Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

Nigar menen gewgimde ushırastıq. Ol dárwaza betten, men bolsam emlewxananıń arqa tamanınan kelip terekke súyep qaǵılǵan skameykaǵa otırdıq. Men ózimde joq dárejede baxtıyar edim. Onıń da júregi qorqınıshtan ba, yaki birinshi ushırasıwdan albıraǵanlıqtan ba, xanasına sıymay turǵanday edi. Aramızda eki qarıstan molıraq ashıqlıq bar edi. Men áste bir qarıstay jılısıp jaqın-

ladım. Nigar úndemedi. Ekewimizde de ses joq. Jáne yarım qarıs jılıstım. Bilegim bilegine tiydi. Onıń jupjumsaq qolları maǵan ózgeshe lázzet baǵıshladı. Kewlime ómirimdegi eń baxtıyar demler júz bereyin dep turǵanday quwanıshtan balqır edim. Onıń qolları dirildedi.

—Qorqıp tursız ba? — dedim áste barmaqlarınıń

ústine qolımdı qoyıp.

—Awa, — dep sıbırlandı ol.

—Kimnen?

—Bilmeymen.

Bunnan keyin ol da, men de tım-tırıs qaldıq. Sóylegim keler, onı sóyletkim, onıń jaǵımlı dawısın esitken sayın esitkim keler edi. Lekin, ne dep gáp tabıwdı

bilmes edim. Natıqsań, dep keyiymen óz-ózime ishimnen. Qolıńnan hesh nárse kelmeytuǵının bilip Gúlshira seni pildey jetelep júr! Basqa urnıqqır erkeklerden qorqadı

ol! Gúlshiranı nege eslep atırman?! Aqmaq!

Ózimdi qolǵa aldım.

— Jalǵan xoshamet dep qabıl etpeń, Nigar, Sizge shayı kóylek oǵada jarasar eken?

Ol keshte qasında saqlap qoyǵan ba, sarı ala shayı kóylek penen shıqqan edi.

—Men xudojnik bolǵanımda usı turısıńızda súwreti-

ńizdi salıp, qolıńızǵa kitap uslatıp, plakat etip shıǵarar edim?

—Siz de kórdińiz be ol plakattı?

—Qaysı?

—Keshirersiz! — Nigar uyalıp qaldı. — Men sol siz

aytqan plakattı balalıǵımda kórip edim.

— Usınday shayı kóylek kiygen qız ba edi?

51

— Awa. Basında biraq dónip turǵan monshaqlı taqıyası bar edi. Kitap dúkánnıń bir diywalına ildirip qoyǵan eken. Apama «satıp áper» dep jıladım. Jeti jasta edim sonda. Kitap dúkánshı meni zorǵa aldastırdı. «Ol diywalǵa qaǵıwlı tur, erteń usta kelsin, aldırıp beremen» . «Basqa

birewge satıp qoymaysız ba?» dedim men. «Yaq, tek saǵan sataman», — dep sóz berdi. Sol-sol eken, hár bazar apamnan qalmay qalaǵa baraman. Barıp saatlap sol kúlip turǵan sarı ala shayı kóylekli qızǵa tigilip qalaman. Meniń baxtıma ustası túspegir de kelmeydi. Izime qaraw-qaraw menen zorǵa dúkánnan shıǵar edim.

Apam maǵan keshiktirmey soǵan usaǵan taqıya satıp

áperdi hám shayı kóylek tiktirip kiygizdi.

—Sonnan beri taslamay kiyip kiyatırsız ba?

—Yaǵaw! — Nigar kúldi. — Onda men jeti jasar edim. házir on altıdaman. Lekin, sarı ala shayı kóylekke ıq-

lasım hesh páseymedi. Sol plakattaǵı qız da shashın bir burım etip, shep iynine taslap qoyıp edi. Men sol shıraylı arıw qızǵa eliklep óstim.

—Uqsay aldıńız ba?

—Bilmeymen. Lekin, siz ol plakattı kórmegensiz-dá?

—Qosıq aytıp beriń. — Bunnan basqa kóylek haqqında

aytatuǵın pikirim joq edi.

—Qurıdan qurı ma? — dedi ol irkilip.

—Yaq, qurıdan qurı emes. Aldında zal tolı adam, men

saxnadaman, dep sez ózińdi.

—Qáne, sol zal tolı adam?

—Mine, men. Men seniń qosıǵıńdı mıń qulaq bolıp,

million qulaq bolıp tıńlayman! Tek bir qosıq aytıp ber.

Túnaw kúni shıǵarıp jibergen ayıbıń ushın aytıp ber.

—Men shıǵarmadım-ǵo. Ózińiz nege hayallardıń palatasına kirip bardıńız?

—Meni qoyarda qoymay arqamnan iyterip jiberdi. Nigar mırs etti.

—Qoyarda qoymay qudıqqa iyterip jiberse túsip kete beresiz be?

—Qudıqtıń ishinde sizdey sulıw qız tursa, iytermey,

ózim-aq sekirip túsemen.

— Mendey bir sulıw qız tursa boldı ma?

52

—Yaǵaw. — Men sózden utılǵanıma albırap qaldım.

—Tek siz tursańız dep atırman!

—Qaysı qosıqtı aytıp bereyin?

—«Kewlimde barsań»

Nigar úndemey qaldı.

—Sizge unamay ma ol qosıq?

—Yaǵaw. Qasımızda hesh kim joq, qosıqtı sizge arnap

aytqanday bolıp qalaman-ǵo.

— Nesi bar, maǵan arnasań? — Men batıllıq penen shep iyninen túsip turǵan burımın sıypaladım. Ol áste qolımdı artqa ısırıp, qosıqtı basladı.

Júzime baqqannıń kózine dártpen,

Wádege opalı, sózime mártpen, Suǵıńdı sińdirip-aw ózime ábde-en,

Telmire berme sen-aw kewlimde barsań.

Nigardıń «sizge arnap aytqanday bolaman-aw» degeninde jan bar eken. Ol usı tórt qatardı shireli hawazı menen aytıp atırıp, lábinde kúlki oynar, kóz qıyıǵı menen hám uyalıp, hám naz benen baǵar edi maǵan! Bul qarasları meniń tula bedenimdi balqıtıp jiberdi.

Suǵıńdı sińdirip ózime ábden,

Telmire berme sen kewlimde barsań.

Perde artınan sıǵalaǵan názerdi izlep, bult artına jasırınǵan ayday telmirgenim jalǵan ba? Meyli, suǵım ótsin meniń! Ol teń zaryadlı magnittey basqa suq kózlerden asırap tursın onı! Ol gózzal meniki! Ol meniń baxtım!

Usı qıyallar menen bánt kewlim ekinshi kuplette ne aytılıp, ne qoyǵanın da sezbey qaldı. Qız hár bir qa-

tar qosıqtıń maǵan qalay tásir etip atırǵanın qabaq

tárezisine salıp ólshep turǵanday, al, men ushın bul qosıqtı tek Nigar ǵana aytıp, ol tek men esitiw ushın jaratılǵanday edi.

Geyde sálemlesip salqın júz benen,

Geyde giyne oǵın atıp kóz benen,

Geyde ala jipti úzip sóz benen,

Kúydire berme sen kewlimde barsań.

53

«hesh waqıtta ala jipti úzbeymen, janım» dep jibergim keldi. Qosıq aytıp bolınǵan waqta súysingenimnen iyninen qushaqlap alǵanımdı sezbey qaldım. Nigar oqtay atlı-

ǵıp ornınan turdı.

—Keshir, keshir! Bilmey qaldım. Nigar! Ózimdi uslay almay qaldım.

—Óytetuǵın bolsań qaytıp shıqpayman. Sóylespeymen

de!

Ol áste ornına otırdı. Sezdim, onsha ashıwlı da emes

edi.

—Perdeden qaramay da qoyasań ba?

Qız mırs etip kúldi.

—Onı da sezip qoydıń ba? Bilip turman, ol meniń sezgenimdi qashshannan-aq biledi, lekin, házir uyalǵanınan bilmegenlikke salıp atır edi.

—Kózim hám júregim altınshı palatanıń terezesinde bolsa she?

—Qaytpaymız ba? — dedi araǵa azıraq únsizlik shógiw-

den.

— Qaytamız-ǵo. Bir nárse soramaqshı edim.

Men onı qanday sóz benen bolsa da irkip, qasımda kóbirek otırǵanın qáler edim. «Ne soraysız?» degendey ol maǵan sawal názeri menen qaradı.

—Ana kúngi, kempirdi jılatqan qosıǵıńdı qayaqtan

úyrendiń?

Nigardı az ǵana waqıt kewilsizlik biyledi.

—Aldınǵı bir saparı bir-eki kempir: «Qızım, házirgi

zamannıń qosıqları biziń kewlimizge qona bermeydi.

Maqtumqulıdan bileseń be», — dedi. Oylanıp, oylanıp usı qosıqtı ayttım. Sóytsem, keshegi Matyakubtıń anası sol jerde otır eken. Eńirep qoya berdi. Palatadaǵılardıń bári jıladı.

—Írasın aytsam, dálizde turıp men-ám jıladım.

—Siz ketken joq pa edińiz?

—Yaq. Palatamız benen dálizde turıp tıńladıq.

—Aytpaqshı, palatańızǵa barǵannan keyin men haqqında

hesh nárse aytıp júrmeń. Jiyenǵaliy aǵa biziń awıldan,

ájaǵamnıń jorası.

54

—Sóytip, Maqtumqulınıń qosıǵı eken-aw ol! Men hesh jerde oqımappan.

—Kimniń qosıǵı ekenin bilmeymen.

—Onda kimnen úyrendiń?

—Aǵamnan. Aǵam júdá xosh hawaz edi.

—Baqsı ma edi?

—Yaq. Ápiwayı traktorshı. Awıldıń balları aǵamnıń

kultivatorında otırıp, artındaǵı páshekti alıp júriwge talasatuǵın edi. Aǵam traktordıń rulin bir qol menen basqaradı. Bir qolı qosıqtıń ırǵaǵına oynaydı. Otaq otap atırǵan hayallar aǵam tusınan ótip ketkenshe túrgep turıp tıńlaytuǵın edi.

Ol aǵası haqqında sonday berilip sóyledi, kóz aldımda

«Íshqıńdaman» filmindegi traktordan sekirip túsip oyınǵa túsip ketken jigittiń kelbeti elesledi.

—Sonda usı qosıqtı kóp ayttı ma?

—Yaq. Bul qosıǵın ol úyde otırǵanda bizlerdi alma

gezek dizesine mindirip otırıp aytar edi.

Bul dúnyadan yaxshı ketip

Ólmey xam yaman qalmadı.

—degende apam jeńi menen kózin sıpırıp, solq-solq jılaytuǵın edi. Qatara úsh inisi ólgen, qırqqa jetpey.

—Aǵań neshede házir?

—Aǵam házir joq. Górek teretuǵın mashın aydap júrip,

qalǵıp ketken be, salmaǵa túsip, bunker menen traktordıń ortasında qısılıp qalǵan. Eliwge shıqpay qaytıs boldı.

Nigar qolı menen eki kózin basıp únsiz qaldı.

— Qapa bolma, men bilmey qaldım.

Sırtta Gúlshira menen sanitarka payda boldı.

— Nigar! — dep qıshqırdı Gúlshira.

Nigar shorshıp tústi. Birden turıp ketpekshi edi, iyninen bastım.

— Qoyıp tur, qayaqqa bolsa da burılsın.

Olar emlewxananıń art betine aylandı.

—Berman aylanbay turıp ishke kirip qal, — dedim oǵan.

— Men dárwaza betten kelemen.

Gúlshira menen kirer awızda ushırastım.

— Qayaqta júrseń? — dedi kiyligip.

55

—Hesh. Mına jerde bir joramnıń úyi bar edi, soǵan barıp qayttım.

—Aldama! Nigar qayda?

—Qaydan bileyin.

—Usınnan barma...! — Gúlshiyra gápiniń izin aytpastan

pátlenip ishke kirip ketti.

Ol sırttan kiriwden-aq barıp altınshı palatanıń qapısın julqıp ashtı.

—Sen qız qayaqta ediń?

—On úshinshi palatada.

Ol shaması men joq bolǵanǵa háwlirip birden dalanı izlegen bolıw kerek. Úndemedi. Bári bir ishinen inanıp ta turǵan joq edi.

—Saqiev! — dep dawısladı Gúlshira endi uyqıǵa jatayın dep atırsam.

—Ya-a?!

—Buyaqqa kel!

Shanshıw bólmesine bardım. Ol perdeniń artındaǵı tapshandı kórsetti.

—Jat!

—Xe?

—Klizma isleymen.

—Nege?

—Soraw berme maǵan. Doktor jazǵan.

Klizmadan ólerdey qorqatuǵın ádetim bar edi. Bir márte biyabıray bolǵanman. Bul ret te sol awhal tákirarlanbasın dep bolıwdan ıshqırımdı uslawım menen hájet-

ke juwırdım.

—Haqqıńnan! — dep ızǵarlı kúldi Gúlshira.

Azanda doktor shaqırdı.

—Bóteken qáyerde? — dedi Áset doktor.

—Bilmeymen.

—Áne, bunıń jaqsı! Nawqas awırıwınıń qayerde eke-

nin bilmese, demek jaqsı bolıp kiyatırǵanı. Lekin, ele jatasań. Eki dárińdi ózgertip jazaman. Qızlar ukollarıńdı waqtında salıp tur ma?

— Awa. Búgin túnde klizma isledi.

56

—Ne? Klizma-a? — Doktor kúlip jiberdi. — Há, máyli, klizmanıń paydadan basqa zıyanı joq. Ishekleriń tazaradı. Boldı, bara ber.

—Gúlshiraǵa aytıp jiber, kelip ketsin! — dedi doktor shıǵıp baratırǵanımda.

—Sestra, doktor shaqırıp atır! — dedim Gúlshiraǵa. Hákislenip sóylegenimdi ol da sezdi.

—Atımdı umıtıp qaldıń ba?

—Keshirersiz, familiyańız esime túspey qaldı.

—Shaqtıń ba?! — dedi ızǵarlap.

—hárre emespen!

—Qánekey edi hárre bolǵanıńda! Barmaǵım menen basıyıp óltirer edim.

Mıń jasırǵan menen ol Nigar menen ushırasqanımdı bilip qoyǵan edi. Túndegi kesel tariyxına jazılmaǵan klizma da usı ayıbım ushın ekenin sezip turdım.

8

Men eki ottıń ortasında qaldım. Gúlshiyraǵa rehimim keledi. Onı ayayman. Ol qız bala. «Sen nege Nigarǵa awıp kettiń?» — dep ayta almaydı. Jigit ózine qız tańlaydı,

qız ózine jigit tańlay almaydı. Olardıń áwmetsizligi sonda-dá! Keyninde bir buyırǵan erkekke bas qosadı.

«Duz nesip» dep táselle aytadı ata-anası. «Soń birbirińizdi jaqsı kórip ketesiz» dep aldarqatadı jeńgeleri.

Túsken jerde onı ata-enesi qız waqtında qolı jetpegen kiyimlerin áperedi, dosları, jaqın-juwıqları altın-

gúmis taǵınshaqlar menen bezep taslaydı. Lekin.. Aqshamları ol hámme debdiwlerin ókpesine tolıp qalǵan suwıq demler menen qosıp shıǵaradı. Onı kúyewine bildirmewge tırısadı. Lázzet qushaǵında da ol basqa bir insandı oylaydı. Bul — úylengen jigit ushın qanday baxıtsızlıq! Lekin, ol ózinshe baxıtlı! Ózinshe shad! Dúnyadaǵı bárshe jaratılıs ózlerin qutlıqlap atırǵanday, quwanıshtan entigedi. Qoynındaǵı dártli hayaldıń, sır sandıǵı ashılmaǵan, hesh waqta ashılmaytuǵın ishki keshirmelerin túsinbeydi. Sol túsinbewi menen ata boladı, sonıń menen

57

áste-áste egedelikke qádem qoyadı. Hámme úmiti sóngen nashar endi muhabbattı tek kitabıy sóz dep qabıl ete baslaydı hám óz turmısına shúkirlik etip jasaydı. Onı perzentleriniń kem-kemnen ósip kiyatırǵanı quwandıra baslaydı. Dúnyada kemnen-kem nashar óz súygenine qosıladı. Buǵan hesh kim ayıpker emes. Dúnyanıń ózi solay jaratılǵan. Qız súygen menen jigit súymese paydası joq.

Óz gezeginde bul jaǵday jigitlerge de tán.

Usı oylar qıyalımnan kesher eken, Gúlshiyranı sol

áwmetsiz nashar ornına qoyıp kórdim. Lekin, sol zamatı-aq ol oylardı biykarladım. Yaq, ol dártin ishine jutıp jasaytuǵın nashar emes. Ol teginlikte súygen jigitin qoldan jazdırmaydı. Muhabbat ushın jan talasında gúresedi. Anasınıń, jaqın-juwıqlarınıń úgit-násiyatların pisent qılmaydı. Qarsılıqlarına boysınbaydı!

Bul jaǵımsız oylardan birden júregim shorshınıp ketti. Ol meni Nigardan tartıp alatuǵınday kórindi. Pútkil el men tárepimde, lekin, ol qolımnan bekkem uslaǵanınsha kópshiliktiń arasınan súyreleklep alıp shıǵıp baratırǵanday edi. Usı bir qorqınıshlı oylar

Nigar menen bolatuǵın ushırasıwlarǵa shek qoyatuǵınday qorqınıshlı sezilip ketti.

Bizler bári bir Gúlshiyradan tasalanıp, ushırasıp turar edik. Nigar onıń meni qızǵanatuǵının sezbedi, sonshelli tek qız ballardı qatal uslaydı, dep túsindi hám tartındı. Al, meniń ishim tıǵılıp atır. Júregime uyalap alǵan sol haqıyqatlıqtı Nigardan sır tutqanıma hújdanım qıylanadı. Óytpese, qıyınshılıq penen qolıma qondıra baslaǵan qusımdı pır-r ettirip ushırıp jiberiwim múmkinligin ish-ishimnen seziner edim. Bir ushsa ol qaytıp qonbaydı. Onı dalbay bılǵap shaqırıp ala almayman. Qaywaqtadur bul haqıyqatlıqtı bir ayta-

man. Qaywaqta? Keyin... Ol meniń muhabbatıma tolıq isengennen keyin. Ol meniń opadarlıǵımdı sezip hám túsinip jetkennen keyin. Jaqsısı, júrekler tabısıp,

baxıt bosaǵasınan atlaǵannan soń. Onda da birden emes, bir jıldan keyin... Yaq, bir-eki balalı bolǵannan keyin...

58

Oylar... ıbır-jıbır oylar... Uyqısızlıqtan basım

zeńip ketti. Bir waqıtta tapochkası sılp-sılp etip palataǵa birew kirip keldi. Moynımdı burıp ayaq dawısı shıqqan tárepke qaradım. Kóshedegi jaqtıdan ala-kóleńke bolıp turǵan bólme ishinde Gulya maǵan qaray júrip keler edi.

—Mámbet... — dep sıbırlandı Gulya basqalar oyanıp ketpesin degendey.

—He?

—Júr, maǵan tablica sızıwǵa járdemles.

—Erteń sızsaq bolmay ma?

—Ya-aq, azanda Áset aǵa tekseredi.

Uyqısın asha almay atırǵan adamǵa usap, zorǵa qıymıldap ornımnan turdım. Gulya menen ótken waqıt tez hám kewilli óter edi. Gúlshira menen úsh retten keyin avtoklab-

qa barǵandı qoydıq. Úndemedi. Sonısına júdá ırazıman.

Túnew kúngi klizma menen jazalaǵanına kewli tolmay, beteriregin oylap taba almay júrse kerek.

—Arjaǵındaǵı stulshikke otır, — dedi Gulya postta otırǵan adamnıń bası ǵana kórinip turatuǵın stoldıń shetki gúrsisin usınıp. Ózi shep qaptaldaǵı stulǵa otırdı.

—Má, mınaw saǵan taza dápter. Mınaw qayshı, mınaw

sızǵısh, — Soń tozıwı jetken dápterdi de qosıp qoydı.

— Bul saǵan úlgi, tek tablicasın sız, jazıwın kóshirip júrme.

—Kesel adamdı-ám jumsap qoymaysız, — dedim kúlip.

—Wa-ha-ha, sen be kesel?! — Ol shaqalaqlap kúlip ji-

berdi de soń hámmeniń uyqıda ekenin eslep, dárhal awzın bastı.

—Uqsamayman ba?

—Qáyeriń awıradı ózi?

—Bótekem.

—Neshe bótekeń bar ekenin bileseń be?

—Bilemen. Ekew.

—Jaqında tórtew boladı.

—Qalayınsha?

—Prosto tak. Nigarǵa úyleneseń, basıńız ekew, bóteke-

ńiz tórtew boladı.

59

Men kewilli kúlip qoydım. Onıń gáptiń izin Nigarǵa

ákelip tuwaratuǵını maǵan mayday jaǵar edi.

Ol kóz astınan meniń islegenlerimdi sın názeri menen baqlap otırar eken, bir nárse degisi kelip, erni jıbırjıbır eter edi. Onıń uzaq waqıt únsiz otıra almasın bilip, men barınsha tır-tım otırdım.

—Xosh, sóytip ne qıldıń? — dedi ol bir waqta shıda-

may.

—Neni?

—Nigardı.

—Tanıstım.

—Soń?

—Sóylestim.

—Keyin?

—Taǵı sóylestim.

—Onnan keyin she?

—Onnan keyin de sóylestim.

—Ch , popugay chto li, sóylestim, sóylestim.

—Endi ne qılıwım kerek edi?

—Posa aldıń ba?

—Birden be?

—Tórt-bes márte sóylesken bolsań, birden bola ma?

—Úlgeremiz-ǵo, — dedim párwayı pálek.

—«Taz taranǵansha toy tarqaydı» dedi ol qolı talǵan

qusap, ruchkasın kesellik tariyxınıń ústine kóldeneń taslap. — Sóytip taz biyshara toydan keyin jılıtpaǵa qaladı.

—Men de jılıtpaǵa qalaman ba?

—Saǵan jılıtpa da joq. Tiliniń buwını joq birew

ilip ketedi de tulıpqa móńirep qala bereseń.

—Endi ne qıl deysen? Tájiriybeń bolsa ayt!

—Men ne, jigitpen be? Mejdu prochim, saǵan bir sekret

aytayın. Meni bir jigit gewgimletip, adamsız bir úyge kirgizbekshi boldı. Men keyin shegindim. Ol kúshleńkirep tarttı. Eki-úsh adım attım da jılap jiberdim.

—Keshirerseń, Gulya, oynap edim, — dep qolımdı jazdırıw menen boldı. Anada-ay jerge barıp izime aylandım.

—Há-áy! — dep baqırdım oǵan barmaǵımdı shoshaytıp. Ol qazıqtay qalsha qatıp turar edi.

60