hár kimniń júzine bir jaltaqlap. Shaması, ol ele Eshimbettiń ólgeninen biyxabar

qusaydı.

­Mergen qaysı tárepke baǵdar aldı?

­Sol jónin ayta ma?

­Burınnan ádet ǵoy, balıqshı menen ańshı durısın aytpaydı, - desedi olar bir-birine.

Sol jerde eki-ekiden atlarǵa minip, toǵay betke shawısıp ketedi. Úsh saattıń ishinde tawıp aladı. Hesh nársege túsinbegen Izimbet

arqasına qolın tańıp atırǵanda qarsılıq kórsetip, bir milicionerdi qarǵa bılǵap uradı. Kúshli jigit ǵoy ol. Onı astına basıp otırıp, ekinshisine doq uradı. Anaw, naganın shıǵarıp ataman dep aybat shegedi. Qurı nagan alıp júretuǵının bilgen Izimbet, jónlerińizdi aytıń, bolmasa ekewińizdi de atıp, tap usı

jerge kómip ketemen deydi. Birewi urıstan bar kúsh-quwatınan ayrılıp qaytqan ǵarrılaw milicioner eken, «Eshimbetti ras usı atqan bolsa, bizdi de ayap qoymas» dep kelgendegi jumısın aytadı. Dáslep Izimbet Eshimbettiń ólgenin birinshi esitkeninde qattı

qıynaladı da, keyin waha-ha salıp jiberedi.

­Atılǵan malaqaydıń ishinde bas bar ma eken?

­Bas bolǵanda jolda jata ma? - deydi tańlanısqan organ xızmetkerleri.

- Malaqaydıń ishinde bas bolsa, atılǵan oq onıń kesanıń awzınday jerin úńireytip tesken bolsa, bastıń mılja-mıljası

shıqpay ma, qan aqpay ma, miyi bolsa tum-tusqa shashırap ketpey me?

Usınıń parqına pámińiz alıspaǵan sizlerde de miy joq! - dep Izimbet olarǵa ústem bola baslaydı. ­ Eshimbettiń bası qayaqqa ketken?

­ Tabılmay atır ǵoy, - deydi milicionerler.

- Qáne, ańnıń beline teptińler, kettik. Awılǵa barǵansha gúrrińlesip baramız. Bası da tabılar. Bası tabılǵan soń oq tiygen

bas penen oq tiymegenin ayıra alasız ba?

­ Doktorlar aytadı ǵoy.

Olar awılǵa qaytadı. Izimbet keshe Saltırdaǵı Jumash degen jorasınıń úyine qıdırıp barǵanın, onnan keshqurın shire keyip

boldı. Qarańǵıda zorǵa ayıraman. Túlkige uqsaydı. Awa-áy, kewliń inanıp qalsa, sol qıyalıńdaǵı gúmanlanǵan nárseńniń dál ózi bolıp kórinedi eken ǵoy. Túlkiniń quyrıǵı qıymıldap atırǵanday kóriniske uqsap ketti. Qarap turıp, bir malaqaylı boldım-aw, dep mıltıqtıń shúrppesin basıp jiberdim. Túlkim bir awnap tústi de

taǵı qıymılday basladı. Jan aybat penen tawlanıp atırǵan shıǵar dep juwırdım. Taǵı bir atıwǵa oǵımdı kózim qıymadı. Barsam, alarsań túlkini, malaqay! Sonıń qulaqları eken samal menen

qıymıldap atırǵan.

­Izi ne bolıptı? - desti gáptiń juwmaǵın sabırsızlıq penen kútip otırǵanlar.

­Ne izi? - dep Tursımurat qápelimde gereńshiligin basladı. - Bas ne bolıptı? Malaqay ne bolıptı? Izimbet ne bolıptı?

­?ay, Izimbet tuttıra ma? Eshimbettiń malaqayı tabılıptı.

­Háy, mınawıń-ám bılshırattı-aw! - dep kúyindi Oralbay. ­

Malaqaydıń tabılǵanı qashshan! Bası ne qılıptı?

­Ólgen ǵoy…

­Ólgen ǵoy, - degeni ne? - dep kúlisti basqalar. ­ Ózi ólgen bolsa, bası tiri qala ma?

­ He-e, aytpaqshı, - dep Tursımurat qaytadan áńgimege kiristi. ­ Bası tabılıptı. Arjaqlawınan bir ayaǵı da tabılıptı. Baypaǵı sheshilmey qalıptı desedi.

­ Baypaǵı sheshilgende, ne ayaǵı tońlap qala ma? Biyshara, qassaplarǵa túsken malday pushtarlanǵan eken-aw. Bası aman ba eken?

­Ólgen adamnıń bası aman bola ma? - dep endi Tursımurat

kúldi.

­Yaq, men..., - dedi Oralbay. ­ Oq tiymep pe eken, dep atırman-

dá!

­Oq tiysin, tiymesin, endi joq bolǵan bas ǵoy.

­Haw, oq tiyse Izimbet sorlap qaladı ǵoy. Sol atıp óltirgen bolıp shıqpay ma? - dedi Oralbay. ?arra-warra kópke shekem dawam etti.

­Bası saw deydi.

­Saw bolsa óle me?

­Pay, sen de ezdiń-aw, Oralbay. Oq tiymegen, tek attıń tuyaǵınıń soqqısı menen shıtnaǵan qusaydı.

­Háy, hesh gáp eken. Áwliyege qanday bas bolǵanda ne? Doktorlar zaklyuchenie shıǵarıp pa?

barıp, elshiligin kórsetiw ushın orınlarınan turdı. Iskender aǵa

da kiyine basladı. Iskender aǵasız ol awılda mereke ótpese kerek, shaması. Usınday adam menen qatnaspay otırǵanımızǵa ınjıldım.

Ózimniń kempir-ǵarrıma jıǵırdanım qaynadı. Kempiri de kóregenli, sıpayı, tárbiyalı, pazıyletli, keywanı ana eken. Naz usılardıń tárbiyasınan shıqqan, ol da usılardıń adamgershilik shegarasın buzıp, óz basına kete almaydı.

­ Sizler bara beriń, - dedi Ajar apa olarǵa. ­ Men awıldaǵı kempir-sempirler menen bararman.

Olar jaydan shıǵa basladı. Ajar apa Iskender aǵanıń jeńinen tartıp: