Kenesbay Raxmanov - Birinshi muhabbatim

- Balasına da, qatınına da, ózine de ot tússin! - dep apam jılap jiberdi. Mına kelinimniń qádirin bilmedi ol qırshın!

Hárgiz allaǵa úylengir! «Úyleniw ańsat, úy bolıw qıyın» degen usı eken ǵoy. Qartayǵanımızda aqlıq súyip otırarmız, qızıqların kórermiz desek…

-Balası bar deydi ǵoy. Sol aqlıǵıń boladı, - dedi aǵam onı hákisine jubatqanday. Nemisten qalǵan bala ma, quday bilsin!

-Qoy, aldı-artına burısh-piyaz! Meniń onday balam joq!

Ketsin, qarasın batırsın! Onday balanı tuwmaǵanman! mına, gúldey kelinimniń obalına qaladı-aw, júwernemek! - dep apam jılamsıradı, shıja-pıjası shıǵıp ájaǵamdı ǵarǵadı. Keyin

maǵan topıldı. Sen biletuǵın ba ediń, bala?!

-Men qayaqtan bilemen, apa?

-Kelin qayaqtan bilgen?

-Xat jazıptı…, - dedi Naz. Men hayran qaldım, túni menen gáp-sóz joq edi, Qaniyaz muǵallim tisińnen shıǵarma dep qattı tapsırǵan edi. Buǵan kim jetkergen sonda? Ya taǵı birewge xat jazǵan ba?

-Kelin…jaqsı kóretuǵın edim seni, shıraǵım. Bizlerdi

taslap ketip qalma, - de papam bir waqıtları joq qılıqtı shıǵarıp, onı qushaqlap jılawǵa kiristi. Bayı ólgen qatınlar-

á

m jılına shekem shıdap otıradı ǵoy…

Aǵam úndemedi. Qattı ashıwı kelse sóylemey qalatuǵın minezi bar edi, siyrek murtı bir qáwipti sezgen pıshıqtıń murtınday jıbır-jıbır etedi. Apamnıń jılaǵanı da maǵan

ersidey kórinedi, qabırǵam qayısıp turǵan joq, sebebi, bul istiń bası-qasında barmız. Naz hesh jaqqa taslap ketpewge wádesin bergen. Meni taslap ketpewge…

Erteńine oqıwǵa barǵanımda Qaniyaz muǵallimdi ushıratıp, bolǵan waqıyanı aytıp berdim. Ol jalma-jan qoyın qaltasın

qaranıp, Almashtıń xatın alıp shıqtı:

- ?ay-buw, inim, mına xattıń ornına ájaǵańnıń xatın berip jiberippen-aw! ?ah-wah!

Men de azanda oqırman dep paalonımnıń qaltasına salıp qoyıp edim, mennen burın kishem tawıp alıp oqıp shıqtı. Úyde

úlken qozǵalań bolıwdan sál qaldı. Men onsha qorıqpadım, muǵallim, sebebi, kishem bulardıń hámmesin burınnan biletuǵın bolǵan soń, tek, kempir-ǵarrıǵa kútilmegen soqqı boldı.

-Kisheń ketemen demedi me?

-Qayaqqa baradı ketip?..

-Haw, tórkini bar. Olar da úy, el, xalıq… ayday qızın

xorlatıp qoya bere me? Hesh kimniń dedalaǵa taslaytuǵın qızı joq, qosshım. Aytmurat erkektiń sońı emes, ol bolmasa taǵı birew…

Muǵallimniń bul gápleri kem-kem ájiynemdi tırıstırıp, tıńlaw da jaqpay ketti. Sonıń arasında qońıraw qaǵıldı, quwanıp kettim.

-Má, keshegi xat. Hámmesine usı xat kesirin tiygizdi.

Jırtıp-aq taslawım kerek edi, - dep ol bir párshe qaǵazdı qolıma uslatıp, mekteptiń ishine kirip ketti. Men de sońınan kirdim. Xattı oqıwǵa taǵı pursat tabılajaq emes, sabaq waqtında oqısań taǵı muǵallimlerdiń qolına túseseń. Júdá saq adamlar.

«Saq ǵarǵa saǵaǵınan ilinedi» deytuǵın edi, bular onday emes.

Almash oqıwǵa kelmey qaldı…

***

Túnde Almashtıń xatı sebepli bolǵan hádiyselerdi túsigine shekem qaldırmay aytıp, Naz kisheme qızdıń xatın oqıp berdim:

«Sh…

Nege men betke qaray bereseń? Kózińdi sóyletkenshe ózińdi sóyletip, jigit bolsań júregińdegilerdi aytsesh, bir esitip kóreyin. Muhabbat pa ol? Keshe bir tús kórdim. Túsimde sen iyt

qattı úrdiń. Sol dawıstan oyanıp ketippen. Azanda sút sorap

Ulbiybi shesheme barǵanımda túsimdi jorıttım. Qorıqpay-aq

qoy, iyttiń sen ekenin aytpadım. Sheshem ayttı: sol iytke qosılsań ómirińshe turmısıń iytli-pıshıqlı bolıp ótedi eken,

qızım, dedi. «Haw, sheshe, tús hákisine keledi deytuǵın edi ǵoy?» desem, «Tań atayın dep turǵanda kórgen tús rasınan keledi» dedi.

Oylansam, túsimdi tań aldında kórgen ekenmen. Sen ókpeleme, Sh. Ele waqıt kóp ǵoy. Biraq, men tárepke telmirgendi qoy. Sálem menen A…».

Naz oqıp bolǵan soń qaǵazdı qolımnan julıp alıp, ózi de bir qatar kózin juwırtıp, gúrlep janıp turǵan pechtiń ishine tıǵıp jiberdi.

-Boldı. Muhabbatıń pitti usınıń menen! - dedi qızdıń xatın jaqtırmaǵan pishinde.

-Muhabbat degen ne, Naz?

Ol juwap bermedi. Bálkim, ol da bilmeytuǵın shıǵar?

Muhabbatınan ayırılǵan soń aytqısı kelmedi me? Men de ayırılıp atırmen ǵoy. Usı damuhabbat pa? Qızǵa súzilip qaraǵan menen muhabbat bola bere me?

-Almashtı da, basqasın da umıt, Sham, - dedi bir waqıtta ol bir jańalıq aytatuǵınday. - Hár nárseniń de óz waqtı bar.

Kitaplardı kóp oqıǵan sayın qızıqtırǵan sawallarıńa juwap

taba bereseń. Men de ózińdeymen, biraq, hámmesin kitaptan izleymen endi. Kitap oylawıńdı keńeytedi, dúnya tanımıń artadı. Mádeniyatlı, aqıllı, bilimdan adam bolıp shıǵasań. Kitap oqımasań, jabayılasıp keteseń. Muhabbat degen ne deyseń? Ol ne? Kórinip turǵan asqar taw emes ol, shayqatılıp turǵan baǵ emes ol, tolqıp atırǵan teńiz emes ol. Sezimler dúnyası ol, ármanlar álemi ol… Ájaǵıń da kitap oqımaǵan, mádeniyatsız jigit eken. Onnan jaqsılıq kútip bolmaydı.

-Ájaǵam menen qalay tanıstıńlar, Naz?

Ol oylanıp turdı da sózin jalǵadı:

-Meni awıldaǵı Eshimbet degen bir qurǵın xojalıqtıń balasına bermekshi bolıp, ata-anam nan sındırısqan. Men onı dım ǵana unatpas edim.

-Jaman jigit pe edi?

-Awzı sasıq eken…

-«Awıldaǵınıń awzı sasıq» dep qızlarǵa aytatuǵın edi, Naz,

-dedim de birden yadıma basqa nárse túsip ketip: Sen oǵan súydirdiń be? - dedim julıp alǵanday. Kóz aldımnan kishemniń ájaǵam menen túnep shıqqanınan keyingi azan, onıń shepki qas-

qabaǵı, mańlayınıń kógerip kelgeni jılt etip ótip ketti.

-Súydirip hálegim! - dedi Naz qıyalında Eshimbetten

jiyirkenip atırǵanday murnın jıyırıp. Eki metr jerde turıp sóyleskenniń ózinde awzınıń qońırsıǵan sasıǵı shıǵıp turadı eken. Onıń menen bir tósekte protivogaz kiyip jatpasań!

Ekewimiz de kúlistik.

-Apam… mamam MTStaǵı dúkandı ashatuǵın edi. Úlken dúkan. Sen ol jaqqa barıp kórdiń be?

-Bir ret ChTZ traktorınıń kerosini tawsılıp qalǵanda adam

tappay arbaǵa bochka tiyep meni de qosıp jiberdi. MTS degen jer de anaw-mınaw qaladay eken-aw. Hayran qaldım, Naz.

- Sol dúkanda mamamnıń ornına geyde men de issledim, oǵan járdemlesetuǵın edim. Mamam «Men endi qartayıp kiyatırman,

qızım, dúkanshılıqtı úyrene ber. Qız balaǵa usınnan jaǵdaylı jumıs joq, esaptan aljaspasań bolǵanı. Sońǵılıǵında ornımda islep qalarsań» deytuǵın edi. Bir kúnleri áytewir nárseni sıltawlap eki jigit kelgish bolıp ketti. Sawda islemese de

mamam joq waqta kelip, meniń menen qupıya sóylesetuǵındı shıǵardı. Onıń birewi Jańabergen, ekinshisi seniń ájaǵań eken

ǵoy. Jańabergen óziniń úylengen adam ekenin ayttı, qasındaǵı ájaǵańnıń boydaq ekenin, eger qálese, qosılǵısı keletuǵının ayttı. Qarasam, sılınǵır uzın boylı jigit, maǵan birden unap

qaldı. Ekibastan Eshimbetten qalay qutılarımdı bilmey júr edim. ?ádeni bir jerge qoyıp, qashtım da kettim. Jaqsı niyet penen qol bergen edim, endi abaylasam, bir baxıtsız ómirge qol bergen ekenmen. Jaslıǵımnıń aydın jolına qádem tasladım dep

quwanıp edim, joq… qaralı jolǵa túsken ekenmen…

Naz tım-tırıs bolıp qaldı. Onıń kózlerine qarawǵa qorıqtım, onıń baxıtsız jaslıǵına men ayıplıdayman, aytpasa

da, meni gúnalap atırǵanday, durıs, ájaǵam meniń tuqımım, meniń tuwısqanım.

- Endi ata-anama qaytıp bara almayman, - dedi ol birazdan soń. Ne dep baraman? Bayım basqa qatın alıp ketip qaldı dep baraman ba? Olar kózimniń jasın sıpırmaydı endi. Olar qan jılap barsam da mańlayımnan sıypap jubatpaydı endi. Ózim jaqqan otta ózim janıwım kerek. Órteniwim kerek, kúyiwim kerek, táǵdirimniń qatal dawılları kúlimdi shashıp jibersin…

Bul dúnyada jetimmen, japadan jalǵız qaldım…

Ol kórpeni jamılıp jatıp qaldı da, maǵan sırtqa shıǵıp ket degendey qolın nusqadı. Shıqtım. Men de jalǵızban, ataanamnıń qasına barǵım kelmeydi. Nazdı qayǵınıń teńizine

kózlerindey shashırandı nur shashıp, maǵan móltildesip qarap atırǵanday, bir hásirettiń esitilmes naması olardıń da kewillerin elitip, jarıq tańǵa telmirip atırǵanday. Tań ele uzaq…

Aldı menen ayaǵım tońdı, tepsiniwge qaradım. «Birew toyıp sekiredi, birew tońıp sekiredi» degen naqıl yadıma túse berdi.

Állenemirde sırtqı esik ashılǵanday boldı.

-Sham! Nazdıń dawısı.

-Sham, qayaqtasań?

-Mındaman! - dedim oǵan qaray júrip.

-Tońıp qaldıń ǵoy, ol jaqta ne qılıp tursań?

-Óziń ǵoy quwıp jibergen…

Ol kúldi. Shaqalaqlap kúldi. Saqıldaǵan qıstıń ayazı da kúlip atırǵanday boldı. Aspandaǵı juldızlar da biri-birine kózlerin qısıp, mıyıq tartısıp atırǵanday kórindi maǵan.

Pútkil jáhán bul aqshamdaǵı kúlkisin maǵan sawǵa etkendey boldı sonda.

qalmadıń ba, Sham?

-Kimdi?

-Baǵanaǵı xat jazǵan qızdı? Anıq súyeseń be?

-Súygeni qalay?

-Súyip kórmediń be?

-Súyiwdi bilmesem, qalay…

-Házir ózim úyretemen!

Ol kórpesin serpip taslap bas ushıma keldi. Meniń kórpemdi julqılap ústimnen alıp taslayjaq edi, qolımnan jazdırmadım.

Kórpeni asha almaslıǵın bilgen Naz bas betime eńkeydi de erinlerimdi, betimdi, dus kelgen jerimdi súye basladı. Dáslep

ájeptáwir kórinse de, kem-kem elitip baratır, erinlerime pal jaǵılıp atrıǵan, bir ıssı lep eritip atırǵanday, awzımnıń ishine tili kirip ketti, meniń tilimdi de sorıy basladı. Adam balası tek ájelden emes, lázzetten de óledi eken ǵoy dep oyladım. Burın kórmegen bir saparǵa atlanajaqpan, joq, atımnıń shılbırına asıldım, atım shekshiyip basın aspanǵa kótere beredi. Kisnegisi, atlıqqısı keledi. Jibermeymen, suwlıǵınan tartaman, ol suwlıǵın qashır-qashır shaynap, óz basına ılaǵıp ketkisi, bir úńgirge súńgip ketip maǵan kóringisi kelmegendey julqınadı. Páste tursam da atıma erk bermedim, erine qarǵıp mingenimde quday bilsin, qay jerlerden shıǵatuǵınımdı…

Atım jininen ayıqtı. Dawıl tınıp, burınǵı ómir óziniń asıqpas soqpaǵına túskendey boldı. Jazdıń jamǵırınan keyin jer de, shópler de, tallar da bir ház etip dem aladı, girtlerinen

tazalanadı. Hawada xoshirey iyis zawıq baǵıshlaydı. Naz da, onıń xosh qılıqları da jazdıń jamǵırına megzeydi. Men ózime túsiniksiz sezimlerdiń qanjarı menen bawızlanǵanday sozılıp jatırman. Bet-awzım hárregenniń uyasınday pal tatıp tur. Jańa

ǵana gúrlep janıp turǵan oshaqtaǵı qumanday qaynap edim, Naz da sonday bolǵan shıǵar, bizdi ot arasınan shıǵarıp almadı, qaynadıq, tógildik, otımızdı óshirdik. Óshkenine quwandım, bunday jat lázzetke tótepki bere almayman. Qanamnan shıǵıp kettim, endi burınǵı qálpime qalay túsemen? Júregim shıdam berse edi…

Naz tım-tırıs. Ne boldı oǵan? Maǵan ókpelep qaldı ma?

-Naz! - dedim tınıshlıqtı buzıp.

-Qasıńdaman, Sham, - dedi ol sıbırlap. - Keshir meni…

Men úndemedim. Tumlı-tusımnan túsiniksiz lázzettiń jaǵımlı lebi jelpindirip, kózimdi ashıwǵa da erinip atırman.

-Keshir, janım… sen ele kishkeneseń ǵoy. Men de jaspan,

ómirdiń hesh nársesine de toyǵanım joq. Bir nárse yadıma túsip ketti. Yadıńda ma?

-Ne, ózi?

-Ájaǵań menen túnep shıqqan birinshi aqsham… Ol azanda

shep jaqtaǵı kózimniń ústine mushı menen qoyıp saldı. Hayran qaldım. Biraq, jılamadım. Sonda-aq ájaǵańnan shiytkip edim.

-Qapınıń mańlayshasına urıp aldım dep ediń ǵoy?

-Ájaǵań solay ayt dedi. Sizlerdi aldadım.

-Men inanǵan joq edim. Nege urdı?

-Medicinalıq kitaplarda jazılǵan: náresteliginde qattı keselge shatılsa, hádden tıs kúsh talap etetuǵın awır miynet etse, sporttıń sekiretuǵın ayırım túrleri menen shuǵıllansa, gimnastikaǵa berilip ketse, onday qızlardan seniń ájaǵańnıń tappaǵanın kútiwge bolmaydı. Oǵan túsindire almadım. Meniń

haq ekenimdi quday biledi. Jigitlerge qayırılıp ta qaramaǵanman. Usı gúman onıń júregine muz bolıp qatıp qaldı, onı erite almaytuǵınımdı túsindim. Ol basqaǵa úylenbegende de ómirimizshe ırıl-tırıl kúnelter edik. Uyqılap qalmadıń ba? -

dep Naz bası menen basımdı dúkti. Saǵan qanday qız tap bolar eken?

-Men úylenbeymen! - dedim keskirt.

-Ájaǵań ólmese uyat boladı ǵoy. Ol azday, sennen altı-jeti jastay úlkenmen.

-Bes jas! –dedim ishimnen esaplap.

-Qoy, qaydaǵını aytısıp kettik-aw. Jat! Uyqla! Erteń bazar

kúni bolsa, kóp jumıslar kútip tur. Qaladaǵı banyaǵa baramız.

-Monshaxanaǵa ma?

-Awa.

-Onda tırjalańash bolıp shomıla ma?

-Endi ne dep ediń? - dep kúldi Naz. - Ya sen kiyimleriń menen shomılasań ba?

-Uyalaman ǵoy.

-Kimnen?

-Sennen.

Ol taǵı kúldi.

-Aqmaǵım-aw, erkekler bólek, hayallar bólek shomıladı. Sizler shomılıp kórmedińiz be?

-Qayaqtan shomılamız? Báhárde kún jılıwdan jazı menen menen tap suwıq túskenshe japlarǵa, háwizge shomılıp júre beremiz. Qısı menen tır-tır qasınıp kúnniń jılıwın kútemiz.

-Háptesine bir ret juwınıp turıw kerek. Iyisi xoshirey

sabın boladı «araq sabın» deydi adamlar, sonnan alamız, mochalka degen boladı sabın jaǵıp etlerińdi sıypaytuǵın, sonnan alamız. Bir-birden taza súlgi, juwılǵan ishki kiyimler…

Azanǵı shaydıń waqtında Naz kempir menen ǵarrıǵa:

- Bizler mına bala menen qalalap qaytamız, - dedi. - Úyge kerekli zatlar bolsa, aytıń.

- @arrı, pulıń bolsa kelinge ber, - dedi apam. - Bazar shorpa bolǵanday gósh alsın. Bir shiyshe aq may, tórt-bes kese gúrish…

Qalǵanı úyde bar ǵoy.

Jolda kóp irkilmedik. Bir mashina toqtapedi, hámme gúw etip, torsa-tors etip kuzovına quladı. Búgin bazarshılar kóp.

Bizlerge qusaǵanlar eshekli ya arbalı keliwge arsınadı, onlaǵan shaqırım bolsa da mashinaǵa kirip, sáwirlep barǵandı abıray kóredi.

-Soń adam kóbeyip ketedi, - dedi mashinadan túsiwden Naz.

-Birinshi náwbette banyaǵa barayıq. Sabın-pabını ózlerinen tabıladı.

Monshaxanadan qustay jeńil bolıp shıqtım. Yapırmay, burın

júre berippiz-aw, terilerim qańıltırdan islengendey anawmınawdı sezbes edi, endi bir ház etip dógerekke qarayman. Ótken túnnen baslap bul dúnya óziniń lázzetin tek ǵana maǵan arnap, meni sıylap atırǵanday. Basqa birewge aylanǵandayman.

túsli gúldi kóldiń kók suwına malıp alǵanday. Onıń shomılıp shıqqannan keyingi húsni-jamalın birinshi kóriwim. Ájaǵamdı ayayman, ayap turıp ashıwlanaman: usınday periyzattı kózine ilmey, bir úpelektiń izinen quwıp ketti-aw!

Apamnıń amanatın pitkerdik. Naz shaqqan-shaqqan júrip bazardı bir qatar araladıq. Ol konfeta, pechene aldı. Kishkene bazardıń qaq ortasında olpı-solpılaw kiyingen bir hayal Nazǵa

qarap turdı da:

- Óyppey, mańlayım! Appaq qızsań ba? - dep Nazdı keń qushaǵına qapsıra qushaqlap betlerinen súydi. - Aman-saw júrseń be, shıraǵım?

­Shúkir, shúkir! - dedi Naz onıń qushaǵınan jazdırılıp atırıp. - Qalay, awıl-eller, ballarıń túwel aman ba?

­Mınaw qáyniń be? - dep maǵan qaradı hayal.

­Awa.

Men onıń menen qol alısıp sálemlestim.

­Kúyewiń armiyaǵa ketipti dep esittik, sol ras pa?

­Ras, ketti…

­Al, appaq qız, saǵan erteńleri izlep barmaqshı bolıp otır edim. Gúnasınıń hámmesin keshiremiz, kelip bizden xabar alsın, dep atır qaynaǵa menen sheshem. Kempiriń bir aydan berli awırıp qaldı. Dúkanın tapsırdı. Ákeń bolsa, ol da úyden shıǵa almaytuǵın jaǵdayǵa keldi. Bir-birińizge ókpelesip júrgennen payda joq. Nókistegi balası da kelse ayına bir keledi, qolı tiymese ol-ám joq. Bala-shaǵalı adam, húkimettiń jumısı, qolı tiye bere me? «Teńine tússe júre bersin» depti seni aytqanda. On kúnlikte bir kelgeninde kóshirip áketemen dep kólikli kelgen eken, ólsek usı jerde ólemiz dep kempir-ǵarrıń shalǵayaqlaptı. Seniń bul júrisiń nırqqa sıymaydı-aw, appaq qız. Mınaw turǵan jer…

­Kishe, durıs aytasań, meniki ántek bolıptı. Tap, erteń baraman, bir hápte aldında bolaman. Basqa gáp joq pa? - dedi Naz, onıń baǵanaǵı dónip turǵan kelbeti solǵın tarttı. Biraq, jılap jibermedi.

­Basqa ne gáp bolsın? Kempir-ǵarrıńa sálem ayt bizden! – dep hayal bizler menen xoshlastı.

­«Kultmag»ke barayıq, Sham.

­Ne alamız, Naz?

­Bayaǵı aytqanımdı umıttıń ba? Radiopriemnikti sol jerde satpay ma?

Men ushıp-ushıp quwanıp kettim! Jańaǵı hazarlı gáplerdiń hámmesi umıtılǵanday boldı.

­Ózi birewi qalıp edi «Rodina»dan, úsh batereyası da bar. Kóligińiz bar ma? – dedi dúkanshı tatar kelinshek.

­Kóterip ákete almaymız ba?

­Awılǵa ma? Qoy, hár batereyasınıń ózi on kilo shıǵatuǵın shıǵar. Qápelimde jerge túsirip alsańız, tamam, wássalam, mılja-mıljası shıǵadı. Házir priemniginen kóre batereyası deficit.