Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

—Áytewir, qalanıń jalańqaya qızlarına tap bolıp qalma. Olar ózińdey juwas ballardı aylandırıp aladı deydi.

—Apa, qalada ósken qızlardıń bári jalańqaya bola bere

me?

— Kóptiń jıylanǵan jeri-ǵo, balam-aw. Kóptiń ishinde jaqsı da bar, jamanda bar. Abayla deymen-dá!

Meni qalada «jalańqaya qızlar» da aylandırıp almadı, momin qızlar da «he, keleǵoydıń ba, sendey jigitti kútip júrip edik» demedi. Kúnde jumısqa baraman, jataqxanaǵa kelemen, kitap oqıyman. Institut maǵan sol bayaǵı qızlar jataqxanasınan waqıtsha jasap turıw ushın bir bólme jay berdi. Jataqxanada jaǵday biraz ózgergen eken. Birinshi qabattan bufet ashılıptı. Kirer awızda qarawıl otıratu-

ǵın kishkene kabina islenipti. Óyerde bayaǵı «Dersu Uzala» joq, ornında basqa kisi. Bir kúni sol, bir kúni taǵı bir múgedek kisi náwbetshilikte turadı.

Awılǵa dáslepki kúnleri hár altınshı kúni qaytar edim. Soń-soń eki háptede keletuǵın boldım. Hawa rayı qolaysız bolıp qalsa, onı da kelesi háptege súrip qaldıraman. Eki-úsh hápte yaki bir ay kelmey qalsam, anam keshke deyin jawlıǵı jelbirep, asfalt jolǵa qaraw menen dalada júrer eken.

Usılayınsha aradan úsh jıl ótti. Men ele «dizemdi qushaqlap» boydaqpan. Paydası bolsın-bolmasın Nigardı ushırastırıp qalıw ármanı da kewlimdi tárk etken joq.

Tek bir márte kórip ashıqshasına sóylessem, oǵan baxıt tilesem, ózimniń nasazlıǵım ushın keshirim sorasam jetip atır. Lekin, bul niyetler de men ushın alısta jımıńlasqan juldızlarday gá kórinip, gá tuńǵıyıq qoynına sińip keter edi.

Bir kúni awıldan suwıq xabar keldi. Anam qattı bolıp qalıptı. Keyingi eki aydan beri xabar almaǵanıma ózimdi ózim keyip, takside jetip keldim.

Bosaǵada ishten shıǵıp qiyatırǵan doktorlar menen dus kelip qaldım.

— Qalay? Apam qalay?! — dedim olar menen sálemlesersálemlespesten.

201

—Házir biraz ózine keldi, — dedi doktor. Egedelew kisi eken ol.

—Ne awırıw?

—Qartayǵan adam...

—Sonda da awırıwınıń atı bar shıǵar?

—Jatqalı doktorǵa kórinbegen, analiz tapsırmaǵan.

Házirshe bir nárse aytıw qıyın. Menińshe bawır raginiń xabarı bar. Biraq, bunı ózine aytıp júrmeń.

Esikten tóbem kóringende dastıǵın biyik qoydırıp jatırǵan anam egitilip jılap jiberdi. Kóziniń jası eki júzinen sorǵalap, iyegine aqtı. Erinleri dir-dir qaltı-

rap jılar, biraq, sesti shıqpas edi anamnıń.

—Apa, keshir meni, jumıs penen bolıp... Keshir anajan. — Men anama boyımdı taslap júzinen sorǵalaǵan kóz jasların ishtim.

—Qoy, qıynama, — dedi ájaǵam iynimnen tartıp. — Ke-

yin otır, ózine kelip alsın.

Apamnıń bas ushında eki ájapam, ájaǵam, kishem, qullası, hámmemiz jám edik. Ol biraz waqta solıǵın basıp, kóyleginiń jeńi menen kóz jasların arttı.

—Awırıp qaldım-ǵo, shıraǵım, — dep taǵı kózlerin jumıp, iyni selkildep, únsiz jıladı. Hesh birimiz shı-

dap tura almadıq. Kókiregimiz óksikke tolıp ketti.

—Apa, jılay berme, — dedi úlken ájapam ózi de iyegi kemseńlep turıp. — Quda qálese, jaqsı bolıp keteseń, jańa doktorlar ayttı.

—Jılamayman, shıraqlarım, jılamayman, — dedi birazdan soń barıp tamaǵı tıǵılıp. — Tek mına balanıń úy bolmaǵanına kózim ashıq kete me dep nalıyman-dá. Bolmasa, qırshın ketip baratırǵanım joq. Jumıslarıń jaqsı

ma, balam?

—Jaqsı apa. Institut eki bólmeli jay berip atır.

—Bereket tapsın. Úyińniń tórinde aqlıqlarım shap-

qılap oynap júrgey.

Haqıyqatında da, jer jay alıp kóship atırǵan bir muǵallimniń kvartirasın maǵan rásmiylestirip atırǵan edi.

— Ha qız, — dedi apam tolıq solıǵın basıp bolǵan soń, úlken qızına. — Tilim barda ayta bereyin. Hárdayım ózińe

202

kórsete beretuǵın bir arsha shıt-shıbırım bar. Inińniń toyına atap jıynaǵanım edi. Úylengen waqta nesiybesinen kóre berer. Sondaǵı jersi paltonı súyegime engen hayalǵa ber. Makentoj plashtı áwliyege qoyǵan mollaǵa beriń. Janazamdı wbdirazaq axunnıń balası oqısın. Oǵan aq qoshqardı beriń...

—Apa, qayaqtaǵını ayta bermese, — dedi jańa shıday almay shıǵıp ketken ájaǵam aylanıp kelip. — Ólmeyseń! Kim ayttı seni óledi dep?!

—Áy-y, balam— áy... Hákim Luqman-ám ólgen-ǵo, men onnan artıqpan ba?

Qullası, sol aqsham tań aldında anam kóz jumdı. Ol meni kútip atırǵan eken. Hesh bir giryadan ótpegen, nakas perzentiniń diydarına zar bolıp atırǵan eken ana bayǵus.

Men endi haqıyqıy jetim bolıp qalǵan edim. Jasım otızǵa shamalasıp qalǵanın bilsem de, «anası bar adamlar, hesh qashan qartaymaydı» degen qosıqtı kewlime súyenish bilip, hár sapar jas baladay anamnıń aldına asıǵar, oǵan erkeler edim. Ol da meniń genjetaylıǵımdı esime salıp,

ele tolıq erjetpegen baladay erkeleter edi.

Anamnıń ólimi meniń ómirimde keskin burılıs jasa-

dı. Hesh kimge arqa súyegendi, hesh kimge úmit artqandı qoydım. Salıy muǵallimge de kóp awırlıq salmadım. Dekanǵa da bolar-bolmas nársege járdem sorap kire bergendi toqtattım. Ilimiy keńeste maǵan berilgen tema ústinde islewge qunıǵıp kettim. Boydaqlıq penen aradan jáne eki

jıl ótip ketti. Otız bir jasqa qaraǵanımda fakultetke tazadan jumısqa kirgen bir qızǵa úylendim. «Dom»da kishigirim toyımız ótti.

Bul kelinshegim ushın úlken baxıt shıǵar, al men ushın

ápiwayı bir zárúrlik sıyaqlı edi.

Biziń pal máwsimimiz júdá elespesiz ótti. Jańa úylengen jigit qusap quwanbadım. Bir búklemim ishimde edi meniń.

Bir kúni kelinshegim tryumo aldında turıp, aynada kórinip turǵan maǵan sawal berdi.

— Siz burın úylendińiz be?!

203

Ol usı sawaldı bere sala bir ókshede aylanıp izine qaradı. Maǵan sawaldıń qanday tásir etkenin kórgisi keldi. Lekin, ol meniń júzimnen hesh nárse ańlay almadı.

—Nege olay deysiz? — dedim ózimdi biypárwa kórsetip.

—Sizde tuńǵısh muhabbat quwanıshların sezbey atırman.

—Men awır minezli adamman.

—Sonda da.. — Ol mayda-shúyde dáskelerin qol sumkasına salıp, qasıma keldi. Iynime qolın saldı, erkeledi.

—Mennen aldın birewdi jaqsı kórgen shıǵarsań?

—Yaq, — dedim basımdı shayqap.

—Ayta ber, ótmishińe ókpelemeymen.

Men úndemedim.

— Betińe de baspayman, — dep jáne isendirdi ol.

Qalay juwap bererimdi bilmey qaldım. Qáytkende de, túsimpaz, nashar xalqı emes pe, ol meniń álle qanday qıyallarǵa berilip, isenimli juwap qaytara almay atırǵanımdı sezgendey edi.

—Yaq, hesh kimdi jaqsı kórmedim. Men tek senlikpen..

Ol qabaǵı salınıp, iynime salǵan qolın tartıp aldı.

—Aldap atırsań. Turmısımızdıń dáslepki kúnlerinen baslap maǵan jalǵan sóylep atırsań.

—Aqırı...

Meniń sózim awzımda qaldı...

— Meni aldawıń múmkin, lekin,.. — Ol bas barmaǵı menen tóbeni nusqadı. — Oyaqtı alday almaysań-ǵo.

Men únsiz tómen qaradım. Barmaqlarımdı bir-birine ayqastırıp, tırnaqlarımnıń ushına tigildim. Aytsam ba, aytpasam ba? Aytsam ba, aytpasam ba? Usı eki sawal meni qıynap hám «tez juwabın ber» dep qıstastırar edi. Aytsam,

ol hámmesine qoldı bir siltep ketip qalsa, aytpasam, ómir boyı hújdanım qıylanıp jasasam... Bir dastıqqa bas qoyǵan adamımnan barqulla sır búgip jasasam. Bunıń ózi de awır júk emes pe?!

Qullası, aytıwǵa qarar ettim hám Nigar menen bolǵan waqıyanı suwıq demimdi alıp otırıp aytıp berdim. Ol da únsiz tıńladı.

— Endi jeńil tarttıń ba? — dedi ol biraz únsizlikten keyin.

204

— Bilmedim... Eger inanǵan bolsań..

—inandım. Seniń kózleriń haqıyqattı sóylep turǵanın ish-ishimnen sezdim.

—Endi hár sapar ilme-qarmaq gáp aytpaysań ba?

—Yaq.

—Júzime salmaysań ba?

—Aldın sóz berdim-ǵo, sizge! Aqırı, otız jastı biykar jasamaǵanıńdı biler edim-dá. Biraq, endi sennen bir

ótinishim bar.

—Ayt.

—Sol shiyrin qıyallarıńdı meniń aldımda umıt. Men

bar jerde tek meniń menen jasa!

—Qabıl ettim.

—Sóz bereseń be?

—Sóz beremen!

Bári bir, meniń qıyalımda Nigar ózim menen birge jasar, tek bir nárseden gúdiklener edim — qashanlardur umıtıp ketip, onı Nigar dep shaqırıp qalıw táshwishi jasar edi kewlimde. Men oǵan Nigardı Náziyra dep táriplegen edim. Endi bilmey Nigar dep salsam, meniń kewlimde jáne bir nashar jasap atır dep túsinedi. Bunnan keyin

oǵan ótirik sóylegenimdi, atın jasırıp aytqanımdı túsindire almayman. Túsindireǵoyǵanımda da, ol bunnan keyin hár bir sózimdi ekilenip qabıl etedi. Men onıń aldında ózime bolǵan isenimin joǵaltaman.

Bizler balalı boldıq. Tuńǵısh perzentimiz dúnyaǵa keldi. Bir kúni anasınıń qolı bosamay qalıp, qızımdı baqshadan alıp kiyatırsam, bir hayaldıń dawıslap shaqır-

ǵanın qulaǵım shalıp qaldı. Qarasam, trotuar boyındaǵı muzqaymaq kafesinde stoldan bası zorǵa kórinip turǵan balasına muzqaymaq jegizip otırǵan, Gúlshiyranı kórdim.

— Sálemleskiń de kelmeydi ya? — dedi ol ókpelegen bo-

lıp.

—Qaramappan.

—Sondaysań-ǵo, murnıńnıń astındaǵını abaylamaysań.

—Qarındasım, bizlerge de eki chashka muzqaymaq ákel,

—dedim bos ıdıslardı jıynastırıp júrgen satıwshı

qızǵa.

205

—Qızıń ba? — dedi ol súysinip qarap. — Súykimli eken. Qız baladan kelip saǵan tartıptı. Sirá Nigarǵa usaǵan jeri joq.

—Nigarǵa ne dep usaydı, anası basqa bolsa...

—He, qosılmadıńız ba?! — dedi ol eki qasınıń arası

shımırılıp.

— Yaq. Sol tutqınǵa túsken kúnnen baslap bir-birimizdi kórmedik.

Oǵan awılına izlep barǵanımdı, ájaǵasınan beldiń jalpaǵın jegenimdi sır búgip qaldım.

—Ayttım-ǵo saǵan, «men porqanday árwaqlı nasharman, sizler qosılmaysızlar» dep.

Ol ózine buyırmaǵan baxıtqa ókinishli bolsa da, bizlerdiń qosılmaǵanımızǵa quwanıshlı edi. Soǵan-aq baxtıyar edi ol.

—Meyli, onı qoyıp turayıq. Ózińniń jaǵdayıń qa-

lay? Anań, dayı atań bar ma?

—Ketti-ǵo.

—Qáyin ene bolmısh dayı apań-she?

—Ol biyshara tisin-tisine qoyıp jasap atır, meni

ketip qalmasın dep.

Satıwshı qız maǵan hám qızıma muzqaymaq ákeldi.

—Tamaǵı awırıp qalmasın, — dedi Gúlshiyra qızıma miyirmanlıq penen názer taslap. — Kóterip-ám almapsań, qurttay qızdı júrgizip kiyatırsań.

—Kishkentayınan úyreniwi kerek... Sóytip?

—Ne sóytip?

—Dayı apań da anańnıń izinen ketse, sen de ol úyden

óksheńdi kótereseń be?!

—Oy-bu-w! — dep kúlip jiberdi ol. — Ele júregiń muzday suw bolıp júr me, bala-shaǵamnan tartıp aladı dep.

Qorıqpay-aq ǵoy. Hesh jaqqa barmayman. Bóribay qazıqtı dógerekletip qaqtı-ǵo. Mınaw sol «qasqırdıń kúshigi», usay ma ákesine? Aytqanday, sen onı kórmegen ekenseń-aw. Úyde birewi bar, birewi mine, stoldı iyterip jibereyin

be, dep turıptı.

Ol kózi menen qarnın nusqap kúldi.

—Sen aytqanday dım bosalań emes eken ǵoy onda.

—Ózim tárbiyalap aldım. Qayradım! Egedim!

206

—Lolınıń palı qayda qaldı?

—Tandırı shıqqay, aytpash sonı. Azan menen qaq etip

aldımnan shıqpaǵanda pútkilley basqasha bolar ma edi.

Mına qızdıń ornına qoshqarday ul tuwıp berer me edim saǵan.

Qızım muzqaymaqtıń qasıǵın jerge túsirip alıp, soń qıńırlıq ete basladı.

—Áne, mamasın qızǵanıp atır mennen...

—Meyli, onda bizler turayıq.

—Bara-ǵo, meniń ornımda Nigar bolǵanda úy-jayıńdı umıtıp otırar ediń-aw.

Qızımdı qolıma aldım.

—Nigardı almadım dep nalımay-aq-ǵo, seniń anawmınaw nasharǵa kóz salmaytuǵınıńdı bilemen. Nigar kóp bolsa bir sarǵaldaq qatın bolǵan shıǵar.

Onıń kewlinde bári bir sol qızǵanısh otı sónbegen

edi.

***

—Áne, sonday gápler — dedim Nigarǵa basımdı shayqap

otırıp.

—izimnen izlep barıwǵa qorqıpsań-dá! — dedi Nigar

kúlip.

—Yaq. Qorıqpadım. Seni baxıtsız qılmayın dedim.

Ózim bir ámellep ayralıqqa shıdarman dedim.

—Dım shıdamlı ekenseń! — Ol jáne meni ilme qarmaq gáp penen tiydirip ótti.

—Eger izińnen barǵanımda, maǵan erip shıǵar ma ediń?

—Shıǵar edim. Dúnyanıń qaysı túpkirine jeteleseń de

birge ketiwge tayar edim.

—Onda nege onıń menen qashıp kettiń?

—Qashıp ketkenim joq. Lekin, men saǵan sol xattı ke-

shigip jazǵan ekenmen. Ózim aytqanday, «sen kelgende, men shıǵıp ketken bolaman» degen sózime perishte «awmiyin» degen qusaydı.

—Áy, sadaǵası ketsin onday perishteniń!

—Qoy, onday deme! Sóytse de men seni qayta-qayta jol

qarap kúttim. «Kelme» degen menen xat qolına tiyse shıbınday ushıp keler dedim.

207

—Ushıwın ushtım-ǵo!

—Kesh ushıpsań! Sol kúni «tiyxiy chas»ta da uyqılama-

dım. Kishem kelip alıp ketpey turıp, tóbe kórsetiwińdi tiledim, táńirden. Sen tóbe kórsetpediń! Eger kelip «júr Nigar, keteyik, alıs-alıslarǵa keteyik» degenińde táwekel etiwge de tayar edim. Is ótip ketken soń meni ókindiriw ushın aytıp atır dep oylama. Gáptiń qudaylıǵı, men

soǵan tayar edim. «Student bolaman, úshinshi kurstan keyin...» degenlerim mázi naz edi. Úydegilerdiń meni oǵan deyin qaratpaytuǵının sezer edim. Olardıń gúmanı sen

ediń. Meni kelip sanatoriyadan alıp ketedi dep qattı gúdik astında edi olar. Apam bir hápte burın kelgende

«kisheńdi jiberemen, bir óziń qaytıp júrme» dep qaytaqayta zinharladı. Ol keterinde bir nárse aytqısı kelip, oqtalıp-oqtalıp turdı da, bata almadı. Meni qapa qılıp

alıwdan qorıqtı. Biraq, ol aytajaq gápti men aldın kishemnen esitken edim. «Qızıń sol muǵállim menen ketse, ekewine bir oq jalınsın!» degen eken ájaǵam apama. Ol usı gápten keyin qattı abırjıǵa túsip qalǵan. Men onı júrekten sezsem de sır bermedim. Saǵan jazǵan xatımda da ol haqqında aytpadım.

«Kishem búginnen qaldı-ǵo» dep arqayın otırsam, gewgimletip palataǵa kirip keldi.

—Appaq, kútip qaldıń ba? Mashın tawa almay...

—Endi ne, mashın taptıń ba?

—Awa, Nádir kele ketti, — dedi.

ishim ǵım-m ete qaldı.

—Men onıń mashını menen qaytpayman, — dedim.

—Qoy, óydeme appaq, bir ózi emes, qasında ájapası da

bar, merekeden qaytqan eken.

Qullası, mashinaǵa otırdıq. Aysız tún. Átirap tas túnek. Aldımızdaǵı joldan basqa hesh nárse kórinbeydi. Kúnde túste eki saat uyqılawǵa úyrenip qalǵan men, buyı-

ǵıp ketippen. Bir waqları oyansam ele ketip baratırmız. Saǵan maydalap aytpay-aq qoyayın, shet-shebirsiz qumnıń ortasında qatar tigilgen úsh otawdıń aldına kelip irkildik. Eki jerde sırtta svet janıp tur. Qara úydiń aldındaǵı ılashıqtan qaynap turǵan qazannıń puwı shıǵıp atır.

— Qáyerge keldik? — dedim men.

208

— Bul meniń tórkinim, — dedi aldında otırǵan hayal.

— Men Nádirdiń ájapasıman. Túse ber sińlim, jat jer emes.

Jeti-segiz hayal mashındı dógereklep aldı. Kishem qayaqqadur joqlarım boldı. Állenemirde meni kóterip túsirgendey etip túsirdi. Biraq, otawǵa kirgize almadı. Taban tirep turıp aldım, Hayallar orın awmasıp kelip jalındı. Aq jawlıqlı bir kempir kelip pátiya berdi. Pátiyaǵa qol jaymadım. Meniń anıq ishke kirmesimdi bilip, usı jerge tósek jaydı. Kiyiz tósep, kórpeshe saldı.

Dize búkpedim. Kiyizdiń astında qalǵan ayaqlarımdı joqarı almadım. Tek ǵana bir gápti qaytalay berdim:

—Meni aparıp taslań!

—Táńirdiń tańı atsın, aparamız!

—Yaq, házir aparıń!

Ayaqlarım dińkesizlikten qaltıray basladı. «Ayıqpaǵan qusayman-aw» degen gúman keldi kewlime. Bári bir, tisimdi-tisime qoyıp shıdadım.

Bir waqları «Niva» qayaqqadur ketti. Men ya ishke kirmegen soń, ya dize búkpegen soń, hesh kim kósilip otıra almadı. Qaynap atırǵan qazannıń otın óshirdi. Hesh kimge tabaq tartılmadı. Men túrtip jiberse jıǵılajaq bo-

lıp zorǵa turman. «Awzıń qanǵa tolsa da, dushpan aldında túkirme» degen, qolımnan kelgenshe shıdawǵa bel bayladım.

Jazdıń kelte tańı, demde attı. Kúnshıǵıs tárep shoqtay qızarıp, dógerekke tolıq jaqsı túsken waqıtları «Niva» keldi. Ol apamdı alıp keliwge ketken eken.

Apam etegine súrnigip kelip meni qushaqladı. Onıń bawırına boyımdı taslaǵanımsha hushımnan kettim.

... Kózimdi ashsam, otawda jatır ekenmen. Bas ushımda apam:

—Oyandıń ba, shıraǵım, aynanayın! — dep júzimnen sıypap atır.

—Saat neshe boldı? — dedim, birinshi aytqan sózim sol boldı. Jáne kesh bolıp, qayta almay qalıwdan qorıqqan edim.

Apam saat bilmes, tek qara úyge túsip turǵan quyashqa awalaqlap qarar edi.

—Apa- a! — dedim dawısım tarǵıllanıp.

—Haw, shıraǵım?

—Men qashan siziń bir awız sózińizdi sındırǵan

edim? Atımdı aytıp shaqırǵanıńda «lábbay» dep juwap bermep pe edim? Ashıwıńız kelip baqırǵan gezińizde izime moyın burıp qarap pa edim? Meni qaysı gúnam ushın bul qıya shólge ákelip taslattıń?

Apam iyegi kemseńledi.

—Óydeme, shıraǵım, «Túye qartaysa kóshegine eredi» degen. Balam menen kelinniń...

Men apamnıń gápiniń dawamın kútip otırmadım.

—Búrkit degen qus boladı eken, apa, uyası bálent tawdıń shıńında bolar eken. Sol qustıń jas mákiyeni ózine juptı tańlaǵanda toǵaydan bir kesim aǵashtı alıp, ózi tawdan da biyigirek ushıp, ayaǵına qısıp alǵan aǵashtı jerge ılaqtırar eken. Juptı bolmısh búrkittiń qorazı

sol aǵashtıń izinen sırǵıp ushıp, onı jerge túsirmey alıp keler eken. Mákiyen onı jáne jerge atar, qoraz jáne tayaqtıń izinen sırǵıp ushıp, alıp qaytar eken. Usılayınsha bir neshe márte tayaqtı jerge túsirmey alıp kelip sınaqtan ótkennen keyin sol qorazǵa juptı bolıwǵa ırazılıq berer eken. Anajan, men aqıl-esli adamman,

seniń aq sútińdi emgen perzentińmen, nege meni jabayı búrkit shelli kórmediń, óz juptımdı ózim tańlawǵa erk bermediń?!

Anam jılap jiberdi. Biraq, meniń kókiregim qatıp qalǵan edi. Jılamadım. Meniń oyanǵanımnan úmit etip dógereklep otırǵan hayallar birim-birim shıǵıp kete basladı.

—Apa, láylek degen qus boladı eken...

—Qoya ǵoy, qızım, alıp keteyin úyge, — dedi apam iyegi

kemseńlep.

— Ol qustıń uyası da, júz jıllıq shınarlardıń eń biyik shaqasında bolar eken. Ol da búrkit qusap, eki-

úsh palapannan artıq shıǵarmas eken. Bul qustıń basqa quslardan parqı — nárenjan palapanın uyasınan jerge túsirip jiberer eken. Palapan hár shaqaǵa bir urılıp, jerge jetpey-aq nabıt bolar eken.

Siz de mendey bir japsaqlı qızıńdı, sadaǵa ettińiz

be? Men sawalıp edim-ǵo, anajan! Sizlerge jetiwge ushpaǵa

210