Muratbay Nızanov Tańlamalı shıǵarmaları

—Ashıq bolıp qalǵannan amanbısań?! — dedi Joldasbay aǵanıń hayalı kúlip, — Mına táriyplewińnen, ózińdi zorǵa uslap otırsań-ǵo!

—Yaǵaw, jeńge! Men bir muhabbatlı jigitpen. Iseneseń

be, usı kelinińe úylengenime jeti-segiz jıl bolıp qaldı.

Lekin, elege shekem keshte bir dastıqqa bas qoyıp, azanda saǵınıp oyanaman.

Sonda bayaǵı sapar ájapamnıń apama sıbırlap aytqan sózleri esime tústi. «Kúyewiń suw juqpas jalatay bolmasa netti?!» — dedi-aw apam sonda. Apamnıń bunshelli gúmanshıl bolǵanın qáyterseń. Jaslıǵında aǵamdı da kó-óp kúydirgen shıǵar.

— Kórdiń be? — dedi hayal kúyewine naz benen baǵıp.

—Adamlar qanday jaqsı kóredi hayalların?!

—Men ne, saǵınıp oyanbayman ba?

—Seni ózim zorǵa oyatıp alaman-ǵo!

Olar hámmesi bir basılıp kúlisip aldı. Joldasbay aǵanıń jáne iyni túsip ketti. Bul ret biraq jezdem onıń kewlin alıwǵa umtılmadı. hayalı kewilli edi. Soǵan más boldı jezdem.

— Qullası, knyazdiń qızına Afanasiy degen gúlalshı jigit ashıq boladı. Knyaz qızımdı gúlalshıǵa bermeymen dep qarsılıq kórsetedi. Degenine erise almaǵan ashıqlar usı tawdan qol uslasıp turıp ózlerin tómenge atqan eken.

Knyaz, qızı menen kúyewiniń estegilin máńgilik etiw ushın olardıń lashı túsken jerge usı restorandı saldırıptı. Oǵan «Máńgilik muhabbat» de at qoyıptı. Kúyew balasınıń húrmeti ushın hámme ıdıslardı tek tastan hám keremikadan jasatıptı.

Jezdemnen bul ápsananı esitip Achuk penen Mashuk qaytadan kóz aldıma keldi. Olardı jańa-jańa umıtıwǵa háreket etip, eslemey júr edim. Jáne aldımnan shıqtı.

«Ne bále, dep tiksindim ishimnen, bulardıń bári tawdan lashın taslay beredi. Ólim mártlik pe eken?»

— Ólim — bul mártlik emes! — dedi jezdem. Men jańaǵı oyımdı dawısımdı shıǵarıp aytıp qoydım ba eken dep shorshıp tústim. — Muhabbat ushın gúresiw kerek. Ata-ana bári bir keshiredi. Ózine janı qaslıq etken ashıqlar

291

— bular, erki bos adamlar. Erki bos insanlardan márt urpaqlar dóremeydi.

Keshte ájapamnan kútken qonaqlarınıń kim ekenin soradım.

—Sudya bolsa kerek, — dedi ájapam.

—hayalı nege jas?

—Birinshi hayalı qaytıs bolǵan.

—Nege oǵan jezdem xızmet ete beredi?

—Bilmeymen... Jezdeń baslıq, — dedi ájapam maǵan

jónli juwap bermegenin juwıp-shaymaqshı bolıp. — Baslıq adamnıń baxtalasları kóp boladı. Sondayda Joldasbay aǵań kerek bolatuǵın shıǵar...

—Onda jezdemniń ayıpları bar eken-dá!

—Óydeme, jezdeń esitse qapa bolıp qaladı. «Ayıpsız

bir Alla» deydi xalıq.

Bunnan keyingi kúnlerde men Joldasbay aǵanı da, hayalın da ushıratpadım. Jezdem de kóbinese ózlerimiz benen birge boldı.

Sonda da awılǵa kelgennen keyin kóp waqqa shekem jezdemniń jumısınan qáweterlenip, baxtalaslarınıń oǵan

qarsı bas kóteriwinen qorqıp júrdim. Lekin, onday gápsóz bolmadı.

Keshikpey meni uzatıp alıp ketti. Sonıń menen jezdem hám ájapam haqqındaǵı gápler ótmishke aylandı.

10

Jezdemniń muhabbatqa sadıqlıǵına, ásirese, ájapama bolǵan opadarlıǵına jáne bir márte gúwa bolǵan payıtım bar.

Eki jıllıqta namazlıger-namazshamnıń waqtında telefon shıńǵırladı. hámme mal-palın jayǵastırıp, sırtta júretuǵın payıt. Men sıyır sawǵan shelekti gazdiń qasına qoyıp, endi pisirip alıwǵa qolaylasıp atır edim. Úyde mennen basqa hesh kim bolmaǵan soń, telefonǵa juwırıp bardım.

— ha qız! — dep entigip sóyledi kishem telefonnan.

— Biyqız birden qattı awırıp qalıptı. Enem menen ájaǵań taksi tutıp ketti. Saǵan qońıraw et dep edi maǵan.

292

—Qayaqta eken, úyinde me?

—Yaq, ekstrennıyda deydi.

Keynin sorawǵa shıdamadım. Dárhal kóylek awmastırdım da, eneme bir awız eskertip, jolǵa shıǵıw menen boldım.

Q udayǵa shúkir, házirgi zamanda taksiden kóp nárse joq, shekeńdi qasısań túbińe kelip shúyk etedi. Jolda mashın kútip kóp irkilmedim. Sonda da, Shımbay degen áneyi jer emes. Jetip kelemen degenshe qara gewgim tústi. Kelsem, apam, ájaǵam, jezdem, ájapamnıń enesi, qapıdan oyıp islengen fortochkaǵa telmirisip otır.

—Amanlıq pa? — dedim kire sala hawlıǵıp.

Apam jılap jiberdi.

—Kórsetpeydi, bilmeymiz. Aman deydi, ya bizlerdi

aldap qoyıp ba? Mınalarǵa aytsam tıńlamaydı, jarıp taslamasa bolǵanı-ǵo!

—Qoyshı, apa! — dep ájaǵam jekirinip jiberdi.

—Qayaqtaǵını tabasań!!! Tiri! Komada jatır.

—Koma degen ne?

—Biyhush bolıp atırǵan, apa, — dep apamnıń dizesine

qolın qoydı qudaǵayımız. — Áwele quday, hesh nárse bolmas.

— Aytqanıń kelgey, shıraǵım.

Bir payıt aq xalatlı doktor aldına túsip, qudamız keldi. hámmemiz ornımızdan turdıq.

— Ubaydulla aǵa, siz usı jerde kútip turıń, men ózim kórip shıǵayın, — dedi jańaǵı doktor.

Ol ishke ketti. Men barıp onıń menen sálemlestim.

—Qudaǵay, qayǵıra berme, ele attay bolıp ketedi, — dep táselle berdi ol apama.

—Ilayım, bolaǵoyǵay, ele ne kóripti biyshara balam! Doktor biraz waqıtta qaytıp shıqtı.

—Awhalı jaqsı, kózin ashıptı, ózine kelgen. «Qashan shıǵaman» — dep sorap atır mennen.

—Qudayım-ay, bergen demińe shúkir, qudayım-ay!

—Apam jeńi menen kózin basıp, jılap jiberdi.

—haw, qoyıń apa. Azanda palataǵa kóshiredi. házir úylerińizge barıp dem alıń. Búginshe oǵan awqat kerek emes.

293

Ubaydulla aǵa doktordıń qolın qısıp turıp, ótinish qıldı.

—Inim, qızın bir kórmegenshe bul kempir uyqlay almaydı. Ilajı bolsa, krovatı menen mına fortochkanıń aldına bir ákelip berseń-o!

Doktor bir zaman oylanıp qaldı.

—Aqsaqal, ózim bularǵa hár kúni azanda tártip saqlań dep baqıraman, taǵı...

—Kem bolma inim, mártebeń bálent bolsın, bir már-

tebe..

Doktor tereń dem alıp, aqırı ishke qaytıp kirdi. Biz hámmemiz fortochkaǵa telmiristik. Azıraqtan keyin marmer tóselgen koridordan tasırlap júrip kiyatırǵan dóńgelektiń dawısı shıqtı. hámmemiz apama jol berdik.

—Shıra-aǵım! Shıra-aǵım! Tirimiseń? Qudayım taslap ketkeni bolǵay!

Apam sóyley almay, kókiregi óksikke tolıp qaldı. Biz hámmemiz qurttay fortochkaǵa tıǵılıstıq. Ájapam da qattı qorqıp qalǵan eken.

—Jaqsımısań?!

—Táwirmiseń?! — dep jabırlasıp soraǵanlarımızǵa

juwap bere almay, tek basın iyzeydi. Kózinen aqqan jas betlerin jaǵal-jaǵal etip, qulaǵına qaray aǵar edi. Demde ráńki qashıp, júzleri solǵın tartıp qalıptı.

— Endi kóp qıynamań, azımaz dem alsın, — dedi baǵanaǵı doktor.

Sol kúni awqatlanıp kelip, apam, men hám jezdem

úshewimiz sol fortochkanıń aldında tań atqansha otırıp shıqtıq.

Erteńine palataǵa kóshirdi. Maǵan qasında bolıwǵa ruqsat berdi. Apam tústen keyin qızınıń beri qaraǵanın, kerek deseń burınǵı saw halına kelip qalǵanın kórip, kewlin jámlep úyge qayttı. Ájaǵam túnde-aq ketken edi. Aqırı, aǵam úyde jol qarap otır. Onı da barıp tınıshlandırmasa, perzent ǵoy ne degen menen!

Sol kúni ájapam menen keshke shekem kó-óp sóylestik. Ol úyindegi men bilmeytuǵın jańalıqlar haqqında marapatlanıp aytıp berdi. Óz turmısınan júdá kewli toq edi

ájapamnıń.

294

Miyirbiyke qızlar keshke shekem saatı menen bir neshe márte shanshıw isledi, aspa dári quydı. Qullası, ájapama awırıwın umıttırdı.

Ímırt jabılǵan gezleri emlewshi doktor keldi. hayal adam eken.

—Qalaysań, sińlim?! — dedi ájapam jatırǵan krovattıń ernegine otırıp. — hámmeni qorqıtıp tasladıń-ǵo.

—Keshirersiz?

—Yaǵaw, keshirim soramań. Nawqastı emlew biziń

wazıypamız.

Ol moynına ildirilgen fenendoskobın qulaǵına kiyip, qan basımın ólshedi.

—Jaqsı, — dedi bilegine baylaǵan tonometrdiń demin shıǵarıp atırıp.

—Neshe bolıptı? — dedim men.

—Onı biliwdiń sizlerge zárúrligi joq.

— Endi, sińlim, sizge aytatuǵın bir gápim bar, — dedi

á japama qarap. — Adamda eki bóteke boladı. Tábiyattıń qáteligi sebepli ayırım adamlarda úsh bóteke, hátte tórt bótekesi barlar da ushırasadı. Lekin, olar normal halat emes. Insannıń ómir súriwi ushın eki bóteke jetkilikli. Endi-i, sonday jaǵdaylar boladı, bir bóteke isten shıǵıp,

onı alıp taslawǵa tuwra keledi. Tirishilik hámme waqıtta qamırdan qıl suwırǵanday bolıp kele bermeydi... Bunı

ómir deydi, aqırı!

—Meniń bir bótekem isten shıqqan ba?! — Ájapam doktordıń uzaqtan aylandırıp sóylegenin jaqtırmay, gápin bóldi. Doktor bir zaman únsiz qaldı.

—Ayta beriń, isten shıqqan ba?!

—Sóydesek-ám boladı, biraq házirshe aman! Degen menen,

jáne birde usınday bolıp bir tutsa, aqıbeti qayǵılı awhalǵa alıp keliwi múmkin.

Á japam dım úndemey kózin jumdı.

—Sonda ne qılıw kerek? — dedim men shıdamay.

—Siz kimi bolasız?

—Sińlisimen.

—Sińlisi bolsańız túsindirip aytıń, ırazılıq bersin, bir bótekesin alıp taslaw kerek. Írazı bolsa xirurgiya bólimine kóshiremiz.

295

Bunnan keyingi sawallarǵa juwap bergisi kelmedi me, ol ornınan turıw menen boldı.

— Lekin, qorıqpań, — dedi esikke jaqınlap. — Qalǵan bir bóteke eki bótekeniń xızmetin atqarıp kete beredi.

Jaratılıstıń ózi sonday.

Doktor shıǵıp ketkennen keyin ájapamnıń krovatına kelip, qaptalına otırdım. Qolların qollarım menen qıstım. Mańlayına alaqanımdı basıp kórdim. Eti onsha ıssı emes edi. Únsiz jılap atır ma eken dep betlerin, qabaǵınıń astıların sıypaladım. Negedur kóz jasları qurıp qalǵanday, kirpikleri kep-kebiw edi. Ol ara-tura kirpigin qaǵıp qoyar, geyde kózlerin ashıp jumar, lekin, ol házir awır awhalda emes, tereń oy qushaǵında ekenligi sezilip turdı.

— Ájapa, ne qılasań? Bir bóteke ekewiniń xızmetin teń atqarıp ketedi deydi-ǵo...

Á japam sawalıma juwap bermedi.

Bir saatlardan keyin jezdem keldi. Kelip, tap baǵana doktor otırǵan jerge otırdı. Ájapam tıǵılıp-aq turǵan eken, kóziniń jasın jumbay-jumbay tókti.

—Jılama, jılama! — dedi jezdemniń de dawısı dirildep. — hámmesin doktordan esittim.

—Bir waqları ekinshi bótekem de islemey qalsa ne bo-

ladı?

—Onday bolmaydı, Begzada! Onday bolmaydı!

—hámmeńiz meni aldastırasız. hámmeńiz! Doktor da, sizler de!

Men olarǵa táselle ayta almadım. Sol, ekinshi bótekesi

de islemey qalatuǵın kún tap kúni erteń júz beretuǵınday, qayǵı tawı kók jelkemnen basıp barar edi. Apamlardıń,

ájaǵamlardıń bul awhaldan xabarı joq, olar keshegi quwanısh penen kewillerin jámlep jasap atır.

Sol kúni ájapam tún yarımına shekem jılap shıqtı.

Meniń táwellem kár etpedi. «Uyqılamasań qabaq jaman» degen, túnniń állenemirinde kózim ilinip ketipti.

—Shazada! Shazada! — dep tákirar-tákirar shaqırǵan dawıstan shorshıp oyandım.

—haw, haw! — dep ájapamnıń qasına juwırıp bardım.

296

—Qorqıp kettiń be?

—Yaq, yaq. Uyıqlap ketippen.

—Men ólip ketsem jezdeńniń awhalı ne keshedi?!

—Qayaqtaǵını aytpasa, kim ayttı seni óledi dep?!

—Bilemen, bular mennen jasırıp tur. Doktordıń alıstan tımsallap aytıwına qaraǵanda ekinshi bótekemde de shikaslıq bar bolsa kerek.

—Óytip oylama...

—Bileseń be, sińlim, jezdeń maǵan sonday úyrenip ket-

ken, «qáyerde ishpeyin, hesh bir shay seniń demlegenińdey bolmaydı» deydi. Men bir salım shaydı bir shólmek suwǵa qaynatıp, keyin sháynektegi qaynaǵan suwǵa quyaman. Soń onı súlgi menen dem shıǵarmay bastırıp qoyaman. Bes minuttan keyin kesaǵa quysań, sarı mayday tawlanıp turadı jańaǵı shay. Meniń ornıma kelgen adam sonı isley ala ma?

—hesh kim kelmeydi seniń ornıńa! Ol máńgi ózińniń ornıń! Ol — bánt!

—Jezdeń jumıstan kelgen waqıtları bosaǵadan kútip

alaman. Dáslep qalpaǵın, soń plaùın sheship kiyim ildirgishke qıstıraman. Tufliyin sıpırıp ornına qoyaman. Juwınǵan waqtında súlgimdi iynime salıp, qasında turaman.

—Onshama ne onı erkeletip? — dedim jasalma bultı-

yıp.

—Erkek adam jas baladay boladı, oǵan bárhama kútim

kerek.

—Onnan ne húrmet-izzet kóreseń?

—Ol da meni sóytip húrmetleydi. Mereke-meylislerge

barǵanda kiyimlerimdi sheship ildiredi, qaytarda iynime suǵadı. Stolda otırǵanımda ortadaǵı jemislerden tarelkama salıp aldıma qoyadı. Kópshilik háwes penen qaraydı bizlerdiń tatıwlıǵımızǵa. Lekin... sol kewilli kúnler juwmaǵına jetip kiyatır. Meniń kúnim jaqınlap qalǵan, Shazada! Sezip atırman! Sen de meni aldarqatpay-aq ǵoy.

—Boldı! Aldarqatpayman! Táńirdiń tańı atsa úyime ketemen.

—Ókpelediń be, maǵan! Qoysa, onnansha burınǵı ókpelerimdi de umıttım dep ayt!

297

—Aytpayman! Sen ne, ırzalasajaqsań ba?! Ókpeledim!

Ókpeledim! Ele kóp ókpeleymen!

Á japam shıdamay mıyıqtan kúldi. Kewilli kúlki emes edi bul.

— Shúkirim! Seni usınday dolılıǵıń ushın, eserligiń ushın jaqsı kóremen. Meyli, ókpeley-ǵo! Seniń ókpelegeniń de maǵan súykimli.

Qullası, ájapam bir kúldi, bir jıladı, ne qaraqanlıq penen tań attı-aw.

Sáskede jezdem keldi.

—Doktorlar menen sóylestim, — dedi ol. — Ekewimiz operaciya stolına teńine jatamız. Seniń shikaslanǵan bótekeńdi alıp taslaydı da, ornına meniń bir bótekemdi

alıp saladı.

—Sonda sen ne, bir bóteke menen qalasań ba? — dedi

ájapam húreylenip.

—Maǵan bir bóteke jetedi. Men bárha mashinadaman,

keńsede — xat jumısındaman. Al, sen... Miynettiń bári seniki, shabazım. Sen kir juwasań, awqat pisireseń. Bala tárbiyalaysań, qala berdi maǵan da tárbiya bereseń! Saǵan

álbette, eki bóteke kerek!

—Yaq, men buǵan ırazı emespen! — dedi ájapam tútigip.

— Írazı emespen! Seniń sawlıǵıń kerek! Men qudaydıń

qılǵanına qayıl boldım.

—Óydeme, Begzada! Sen meniń ushın kerekseń! Sen perzentleriń ushın jasawıń kerek.

—haw, bul ne, bul ne?! — Esikten keshegi hayal pátlenip

kirip kelmegende olardıń «sen jasap qal, men ketemen» dep jalbarınıwları meni birotala ezip jibergen bolar edi.

— Ne, bótekesi awırmaǵan adam bar ma?! — dedi doktor ekewine teńnen keyip. — Siz ne, erkek adam bola tura, haya-

lıńdı kóndiriwdiń ornına onı bes beter egitildirip atırsań. Qayıl bolsın-bolmasın shikaslanǵan bótekeni alıp taslawımız kerek. Bolmasa, ol turǵan jerinde shiriydi. Óli múshe tiri múshe menen birge jasay almaydı.

Aradan eki kún ótip jezdem esikten quwanıshlı túrde kirip keldi.

298

— Begzada, bótekeńdi aldırmaymız! — dedi isenimli túrde. — Endigi aydıń basında hindstanǵa ketemiz! Oyaqta bótekesin almastırıwǵa beretuǵın adamlar bar eken.

Bul gápke birazǵa deyin men de, ájapam da túsinbey, ańırayısıp qaldıq.

Jezdem arqayın otırıp alıp, bizlerge maydalap túsindirdi.

Sóytip, kelesi ayda jezdem ájapam menen hindstannan aylanıp keldi. Bayaǵı qorqınıshlar, bayaǵı ırzalasıwlar endi ertektey bolıp, eleske aylandı. Ájapam jezdemniń xızmeti ushın oǵada shad edi.

Bótekesi hindshe, ózi qarılpaq,

Q uday taslap ketti bizdi jarılqap! — dep jezdem kóp kúnlerge deyin házil etip júrdi.

—Shazada!, Ey, Shazada?! Qayerlarda yuripsiz?! — Qorǵanshanı jaǵalap kiyatırǵan hamshira qız kúyip-pisip baqırdı. — Sizni qidirib bormagan joyim qolmadi.

—Men barman. Qashıp ketpeymen, kúyewim bar, — dedi Shazada qádimgi házilkeshligine salıp.

—Aqir, sizga doktor nima degan?

—Doktorım qasımda, minekey, — dep ol Nurjamaldı

kórsetti.

—Qoy, olay deme, bar!

—Yuring, qon bosimingizni tekshirip kurishim kerak.

—Al, onda júrdim dostım, — dedi ol Nurjamaldıń iynine urıp. — Izimnen jasawıl keldi-ǵo.

—Ertegiń usınıń menen tamam ba?

—Tamam! Tap bilgendey waqtında keldi-áy! Áńgimeniń

beline teppedi.

—Yuring, yuring, — dedi hamshira qıstastırıp.

—Qalay, ertegim unadı ma?

Nurjamal mıyıqtan kúldi, biraq, úndemedi.

—he, unamadı ma?! — dedi Shazada hawlıqqan adamday

elirip.

—Erteń aytaman. Bar, kútip qaldı.

Shazada Nurjamaldan bunday juwap kútpep edi. Kúleshıray bergen júzi dárhal sergeklene tústi. Ol izinde bir nársesi umıt qalǵanday, hamshiraǵa naylaj erip barar edi.

299

11

hamshira áńgimeniń beline teppegen menen, «juwmaq»- tıń beline tepken edi. Shazada jezdesi menen ájapasın

búgingi kúnniń Ǵárip hám Shasanemi boldı dep aytıp salǵannan keyin, sonı dálillew ushın áńgimesin barınsha quyqıljıtıp, geyde haqıyqatlıqtan da asırıńqırap jiberip aytqan edi. Negedur, ol Nurjamaldan kútkendey nátiyje kóre almadı. Waqtı-waqtı kóz astınan názer salǵanda onıń ápiwayı gáptey, salqın qanlılıq penen

tıńlap otırǵanın sezdi. Ol «endi tásirlenedi, endi hayran qaladı» dep áńgimesin dawam etti. Lekin, onday bolmadı. hátte, operaciya stolına qatar jatıp, bir bóteke-

sin bermekshi bolǵanında da tańlanbadı. Ápiwayı hal sıpatında qabıl etti. Nurjamal samolyotta birge kelgen Nurjamal emes, bólmesine izlep baratuǵın miyirman dos emes, qandaydur suwıq qanlı, qatal minezli nasharǵa, qullası túsiniksiz bir jumbaqqa aylanıp barar edi.

— Raxmet jezdeńe, ájapańa da háwesim keldi, — dep bir awız gáp aytqanda álem gúlistan edi. Yaq, óytpedi ol. «Erteń aytaman» dep Shazadanıń kewline ǵulǵıla salıp jiberdi. «Neni erteń aytadı?», «Qáyerinde shiykilik

ketti áńgimesiniń?», «Maqtayman dep lap qılıp jiberdi me eken?» Usı oylar oǵan túni menen uyqı bermedi.

Azanda ol bunı kóre sala:

— háy, keshegi áńgimeń maǵan qattı tásir etti-áy, — dep sálemleser-sálemlespesten tolqınlanıp pikir aytıwın kútti. Yaq, onday bolmadı. Qayta kúndegiden de salqınlaw amanlastı ekewi.

Shay ústinde Nurjamal buǵan itibar da bermedi. Qasındaǵı xorezmli erli-zayıplar menen álleqanday bolmaǵır gáplerdi gúrriń etip otırdı. Sonıń reti kelip turǵan

joq edi házir. Shazadanıń ashıwı murnınıń ushına shıqtı. Sırtqa shıǵa bersin, kóredi házir bunnan kóresini! Shazada kisiden pánt jeyin dep júrgen qatın emes!

Lekin, bunıń reti kelmedi. Shay-suwın iship bola kelgende Nurjamaldıń qol telefonı shırıldadı da, onı qulaǵına tutıw menen sırtqa shıǵıp ketti. Ere shıǵıwǵa

300